Jemis jetkilikti me?

Qazir jemis-kókónis ónim­deri qysy-jazy dastarqannan úzilmeıdi. Maýsym­dyq taǵam bolyp sanalatyn qııar, qyzanaq, alma, almurt, lı­mon, apelsın, t.b. ke­zin­de atyn estigenimiz bolmasa, qys mezgilinde túsimizge de kirmeıtin. Al qazir ananas, ba­nan, kıvı, mango syndy sırek, tropıkalyq ónimderdiń ózi jyl on eki aı boıy azyq-túlik dúńgirshekteri men sýpermarketter, saýda alańdarynda saýdalanyp jatady. Kózdiń ja­ýyn alyp, saýda sórelerinde tura­dy. О́rik, meıiz, qurma, jańǵaq degenderińizdiń sanynan, túr-túsinen jańylysasyz. Kúndelikti as-dámge únemi qoldanylatyn kartop, pııazdyń molshylyǵy eki bastan. Sondaı-aq osy ónimderden shyǵarylatyn túrli sýsyn-shyryndar, tosaptar, tátti taǵamdar, as dámdeýishter, qysqy jabyndylar da jetip artylady. Búgingi barys-kelis, qarym-qatynas múm­kindigi keńinen damyǵan zamanda qalaly jerlermen qosa, alys aýdan, aýyldar da jemis-kókónis ónimderinen tarshylyq kórip otyrǵan joq.

«Basqa tússe, baspaqshyl». Adam basyna qıynshylyq tússe, onyń istemeıtin isi, aınalyspaıtyn tirligi bolmaıdy. Aıtalyq, aýyl adamdary búginde ata taǵamymyz qymyzdyń qasıetin tereń sezinip qana qoımaı, ony paıda kózine de aınaldyryp aldy emes pe?! Jaz boıy qorlap, qysqa molynan jaýyp, ózderi de iship shyǵady, qala halqyn da jyl boıy qamtamasyz etedi. Sol rette, qaýyn, qarbyz tárizdi maýsymdyq ónimderdi qospaǵanda, basqa jemis-kókónisterden aýyl balalarynyń aýzy bir bosamaıtyn boldy. Tipti tańdap, talǵap jep-ishetin dárejege jetti. Bul – árıne, qýanyshty qubylys.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, kók­ónis pen jemis-jıdekti kóp jeıtin adamdarǵa syrqat, dert jýymaıdy. Jemis-jıdek pen kókónis qandy dárý­men, mıkroelementtermen baıytyp, jú­rek aýrýlarynyń aldyn alady. Bıologııalyq qartaıýdy baıaýlatyp, ım­mýnıtetti kúsheıtedi, uıqyny jaq­sartady. Mine, osy­nyń bári aınalyp kelgende salaýatty ult, sanaly urpaq qalyp­tastyrýǵa ıgi áserin tıgizedi.

Elimizdegi jemis-kókónis na­ryǵynyń qazirgi jaı-kúıin, da­mýyn jáne proble­malyq máselelerin saralaý, baıyptaý bul salada kóńil kónshiterlik ahýal qalyptasqanyn baıqatady. Degenmen ónim óndirý, olardyń sapasyn jaqsartý, tu­tynýshylarǵa jetkizý, baǵasyn turaq­tandyrý turǵysynda qaıta qaraıtyn, jetildiretin tustary da bar.

Qazirgi ýaqytta Qazaqstan óz óndiri­siniń jemis-kókónis ónim­derimen 100%-ǵa jýyq qamtamasyz etilgen. Sonymen qatar osy taýarlar alys-jaqyn shet elderge eksporttalady jáne ımporttalady. Ulttyq statıs­tıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, 2022 jyly Qa­zaqstan 242,3 myń tonna kartop, 178,6 myń tonna pııaz, 17,5 myń tonna qyzanaq, 9,0 myń tonna qyryqqabat eksporttady. Bul oraıda ımport 48,7 myń tonna kartop, 196,4 myń tonna pııaz, 118,3 myń tonna qyryqqabat jáne 68,3 myń tonna qyzanaqty qurady.

Jeke kókónisterge ımporttyń tómendeý tendensııasyn atap ót­ken jón. Máselen, 2022 jyly Qazaqstanǵa kartop ımporty 50%-ǵa azaıdy, al kerisinshe eksport 19%-ǵa ósti.

Ishki naryqta aýylsharýashy­lyq ónimderi tapshylyǵy týyndamas úshin Qazaqstanǵa ónimderdi ózge elderden de ımporttaýǵa týra ke­lip otyr. Qazaq­stan jemis-jı­dek pen kókónis ónimderin negi­zinen kórshi memleketterden: Qytaı, О́zbekstan, Tájikstan, Qyr­ǵyzstannan tasymaldaıdy. Jalpy, Orta Azııa elderinen je­mis-jıdek ónimderiniń negizgi ım­porty maýsymaralyq kezeńde júredi. Munyń sebebi bizde áli kúnge deıin jemis-kókónis ónimderin saqtaý, tasymaldaý já­ne óńdeý ınfraqurylymy oıda­ǵydaı damymaı otyr. Iri aýyl­sharýa­shylyq taýar óndirýshileri tek óz qajettilikteri úshin qoıma­lar salady, al shaǵyn sharýashy­lyqtar óz ónimderin tikeleı egis alqaptarynan, arzan baǵaǵa satýǵa májbúr. Sondyqtan zamanaýı qoımalar salý birinshi kezektegi mindet bolýy kerek.

Munyń jarqyn bir mysaly elimizdegi jekelegen alma ón­dirýshiler bola alady. Olar alma saqtaýdyń zamanaýı tehnolo­gııa­laryn jáne maýsymaralyq ke­zeńdegi jetkizilim tizbegin utym­dy qoldana otyryp, ónimdi ishki naryqta qolaıly baǵamen sa­týǵa qol jetkizdi. Al ónimdi qaı­ta óń­deýdiń durys jolǵa qoıylýy olarǵa óndiris úshin qosym­sha tıimdilik, rentabeldilik bere­di. Nátıjesinde, azyq-túlik sebe­tindegi alma ónimderi sońǵy jyl­darǵy azyq-túlik ınflıasııa­syna qatysty eń joǵary tózim­dilikti kórsetip otyr.

Jemis-kókónis naryǵynda sýar­maly jerler, sýarý másele­lerine erekshe nazar aýdarý qajet. Elimizde sýarmaly jerler egis alqabynyń 7%-yn ǵana alyp ja­tyr, bul jerlerde ósimdik sharýa­shylyǵy ónimderiniń 40%-dan astamy óndiriledi.

Qazaqstannyń barlyq sý re­sýrs­­ta­rynyń 40%-dan artyǵy shektes memleketterden keledi. Atalǵan elderde sońǵy jyldary ónerkásiptiń damý qarqyny joǵary jáne halqynyń sany edáýir ósken. Al sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn sý berý úshin qaıta qalpyna keltirý qarqy­nynyń tómendigi, sondaı-aq me­lıoratıvtik júıeler men gıdro­tehnıkalyq qurylystardyń jo­ǵary deńgeıdegi tozýy sııaq­ty ishki faktorlar sýarmaly eginshiliktiń damýyn tejeıdi. Sýdyń tapshylyǵy men qymbat­taýy, sondaı-aq eskirgen sýarý júıelerine qatysty keń kólem­di shyǵyndar daqyldardyń ózin­dik qunyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan búgingi tańda sýarmaly alqaptardyń tek 20%-ynda ǵana paıdalanylatyn ylǵal resýrstaryn únemdeıtin tehnologııalardy engizýdiń qoljetimdiligin arttyrý asa mańyzdy.

«Atameken» Ulttyq kásipker­ler palatasynyń Agroónerkásiptik keshen jáne tamaq ónerkásibi de­parta­menti dırektorynyń orynba­sary B.Ah­metaevtyń aıtýyn­sha, sońǵy jyldary ishki naryqtaǵy baǵalardy turaqtandyrý jáne azyq-túlik taýarlaryna ishki sura­nysty qamtamasyz etý maqsa­tynda Qazaqstan Úkimetiniń qolǵa alyp, atqaryp jatqan shara­larynyń biri saýdada shekteý sharalaryn belgileý – taýarlardy Qazaqstannan tys jerlerge áketýge tyıym salý nemese san­dyq shek­teýler (kvotalar) qoıý bolyp otyr. Úkimettiń aýyl sha­rýa­shylyǵy taýar­larynyń syrt­qy saýdasyndaǵy retteýshi saıasaty bıznes úshin teris saldarǵa ákep soǵýy múmkin. Máselen, kásip­kerler arasynda aldyn ala ja­salǵan kelisim­sharttar bu­zylady, saqtaý qoımala­rynyń jumysy toqyraıdy, ónim búlinedi, óndi­ris toqtaıdy. Aıta ketý kerek, keıde shekteýler boıynsha she­shim­der asyǵys, tıisti esepteýler men táýekelderdi boljaýsyz qaby­l­danady. Buǵan shekteýler engizilip, artynsha shuǵyl túrde joıylǵan faktiler dálel bola alady. 2020 jyly pııaz, qyryqqabat, 2021 jyly sábizge qatysty osyndaı sheshimder oryn aldy.

«Qazaqstanda birqatar sebeptermen aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń óndirisi men qozǵalysyn naqtyly esepke alý áli joq ekenin moıyndaýymyz kerek. Naryqtyq saýda qatynastaryna negizsiz aralasý jáne eksportty shekteý óndirýshilerdi, suranystyń tómendeýine baılanysty, osyndaı ónimdi óndirýdi ulǵaıtýǵa ıtermeleıdi jáne saıyp kelgende, ınvestısııalardyń aýyl sharýashylyǵyna aýyp ketýine alyp keledi. Al agroónerkásip keshenin qarjylandyrýdyń tap­shylyǵyn eskersek, jeke ınvestısııalar salany damytýda asa mańyzdy ról atqarady. Osyǵan baılanysty, memlekettik organ­dar retteýshiliktiń ornyna, yqpal etýdiń yntalandyrý sharalaryn paıdalana otyryp, ishki naryqty azyq-túlik taýarlarymen tolyqtyrý ádisterin qaıta qaraýy qajet dep sanaımyz», deıdi Baýyrjan Nurtaıuly.

Qalyń buqarany qashanda qat­ty alańdatatyn másele – barlyq azyq-túlik ónimderi sııaqty, je­mis, kókóniske de baǵanyń turaq­syzdyǵy, qymbatshylyǵy. Bu­ryn­ǵydaı emes, halyqtyń ál aýqaty anaǵurlym artty. Baıaǵy, Qaltaı Muha­med­janov aǵamyzdan qalǵan, «Bir keli almaǵa bir keli aqsha surap otyr» deıtin sózdiń búginde beti ary qaraǵan. Degenmen kúndelikti qajetti azyq-túlik bol­masa, tátti, dámdi, qundy, qu­nar­ly jemis-jıdekterdi únemi satyp ala berýdi kez kelgenniń qaltasy kótere bermeıdi. Álbette, bul másele de Úkimettiń udaıy baqy­laýynda, monıtorıng turaqty júrgizilip otyrady. Qazirgi ýa­qyt­ta ortasha eseppen alǵanda kar­top 200-250 teńgeden, qııar, qyzanaq 420-550 teńgeden, banan – 650-850 teńgeden, alma – 500-750 teńgeden saýdalanýda. Jemis-jıdek, kókónister ishinde maýsymdyq, shıe, búldirgen, qulpynaı, qaraqat, qarajıdek, sýbtro­pıktik qurma, injir, alhory syndy sırek jemisterge, sondaı-aq sıtrýstyq lımon, apelsın, shabdaly, abrıkos, aıva, anar, órik, meıizdiń barlyq túrlerine baǵa qashanda joǵary. Bir qyzyǵy, bazar, sýpermarketterdi basyp jatqanyna qaramastan, atalǵan jemis-kókónisterdiń baǵasy esh­qashan túsip kórgen emes. Bul olarǵa degen suranystyń, tutyný­dyń joǵarylyǵyn bildirse kerek.

Jemis, kókónisterdiń baǵasyn turaq­tandyrý, múmkindiginshe túsirý tıisti memlekettik mekeme-kásiporyndardyń únemi nazarynda. Aıtalyq, jyl basynda «Astana» ÁKK AQ men «Tájikagroprom» kompanııasy arasynda 1 200 tonna pııaz jetkizý boıynsha kelisim-shart jasalǵan bolatyn. Mamyr aıynda 500 tonna ónim jetkizildi, maýsym aıynda taǵy 500 tonna jáne shilde aıynda 200 tonna bolady dep kútilýde. Mine, osyndaı sharalardyń nátıjesinde pııaz – 10%, sábiz – 5%, kartop – 5%, qy­ryqqabat-2%-ǵa arzandaǵan.

Jaýapty mekeme kásiporyn bas­shy­larynyń málimetteri boıynsha, óńirlerdegi jemis-jıdek baǵasy turaqty. Kásipkerlik jáne ónerkásip basqarma, bólimderi jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp bazarlar men saýda núktelerindegi halyqqa alǵashqy qajetti azyq-túlik ónimderi, je­mis-jıdekter men kókónisterdiń baǵasyn udaıy baqylaýda ustap otyrady. Baǵany turaqtandyrý úshin oblys ortalyǵynda jáne aýdandarda aýyl sharýashylyq taýar óndirýshileriniń jármeńkeleri jıi uıymdastyrylady. Onda azyq-túlik ónimderi jáne jemis-jıdek pen kókónister 10-20 paıyzǵa tómen baǵamen satylady. Kóptegen óńirdegi aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshileri aýmaqty tutastaı kókónis jáne kartop ónimderimen qamtamasyz etýge qaýqarly ekendikterin tanytyp otyr.

Sondaı-aq kókónis, jemis-jı­dek baǵalarynyń joǵarylyǵy otandastarymyzdyń óz betterinshe baý-baqsha sharýashylyǵymen shuǵyldanýyna eleýli yqpal etýde. Jalpy, elimizde jıdek pen kókónistiń barlyq túrin ósirýge, ishki, syrtqy naryqqa shyǵarýǵa múmkindik mol. Máselen, qumdy jerlerde sıtrýs daqyldary jaqsy ónim berse, qunarlanǵan sazdy topyraq júzim ósirýge qolaıly eken.

Qaısybir jyly Abaı eline saparlap barǵanymyzda, aýdan ortalyǵy Qaraýyl kentindegi Abaı mektebiniń qosalqy sharýa­shy­lyǵynda banan ósetinin estip-bilip, sonyń jaı-japsaryn sura­­ǵa­nymyzda mektep dırektory Rollan Tileýhanov: «Iá, banan ósirip otyrǵanymyz ras. Bul jaqtyń tabıǵaty qatal, tropı­kalyq jemis-kókónister ónim bermeıdi degen bos sóz. Shyndap shuǵyldansa, kez kelgen ósimdiktiń jemisin tatýǵa bolady. Biz bul baǵyttaǵy jumysymyzdy aldaǵy ýaqytta da jal­ǵastyramyz. Tek jemis aǵashtary emes, túrli gúlderdiń dánin, tuqy­myn taýyp eksek pe degen oıymyz bar», dep jaýap bergen edi.

Bul taraptaǵy jumystardy jemisti etýdiń eń tıimdi joly jemis-kókónis óndiretin zama­naýı jylyjaılardy kóbeıtý qa­jet. Aýyldyq jerlerge ba­ǵyt­talǵan jemis-jıdek jáne kók­ónis sharýashylyǵy salasyn damytý strategııasy bar. Onyń aıasyndaǵy «Jylyjaı sharýashylyq­tary­nyń jelis­in qurý jáne qolda­nys­taǵylaryn damytý» ınves­tısııalyq baǵdarlamasy kásipker­lerdi nesıelendirýmen aınaly­sady. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń málimetterine qara­ǵanda, sońǵy jyldary jylyjaı salý úshin sýbsıdııa turaqty túrde bólinip keledi. Demek kásip­kerlerge jylyjaı salý úshin memlekettik qoldaý da, naryq­tyq múmkindik te bar. Aýa raıy qolaıly Túrkistan óńiriniń kásipkerleri shaǵyn jylyjaılar sharýashylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytyp, kókónistiń túr-túrin ósirip otyr.

Qazirgi tańda ishki naryqta qys, kóktem aılaryndaǵy kók­ónis­­terge, gúlderge suranys óte jo­ǵa­ry. Sol rette maýsymdyq ke­­zeń­de shetelden ákelinetin ónim­­derge táýeldimiz. Resmı máli­­metterge súıensek, qysqy maý­symda tutynatyn jemis-kók­ónis ónimderiniń tek shıregi ǵana ózimizde óndiriledi eken. Qalǵany syrttan tasymaldanady. Budan shyǵatyn qorytyndy, jylyjaı sharýashylyǵy – tabysty kásipkerlikpen aınalysýdyń ári otandyq naryqty qymbat ımporttan aryltýdyń eń utymdy joly.

Jalpy, elimizdegi jemis-kók­ónis salasyn damytýdyń ózekti máseleleri men tejeýshi faktorlardy atap aıtar bolsaq: kókónis qoımalary kólemi­niń bolmaýy jáne jetkiliksizdigi, óndi­ris­ti damytýǵa jáne keńeıtýge sýb­sıdııa alý máseleleri, salany jetkiliksiz qarjylandyrý, qaıta óńdeýdiń tómen úlesi, óndiris­tiń joǵary shyǵyndary jáne baǵa men sapa boıynsha jemis-kókónis ónimderiniń básekege qabilettiliginiń tómendigi. Sondaı-aq, maýsymaralyq kezeńde aýyl sharýashylyǵy ónimderine baǵa­nyń ósýi ınflıasııaǵa keri áser etedi jáne jemis-kókónisterdiń jekelegen sanattary boıynsha ımport úlesiniń ulǵaıýyna alyp keledi. Mine, osy máseleler kún tártibinen túspeı, satylap bolsyn sheshile berse, elimiz jemis-kókónis ónimderinen tapshylyq kórmeıtinine tolyq negiz bar.