Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Elimiz kókónisterdiń negizgi túrleri boıynsha ishki naryqtyń qajettilikterin tolyq qamtamasyz etedi. Byltyr 4,1 mln tonna kartop, 621 myń tonna sábiz, 1,1 mln tonna pııaz jáne 551 myń tonna qyryqqabat óndirildi. Alaıda jemis-kókónis ónimderin óndirýdiń edáýir kólemine qaramastan, qys-kóktem kezeńinde saqtaý qýatynyń tómendigine baılanysty naryqta otandyq kókónister usynysynyń tómendeýi baıqaldy. Bul naryqta ımporttyq ónimniń kóbeıýin jáne maýsymaralyq kezeńde baǵanyń kóterilýin týdyrady. Sondyqtan bul túıinniń sheshimi ‒ kókónisterdi saqtaý qýatyn arttyrý. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevtiń aıtýynsha, qazirde respýblıka boıynsha jalpy saqtaý syıymdylyǵy 1 952,8 myń tonna bolatyn 1 208 qoıma bar. Kókónisterdi saqtaý syıymdylyǵyn arttyrý maqsatynda 2025 jylǵa deıin kókónis qoımalaryn salý jáne jańǵyrtý jónindegi keshendi jospar bekitildi. Onyń aıasynda sońǵy eki jylda jalpy saqtaý kólemi josparlanǵan 181,5 myń tonnanyń ornyna 200,8 myń tonnaǵa 37 joba júzege asyryldy. Al osy jyldyń sońyna deıin 111,5 myń tonna ónimge 29 jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. Bul rette saqtaý qýattarymen qamtamasyz etý boıynsha naqty kórinisti belgileý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligimen jáne oblys ákimdikterimen birlesip barlyq qoımaǵa tekserý júrgizedi.
Kartopty, basqa da kókónister men jemisterdi saqtaıtyn qoımalar úsh sanatqa bólinedi. Qoımalardyń eń kóp bóligi, mysaly, 770-i kókónisterdi konteınerlerde saqtaýǵa arnalǵan. Onda 1,3 mln tonnadan astam sábiz, qyzylsha, qyryqqabat, pııaz saqtaýǵa bolady. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi júrgizgen taldaýǵa sáıkes, bul kókónisterdi saqtaý qýattylyǵy jetkilikti deýge bolady. Biraq qalǵan eki sanat ‒ kartop pen jemis saqtaý qoımalary tapshy. Birinshisiniń qýattylyǵy eginniń taýarlyq kóleminiń 36,5%-yna ǵana jetedi (ol 1,4 mln tonna). Jemisterdi saqtaýǵa arnalǵan qoıma da jetkiliksiz: qoldanystaǵy qoımalar kóktemge deıin saqtalýy qajet jemis kóleminiń 43,8%-yn ǵana (196,5 myń tonna) saqtaı alady. Jalpy, ótken jyldyń sońynda barlyq úsh saqtaý sanatyndaǵy ortasha tapshylyq deńgeıi 35,4%-dy qurady.
Energyprom aqparaty boıynsha, 2022 jyldyń qańtarynan 2023 jyldyń sáýirine deıingi kezeńdegi kókónis baǵasy ındeksiniń dınamıkasyna súıenip, bul úrdisti baıqaý qıyn. Byltyr ınflıasııalyq qysymnyń áseri tym qatty boldy. Kókónis qoımalarynyń azdyǵynan basqa, baǵanyń ósýine kóptegen ishki jáne syrtqy faktor da yqpal etti. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy áskerı qaqtyǵys saldarynan 2022 jyldyń naýryz-sáýir aılarynda kóptegen taýar, sonyń ishinde kókónis baǵasy ósti. Qyryqqabat ‒ 3 esege jýyq, kartop ‒ 37,8%, sábiz ‒ 42,3%, qyzylsha ‒ 74%, pııaz ‒ 34,2% qymbattady. Bıyl naýryz-sáýir aılarynda osy taýar tobyndaǵy ónimderge baǵa ındeksteri sonshalyqty joǵary bolǵan joq (pııazdy qospaǵanda). Biraq salystyrý bir maýsymnan keıin, jańa astyq jınalyp, ekonomıka daǵdarystan es jııa bastaǵan byltyrǵy joǵary bazaǵa negizdelgenin eskerý kerek.
Biraq baǵa ındeksterin resýrstar men paıdalaný tepe-teńdigi týraly aqparatpen salystyrý aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń tezısin rastaıdy. Statıstıkaǵa qaraǵanda, bizde eń kóp óskeni ‒ ımportqa táýeldi kókónisterdiń, ásirese qyryqqabat pen pııazdyń baǵasy. О́ndirýshilerimiz ishki naryqqa qajetti qyryqqabat kóleminiń 83,4%-yn, pııaz kóleminiń 98,4%-yn ósiredi. Bul rette pııazdy shamadan tys eksporttamaǵanda, bul ónim ımportsyz da jetkilikti bolar edi. Alaıda ishki naryqta pııaz tapshy bolsa da, jetkizýshiler olardy turaqty túrde shetelge satýǵa jibergen. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha, elimizden 178,6 myń tonna pııaz eksporttaldy. Nátıjesinde, bul kólem 196,4 myń tonna ımport esebinen ótelýge tıis boldy. Osy sebepti Syrtqy saıasat jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa tipti eksportqa ýaqytsha tyıym salýǵa, keıinnen pııazdy kvotamen satýǵa deıin bardy. О́nimniń elden jappaı shyǵarylýyn boldyrmaý jáne onyń baǵasyn turaqtandyrý úshin komıssııa pııaz eksportyna 3 aı merzimge tyıym salý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Úshinshi elderdiń qazaqstandyq pııazǵa degen suranysy Azııa men álemdegi eń iri pııaz óndirýshilerdiń biri ‒ Pákistandaǵy tabıǵı apattarmen baılanysty. Bul eldegi sý tasqyny álemde, onyń ishinde bizdiń eldiń naryǵynda pııaz baǵasynyń ósýine ákelgen. Respýblıkamyzdyń ońtústik óńirlerinde, sondaı-aq О́zbekstanda ónimniń qatty aıazda úsip ketýi onyń qunyna qosymsha salmaq boldy. Sonymen qatar byltyr eldegi pııazdyń shyǵymy 1,1 mıllıon tonnany qurady. Bul rette el turǵyndary jyl saıyn bul kólemnen 3 ese az, ortasha eseppen alǵanda 315 myń tonna tutynady.
Kókónis qoımalarynyń jetispeýshiliginen basqa, azyq-túlik saqtaý júıesinde basqa da kúrdeli máseleler bar. Aıtalyq, kókónis qoımalarynyń qajetti klımattyq jabdyqtarmen qamtamasyz etilý deńgeıi tómen. SIM málimetinshe, 1,2 myń kókónis qoımasynyń tek 16,6%-y ǵana tońazytqyshtarmen, mıkroklımatty jáne belgili bir ylǵaldylyq deńgeıin qurý júıelerimen jabdyqtalǵan. Bul aspektiler óte mańyzdy, óıtkeni arnaıy saqtaý sharttary bolmasa, qoımalardaǵy pııaz shirip, sábiz kebedi jáne alma óziniń taýarlyq sıpatyn joǵaltady. Qazirgi ýaqytta Ulttyq statıstıka bıýrosy kókónis qoımalaryndaǵy taýar qaldyqtary jáne búlingen taýarlardy kádege jaratý kólemi týraly aqparatty qadaǵalamaıdy. Biraq kókónisterdiń búlinýinen egin shyǵyny oryn alatynyn buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy turaqty jarııalanymdar rastaıdy. Sondaı jaǵdaı Qyzylorda oblysynda oryn aldy. Qysta baǵany ustap turý úshin oblystyq ÁKK satyp alǵan 126 tonna kókónis jaz shyǵa buzylyp, turaqtandyrý qory qoımalarynan qoqysqa aparylyp tastalǵany belgili.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Twitter paraqshasynda qoımalarda durys saqtamaý saldarynan egin shyǵyny jınalǵan ónimniń jalpy kóleminiń 35%-40%-yn quraıtynyn jazǵan edi. «Aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaý men ótkizýdiń zamanaýı ınfraqurylymyn qurý jumystaryn jedeldetý qajet. Kóp jaǵdaıda dál onyń joqtyǵy deldaldyq qurylymdardyń shamadan tys ósýine jáne baǵanyń kóterilýine ákeledi. Jyl saıyn 8 mıllıon tonnadan astam kókónis pen kartop jınaıtyn kókónis qoımalarynyń jalpy syıymdylyǵy nebári 1,7 mıllıon tonnany quraıdy. Sonyń ózinde bul tym joǵary baǵalanǵan kórsetkish sııaqty», dedi Memleket basshysy.
Bul jaǵdaıǵa elimizdegi kókónis qoımalarynyń úshten bir bóliginiń 20 jyldan astam jumys istep turǵany da áser etip otyr. Qajettiliktiń artýyna qaramastan, elde jańa qoımalardy salý qarqyny tómen bolyp qalýda. SIM málimetinshe, 2021-2022 jyldary syıymdylyǵy 181 myń tonnadan asatyn kókónis qoımalary salyndy. Bıyl taǵy 104,6 myń tonna kókónis saqtaıtyn qoımalardy paıdalanýǵa berý josparlanýda. Vedomstvonyń baǵalaýynsha, bul jalpy qýat tapshylyǵyn nebári 4,6 paıyzdyq tarmaqqa, 2020 jylǵy 36,5%-dan bıylǵy jeltoqsandaǵy 31,9%-ǵa deıin qysqartady.
Qoldanystaǵy kókónis qoımalaryn salý men jańǵyrtýdyń 2025 jylǵa deıingi keshendi josparynda qarastyrylǵandaı, 2024-2025 jyldary kókónis saqtaıtyn jańa qoımalardyń syıymdylyǵy 49,6 myń tonna bolady. О́kinishke qaraı, olar jalpy jaǵdaıǵa aıtarlyqtaı áser etpeıdi. Bul rette tapshylyq tek 30,2%-ǵa deıin ǵana tómendeıdi. SIM 2026 jyldan 2030 jylǵa deıin jyl saıyn syıymdylyǵy 180 myń tonna kókónis saqtaý qoımalary salynǵanda ǵana eldiń kartop pen jemis saqtaıtyn qoımalarǵa degen qajettiligi tolyǵymen jabylatynyn eseptep otyr.
