Úzdikter Ýımbldonda bas qosady

146 jyldyq tarıhy bar Ýımbldon dodasy 1877 jyldan beri dástúrli túrde uıymdastyrylyp keledi. Tusaýkeser týrnır Londonnyń týmasy Spenser Gordyń jeńisimen aıaqtaldy. Fınalda ol Ýılıam Marshaldy utty. Alǵashqy 30 jarysta kort qojaıyndary qarsylas shydatpasa, 1907 jyly bas júlde alǵash ret ózge eldiń ókiline buıyrdy. Sol týrnırde aýstralııalyq tennısshi Norman Brýkstyń baǵy jandy. Sodan keıin je­ńimpazdardyń geografııasy keńeıe tústi. Atalǵan dodanyń erler saıysynda jer­gilikti oıynshylar zor tabysqa qol jet­kizdi. Ulybrıtanııalyqtar 37 márte top jardy. AQSh tennısshileriniń de qar­qyny óte kúshti. Amerıkalyqtar 33 básekede aldaryna jan salmady. Jasyl qurlyqtan kelgender 21 ret teńdessiz dep tanyldy. Sondaı-aq Shveısarııa – 8, Fransııa, Serbııa, Shvesııa – 7, Germanııa men Jańa Zelandııa – 4, Ispanııa – 3, Mysyr, Nıderland, Chehoslovakııa jáne Hor­vatııanyń ókilderi 1 retten dara shyqty.

Jekelegen oıynshylar arasynan HIH ǵasyrda Ýılıam Rensholdyń shoq­tyǵy bıik boldy. Anglııanyń Lemıng­ton kýrortynda dúnıege kelgen jampoz jeti jarysta (1881, 1882-86, 1889 jyldary) top jardy. Odan keıin dál sol Ýımbldonnyń tól týmalary – aǵaıyndy Dohertılerdiń dáýiri bas­taldy. Úıdiń úlkeni Redjınald 1897-1900 jyldardaǵy qatarynan tórt týrnırde qarsylas shaq keltirmese, inisi Loý­rens aǵasynan asyp túsip, 1902-1906 jyldardaǵy bes jarys­ta básekelesteriniń barlyǵynan basym boldy. Odan bólek, Do­hertıler Olımpııa oıyndaryn eki-úsh retten utyp, Ýımbldonnyń juptyq saıysynda segiz ret jeńiske jetti. Bul rekordty áli eshkim qaıtalaı alǵan joq. О́kinishke qaraı, aǵaıyndylardyń ómiri kelte boldy. Júregi syr bergen Red­jı­nald 1910 jyly 38 jasynda qaıtys bolsa, arada toǵyz jyl ótkende júıke aýrýy­na shaldyqqan Loýrens 44 jasqa qara­ǵan shaǵynda jaryq dúnıemen qosh aıtysty.

HH ǵasyrdyń alǵashqy 15 jyldy­ǵynda Entonı Ýıldıng asqan sheberli­gi­men kózge tústi. Aýstralııa ókiliniń tórt týrnırde (1910-1913) asyǵy alshy­synan tústi. Jetpisinshi jyldardyń ekinshi jartysynda shvesııalyq Born Borgtyń baq juldyzy jarqyraı jandy. Skandınavııa túbeginiń tarlany bas júldeniń beseýin (1976-1980) qan­jyǵasyna baılady. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Pıt Samprastyń tasy órge domalady. AQSh-tyń týy astynda óner kórsetken grekııalyq tennısshiniń Ýımbldonnyń jeti dúrkin jeńimpazy (1993-95, 1997-2000) degen ataǵy bar.

HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan­nan keıin Rodjer Federer men Novak Djo­kovıchtiń tegeýrinine shydas berý óte qıyn edi. Shveısarııanyń maqtanyshy segiz ret (2003-07, 2009, 2012) teńdessiz dep tanylsa, Serbııanyń saıypqyrany bas júldeniń jeteýin (2011, 2014-15, 2018-19, 2021-22) oljalady. Esimderi jo­ǵaryda atalǵan qos sańlaq ústemdik qur­ǵan kezeńde olarǵa tek ıspanııalyq Rafael Nadal (2008, 2010) men uly­brıtanııalyq Endı Marreı (2013, 2016) ǵana qarsylyq kórsete aldy. Al ózge myqtylarǵa ondaı baq buıyrǵan joq.

Áıelder arasyndaǵy týrnırdiń tusaýy 1884 jyly kesildi. Tuńǵysh týrnırdiń jeńimpazy – Mod Ýotson. Londonda dinı qyzmetkerlerdiń otbasynda dúnıege kelgen ol alǵashqy eki jarysta aldyna jan salmady. HIH ǵa­syrdyń aıaǵynda Lottı Dod bes (1887-88, 1891-93) jáne Blansh Bınglı-Gılıard (1886, 1889, 1894, 1897, 1899-1900) alty ret úzdikter kóshin bastady. Shamamen sol ýaqytta Sharlotta Kýper (1895-96, 1898, 1901, 1908) atoı salsa, kóp uzamaı Do­roteıa Lambert-Chambers (1903-04, 1906, 1910-11, 1913-14), Sıýzan Lenglen (1919-23, 1925) jáne Helen Ýılls-Mýdı (1927-30, 1932-33, 1935, 1938) syndy bu­rymdylar bet qaratpady. Osylardyń ara­synda tek Lenglen ǵana Fransııanyń ókili. О́zgelerdiń barlyǵy da jergilikti oıynshylar.

Alpysynshy jyldary Bıllı Djın Kıngtiń dańqy dúrkiredi. AQSh-tyń arýy alty jarysta (1966-68, 1972, 1973, 1975) jeńimpaz atandy. Jetpi­sin­shi jyldardyń sońynda Martına Navratılova óziniń óreli ónerimen jankúıerler júregin jaýlaı bastady. Alǵashqy eki týrnırde (1978-79) Chehoslovakııanyń namysyn qorǵaǵan asqan daryn ıesi odan keıin AQSh-qa qo­nys aýdaryp, taǵy jeti týrnırde (1982-87, 1990) dara shyqty. Ýımbl­dondaǵy tuńǵysh tabysyna qol jetkiz­gende Martına nebári 21 jasta edi. Lon­­dondaǵy týrnırdi sońǵy ret ol 34 ja­synda utty. 1975 jyldan beri asa iri halyqaralyq dodalarǵa qatysa bastaǵan Navratılova óz karerasyn 2006 jyly 50 jastan asqan shaǵynda aıaqtady. Bir sózben aıtsaq, amerıkalyq tennısshi kortta baqandaı 31 jyl boıy atoı saldy.

Martına Navratılovanyń baıraqty básekelerdegi basty qarsylasy Shteffı Graf edi. Sekseninshi jyldardyń so­ńynda úzdikter sanatyna qosylǵan Ger­manııanyń Mangeım qalasynyń týmasy ózinen 13 jas úlken AQSh-tyń ataqty tennısshisin talaı týrnırde súrindirdi. Keıinnen Shteffı shashasyna shań juqtyrmaıtyn boldy. Nemis sportshysy jeti jarysta (1988-89, 1991-93, 1995-96) kúmis naýany tóbesine kóterdi. HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tusta apaly-sińlili Ýılıamsterdiń kúni týdy. Vınýs bes básekede (2000-01, 2005, 2007-08) aldyna jan salmasa, Serena jeti jarysta (2002-03, 2009-10, 2012, 2015-16) jeńimpaz atandy.

Jalpy, áıelder arasyndaǵy báse­kede AQSh pen Ulybrıtanııa ókilde­riniń tabysy mol. Amerıkalyqtar 57 jáne jer­gilikti burymdylar 36 jaryst­a aldaryna jan salmady. Sondaı-aq Ger­manııa – 9, Fransııa – 8, Aýstralııa – 6, Bra­zılııa – 3, Chehııa – 3, Ispanııa – 2, Re­seı, Rý­mynııa, Shveısarııa jáne Qa­zaq­­stan tennısshileri 1 retten top jardy.

Byltyr jalaýy jelbiregen Ýımbl­donda Qazaqstan tennısshileri ózderiniń tarıhı jeńisine qol jetkizdi. Bizdiń eldiń órenderi buǵan deıin «Úlken dý­lyǵa» sanatyndaǵy týrnırlerdiń jekelegen saıysynda top jarmaǵan edi. Osy olqylyqtyń ornyn Elena Rybakına toltyrdy. Sol kezde WTA reıtınginde 23-orynda turǵan 22 jastaǵy jerlesimiz nebir tanymal oıynshylardy jolynan yǵystyryp, bas júldeni oljalady. Tarqatyp aıtsaq, bastapqy básekelerinde Elena amerıkalyq Koko Vandevege (álemniń 157-raketkashysy), kanadalyq Bıanka Andreeský (56-raketkashy), qytaılyq Chjen Sınven (52-raketkashy) jáne Petrý Martıchten (80-raketkashy) basym tústi. Sol kezdesýlerde Elena qarsylastaryna birde-bir sette ese ji­bergen joq. Shırek fınalda ol Aıla Tomlıanovıchten (44-raketkashy) aılasyn asyrsa, jartylaı fınalda Rýmynııanyń dańqty tennısshisi Sımone Halepti (18-raketkashy) qapy qaldyrdy. Aqtyq synda Rybakına álemniń ekinshi raketkashysy mysyrlyq Ons Jaberdi 3:6, 6:2, 6:2 esebimen jeńdi. Osy jarqyn jeńisiniń arqasynda jerlesimiz 2,32 mıllıon eýrony enshiledi. Osylaısha, álemdik sport tarıhynda Elena óz esimin altyn áriptermen jazdy.

Jekelegen saıystarda Elena Ryba­kınadan basqa Qazaqstannyń bir­de-bir tennısshisi osyndaı dárejege jetpegenin biz joǵaryda aıttyq. Desek te, juptyq básekede Iаroslava Shve­do­vanyń jasyndaı jarqyldaǵany jan­kúıerlerdiń jadynda. 2010 jyly amerıkalyq Vanıa Kıng ekeýi Londonda qarsy kelgenderdiń barlyǵyn qoǵadaı japyryp, bas júldeni ıelendi. Shvedova men Kıng juby fınalda reseılik Elena Vesnına men Vera Zvonarevadan ba­sym tústi. 2016 jyly Iаroslava jo­ǵarydaǵy kórsetkishin qaıtalaýǵa sha­q qalǵan edi. Majarstandyq Tımeıa Babosh ekeýi aqtyq aıqasqa deıin alqynbaı jetkenimen, sheshýshi tusta olar Vınýs pen Serena Ýılıamsterge ese jiberdi. Son­daı-aq Shvedova men Kıng juby 2010 jyly AQSh-tyń ashyq birinshiliginde de bar­lyq básekelesterin bet qaratpaı jeńdi.

Byltyr Ýımbldonnyń erler ara­syndaǵy tartysy Novak Djokovıchtiń jeńisimen aıaqtaldy. Serbııalyq sań­­laq fınalda aýstralııalyq Nık Kıros­ty 4:6, 6:3, 6:4, 7:6 esebimen qapy qaldyrdy. Jigitterdiń juptyq jary­synda jasyl qurlyqtyń ókilderi – Maks Persell men Mettıý Ebden esh­kimge des bermedi. Burymdyldardyń básekesinde Chehııanyń ókilderi – Bar­bora Kreıchıkova men Katerına Sınıa­kovanyń baǵy jandy. Mıkste uly­brıtanııalyq Nıl Skýpskı men amerıkalyq Dezıre Kravchıktiń mereıi ústem boldy.

Derek pen dáıek 

• Jekelegen saıysta erler arasynda eń kóp júlde alǵan Rodjer Federer. Shveısarııanyń maqtanyshy 8 týrnırde top jardy. Áıelder arasynda Martına Navratılova molynan oljaǵa keneldi. AQSh sportshysy 9 márte bas júldeni oljalady. Al básekelerdiń barlyq túrlerin qosa alǵanda, eń keremet kórsetkish Bıllı Djın Kıng pen Navratılovaǵa tıesili. Olar 20 retten jeńimpaz atandy.
• Ýımbldonnyń eń jas chempıondary – ulybrıtanııalyq Lottı Dod pen germanııalyq Borıs Bekker. 1887 jyly Dod jeńimpaz atanǵanda 16 jasqa da tolmaǵan edi. 1985 jylǵy jarysta 17 jastaǵy Bekkerdiń baq juldyzy jandy.
• Jekelegen jarystyń «eń qart» chempıondary – Artýr Gor (1909 jyl, 41 jas) men Sharlotta Kýper (1908 jyl, 41 jas). Ataqty Martına Navratılova 2003 jyly mıkste top jardy. Ol kezde AQSh tennısshisi 46 jastan asqan edi.
• Jan Barotra (1964 jyl, 64 jas), Meıdlın O’Nıl (1923 jyl, 55 jas) jáne Djozııa Rıchıdiń (1926 jyl, 55 jas) esimderi shaý tarqan shaǵynda Ýımbldonda óner kórsetken oıynshylar retinde tarıhta qaldy. Bir ǵajaby, Barotra barlyǵy 35 týr­nırge qatyssa, Artýr Gor 34 jarysta boı kórsetti. Al Navratılova 31 dodada baq synady.
• 2010 jyly ótken jarysta amerıkalyq Djon Izner men fransııalyq Nıkolıa Maıý 11 saǵat 05 mınýt oınady. Bul tartys 6:4, 3:6, 6:7, 7:6, 7:6 esebimen alǵash­qysynyń paıdasyna sheshildi. Al 1922 jyly fransııalyq Sıýzan Lenglen men AQSh-tyń ókili Molla Malorı arasyndaǵy báseke nebári 23 mınýtqa sozyldy. Bul kezdesýde 6:2, 6:0 esebimen Lenglen jeńiske jetti.
• 2010 jyly amerıkalyq Teılor Denttiń soqqysy saǵatyna 238 shaqyrym jyl­damdyqty kórsetti. Áıelder arasyndaǵy rekordtyq kórsetkish Vınýs Ýılıamske tıesili. Onyń baǵyttaǵan doby 208 shaqyrym jyldamdyqpen júıtkigen edi.