Kıberqylmys: Sıfrly alaıaqtar apany

IIM mamandarynyń aıtýynsha, buryn negizinen «qolma-qol» jasalyp kelgen alaıaqtyq qylmystary keıingi jyldary, ásirese pandemııa kezinde vırtýaldy álemge qaraı oıysqan. Internet áleminiń qyr-syryn meńgerip alǵan kánigi kıberalaıaqtar halyqtyń sıfrlyq saýattylyǵynyń tómendigin sheber paıdalanyp, ańǵal jandardyń aqshasyn jymqyrýyn doǵarar emes. Jalpy, ótken jyly elimizde 20,5 myń ınternet alaıaqtyq qylmysy tirkelipti. Bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 4 paıyzǵa tómen bolǵanymen, olardyń túrleri birin kesseń, ekinshisi ósip shyǵatyn ajdahanyń basyndaı kóbeıip jatyr.

Elimizde kóp kezdesip júrgen alaıaq­tyq túrlerine: ınternet-dúkenmen baılanysty alaıaqtyqtar, fıshıng, ınternet arqyly qaıyr suraý, telefon-alaıaqtyq, SMS-alaıaqtyq jáne ınternet-bankıng arqyly jasalatyn qylmystar jatady. Qýlyǵyna quryq boılamaıtyn zamanaýı qylmyskerlerdiń «ıdeıalary» munymen taýsylmaq emes. Olarǵa qarsy saqtyq sharalary jasalǵan sa­ıyn órshelene túsip, jymysqy oılaryn odan ári óristetip, nebir qıturqy amal-aılalardy ómirge ákelip jatyr. Mysaly, qaltańdaǵy aqshańdy kózińdi baqyraıtyp qoıyp jymqyryp ketý óz aldyna, qylmysynyń izin jasyrýda «sýdan qurǵaq shyǵyp», aldyna jan salmaı júrgen «aqylmandary» da aralarynda az emes. Sondaı qylmys «kestesiniń» biri bylaısha órbıdi.

Avtobýsta nemese basqa qoǵamdyq orynda sizdiń telefon arqyly bank qosymshasyna kiretin tórt sandy kodyńyzdy kórip alǵan qylmysker amalyn taýyp telefonyńyzdy qoldy qylady. Sosyn óziniń dosyna habar beredi. Dosy bankomattyń aldyna baryp, sol jerdegi bir adamdy ustap alady da: «Aǵa, kóke, maǵan aýyldan ata-anam aqsha aýdarýy kerek edi. Biraq ózimniń telefonym istemeı tur. Aqshany sizge jiberse, bankomattan sheship beresiz be?», dep jalynyp-jalpaıyp ótinedi. Álgi adamdy aldap-sýlap kóndirgen soń, qylmysker óz sybaılasyna onyń nómirin aıtady da, dosy urlanǵan telefonnyń bank qosymshasyndaǵy barlyq aqshany álgi adamnyń shotyna aýdarady. Eriksiz túrde qylmystyq «syzbanyń» qatysýshysy bolyp jat­qa­nyn sezbegen azamat ózine kelip túsken qara­jattyń bárin bankomattan sheship alyp, alaıaqtyń qolyna ustatady. Sodan keıin birinshi qylmysker urlanǵan telefondy laqtyryp tastaıdy...

Telefonyn joǵaltqan adam polı­sııa­ǵa aryz jazǵannan keıin, tártip saq­shy­la­ry bankomattan aqshany sheship bergen adam­dy ustaıdy. Al shyn qylmyskerler bul kezde jeńil jolmen kelgen aqshaǵa meıram­hanada toı toılap nemese kelesi qurban­dyǵyn izdep, kóshe torýyldap júredi...

Asqan sheberlikpen uıymdas­ty­­­ryl­ǵan bul qylmystyq jolda kıber­ala­ıaq­­tyqtyń da belgisi bar. О́ıt­keni quqyq buzýshylyq bank qosym­sha­syn qoldaný arqyly jasalyp otyr. Degenmen mamandar qazirgi kúni ınter­net arqyly jasalatyn alaıaqtyq qylmystarynyń kóbi onlaın saýdamen baılanysty ekenin aıtady. Máselen, alaıaqtar belgili jarnama saıttarynda jáne áleýmettik jelilerde jarnamalar jarııalaıdy. Olar taýardyń nemese qyzmettiń baǵasyn ádettegiden tómen qylyp kórsetedi de, aldyn ala tólem jasaýdy suraıdy. Bir qaraǵanda, qarapaıym ǵana aldaý joly bolyp kóringenimen, solardyń quryǵyna da túsip qalyp jatatyn ańǵaldar aramyzda az emes.

Taıaý kúnderi biz Ishki ister mınıstrligi daıyndaǵan Qoǵamdyq qaýipsizdikti qoǵammen seriktestikte qamtamasyz etýdiń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy jobasynyń sheńberinde Sıfrlyq krımınalıstıkalyq zerthana jumysyn bastaǵanyn jazǵan edik. Ishki ister organdaryna alǵash ret engizilip otyrǵan kompıýterlik-tehnıkalyq zertteýler men jeke basty bıometrııalyq sáıkestendirýdiń zamanaýı júıesi ınternet jáne sıfrly tehnologııalar arqyly jasalatyn qylmystardy ashýǵa baǵyttalmaq. Mamandardyń aıtýynsha, vırtýaldy álemde jáne sıfrlyq keńistikte jasalǵan kez kelgen áreket, sonyń ishinde quqyqqa qaıshy ister óziniń izin qaldyrmaı qoımaıdy. Aqparattyq tehnologııalardan habary bar mamandar olardy ońaı tabady. Sondyqtan Ishki ister mınıstrligi Jedel krımınalıstıkalyq departament bazasynda atalǵan zerthananyń qanatqaqty jobasyn iske qosty.

– Zerthana mamandary eki baǵyt­ta­ jumys isteıdi. Onyń biri – baǵdar­la­ma­lyq­-apparattyq keshenderdi paıdalana oty­ryp, kompıýterlik-tehnıkalyq zertteýler júrgizý. Bul sıfrlyq izdermen ju­mys isteýge, olardy mobıldik qu­ryl­­ǵylardan, beınetirkeý jáne kompıý­­terlik quraldardan, onyń ishinde quryl­ǵy­lardyń jadynan joıylǵan derek­ter­di, rezervtik kóshirme faıldardy (bult­t­­y­ ­derekterdi) alýǵa múmkindik beredi. Ekin­shisi – bıometrııalyq belgiler (beınelerdi taldaý) boıynsha jeke bas­ty­ sáıkestendirýdi paıdalana otyryp, foto-vıdeo boıynsha portrettik zertteý­ler. Bul mamanǵa avtomattyq rejimde quqyq buzýshylyq jasaǵan jáne syrtqy baqylaý beınekameralaryna túsip qalǵan adamdardy IIM derekqorlary boıynsha izdeýdi jáne anyqtaýdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi IIM mamandary.

Ishki ister organdarynda paıda bolǵan taǵy bir jańa qurylym – «Kıberpol» arnaıy bólinisi. Jýyrda Qaraǵandy oblysynda ashylǵan bólinistiń jumysymen oblys ákimi Ermaǵanbet Bólekbaev arnaıy kelip tanysqan bolatyn.

– Kıberqylmyspen kúresetin bólim­niń ashylýy – ýaqyt talaby. Internet pen sıfrlyq tehnologııalardyń ómiri­mizge sińisip ketkendigi sondaı, biz keı jaǵdaılarda poshtamyzǵa nemese­ tele­fon­ǵa kelgen siltemelerdiń qanshalyqty qaýip­ti ekenin de ańǵarmaı, kirip jatamyz. Polısııa qyzmetkerleri tarapynan aldyn alý jumystarynyń júrgizilip jatqanyna qaramastan, alaıaqtardyń quryǵyna túsip jatqan turǵyndar az emes. Sondyqtan da bul qylmys túrimen kúresýge jańa tásilder qajet, – dedi Ermaǵanbet Bólekbaev.

Kıberqylmystarmen kúreske jetek­shi­ IT-kompanııalardyń mamandary men IIM B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy aka­de­mııasynyń qyzmetkerleri tartylyp otyr. «Biz ınternet-alaıaqtyqpen kúresýdiń jańa tásilin qolǵa alýǵa sheshim qabyldadyq. Jábirlenýshilerdiń aryzy endi «bir tereze» qaǵıdaty boıyn­sha qabyldanady. Jedel ýákilder, ter­geý­­shiler jáne krımınalıster bir jerde qyzmet atqaratyn bolady. Buryn jábirlenýshilerdiń aryzy bir adamnan ekinshi qyzmetkerge ótetin. Sóıtip, biz bul aralyqta 3-4 kún joǵaltatynbyz. Qazir jábirlenýshilerdiń aqshasy basqa qol­ǵa ótpeý úshin buǵattaý jumystaryn ja­saý­ǵa múmkindigimiz bar», dedi ob­lys­­­­­tyq PD bastyǵy Sanjar Ádilov.

Qaraǵandy oblysyndaǵy «Kıberpol» arnaıy bólinisi sıfrlyq zerthanamen jabdyqtalǵan. Bólinistegi mamandar gadjetterdi baqylaý arqyly ınternet-alaıaqtar qoldanatyn baǵdarlamalardy da anyqtaı alady. Qazirgi ýaqytta atalǵan bólinistiń jetken jetistikteri de bar. О́tken aptada kıberpol qyzmet­kerleri alaıaqtyqpen aınalysqan eki qylmystyq topty quryqtady.

Kıberqylmyskerlerdiń quryǵyna túspeý úshin ne isteý kerek? Polısııa qyzmetkerleri saqtyq sharalaryn únemi jurtshylyqtyń esine salyp keledi. Olardyń aıtýynsha, bank nemese quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri bolyp habarlasyp, nesıe rásimdeý, múlikti satý nemese aqshany qaýipsiz shottarǵa aýdarý,­ qan­daı da bir baǵdarlamalar ornatý týra­ly «telefon» nusqaýlar beretin adam­darǵa eshqashan senbeý kerek. Bank pen quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri arnaıy operasııa­lard­y eshqashan telefon arqyly júr­giz­beıdi. «О́zin bank nemese quqyq qor­ǵaý organdarynyń qyzmetkeri dep tanys­tyr­ǵan bógde adamdar qońyraý shalǵan kez­de tutqany qoıyp, sizge qyzmet kór­se­tetin banktiń senim telefonyna neme­se­ polısııaǵa qońyraý shalý qajet», deıdi mam­andar.

О́zińiz týraly jeke málimetti, plastı­ka­lyq kartalardyń derektemelerin, aýda­rymdar týraly túbirtekterdi, kodtar men qupııa sózderdi eshkimge bermeý; belgi­siz jáne tekserilmegen saıttarǵa sen­beý; tekserýsiz aldyn ala tólem ja­samaý; taýardy alǵannan keıin ǵana tólem jasaý týraly kelisý; kúmándi ke­li­simder boıynsha aqsha aýdarymdaryn ja­samaý; qosymshalardy ornatý úshin App Store jáne Play Market syndy resmı baǵdarlamalardy paıdalaný; bank qosymshalaryna kirý parolderin únemi ózgertip otyrý syndy saqtyq sharalary alaıaqtardyń qurbany bolýdyń aldyn alady.