Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Osy turǵydan alǵashqy jıynnyń Ulytaý tósinde, Joshy han kesenesi janyndaǵy tarıhı-mádenı keshende, bıylǵy basqosýdyń er túriktiń besigi – Túrkistanda ótýi tegin emes. Memleket basshysynyń ultymyzdy rýhanı turǵyda oıatýdy maqsat tutqanyn byltyrǵy quryltaı aldynda Joshy hannyń basyna, bıylǵy jıyn aldynda qazaq dalasyna ıslam dininiń taralýyna ólsheýsiz úles qosqan Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenesine baryp Quran oqyǵanynan da ańǵarý qıyn emes. Bul atalǵan basqosýdyń shyn mánindegi «Ulttyq quryltaı» degen ataýyna saı kelýimen qatar, onyń rýhanı mańyzyn pash etkeni aıdan anyq.
– Biz qazir babalarymyz keńes qurǵan áıgili Kúltóbeniń irgesinde otyrmyz. Ábish Kekilbaev «Qazaq rýhynyń qaǵbasy» dep ataǵan Ordabasy osy jerge tıip tur. Osynaý áıgili tóbelerde halqymyzdyń ıgi jaqsylary san ret bas qosqan. Ult taǵdyry synǵa túsken sátterde bári aqyldasyp, eldiń bolashaǵyn aıqyndaǵan. Qalyń jurt salıqaly sózge toqtap, el bastaǵan erlerine kósh tizginin ustatqan. Bir el, bir halyq bolyp, syrtqy qaterge qarsy turǵan. Qazaqtyń birligi men tutastyǵynyń ordasy bolǵan kıeli Túrkistan bolashaqta da osy mártebeli mıssııasyn atqara beredi, – degen edi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev «Bıylǵy quryltaıdyń sıpaty – ózgeshe, mazmuny da – aýqymdy» dep atap ótkendeı, rasynda jıyn basynda kóterilgen máselelerdiń basym bóligi ulttyq ıdeologııa, rýhanııat, ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtýǵa arnaldy. Atap aıtqanda, qazaq memlekettiligi, memlekettik nyshandardy jetildirý, ultymyzdyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtý, mádenı muramyzdy jan-jaqty dáripteý, óskeleń urpaqtyń tárbıesi, aqparat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý, kreatıvti ındýstrııany damytý, memlekettik saıasatta taldaý, saraptama jasaý, shekaralas aımaqtardy damytý sekildi soqtaldaı súbeli taqyryptar ortaǵa salynyp, solardy oryndaý úshin naqty tapsyrmalar berildi.
Ulttyq quryltaıda júktelgen mindetter qalaı júzege asýǵa tıis? Biz eń aldymen, Memleket basshysy atap ótkendeı, Qazaq memlekettiliginiń tamyry tereńde jatqanyn, keńestik zamanda áldekimder syıǵa tartqan jerde keshe ǵana paıda bolǵan jasandy el emes ekenimizdi urpaǵymyzǵa nasıhattaı berýimiz kerek. Qasym-Jomart Toqaev ta Ulttyq quryltaıda sóılegen sózin Túrkistan qalasynyń qazaq tarıhyndaǵy mańyzyna jáne Qazaq handyǵy bir ortalyqtan basqarylǵan tolyqqandy memleket bolǵandyǵyna toqtaldy.
– Kıeli Túrkistan – uly dala órkenıetiniń myzǵymas temirqazyǵy. Túrkistan ǵasyrlar boıy qazaq halqynyń mańyzdy saıası ortalyǵy bolyp keldi. Qazaq memleketiniń bas qalasy retinde tarıhqa altyn árippen jazyldy. Kóptegen hanymyz osy jerge ordasyn tigip, ulan-ǵaıyr dalaǵa bıligin júrgizgen. Qara qyldy qaq jarǵan bılerimiz túrli daý-sharǵa tórelik aıtqan. El-jurtyn bereke-birlikke shaqyrǵan. Munyń bári elimizdiń erte zamannan beri bir ortalyqtan basqarylǵan birtutas memleket bolǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq qazaq memlekettiliginiń tamyry tym tereńde jatqanyn bildiredi, – dedi Prezıdent.
Osyǵan oraı biz Ulttyq quryltaı basynda sóz bolǵan eki máselege toqtalǵymyz keledi. Olar – eldi uıystyratyn memlekettik nyshandarymyz jáne tarıhymyz. Biz úshin Táýelsizdik eń qymbat qundylyq bolsa, álemdik qaýymdastyqtan óz ornyn alǵan azat memleketimiz – sol Táýelsizdiktiń naqty kórinisi. Ulttyq quryltaı júktegen mindetterdi osy azattyǵymyz ben derbestigimizdiń aınalasyna toptastyryp, júzege asyrýymyz kerek. О́ıtkeni biz táýelsizdik almasaq, memleket te, til de, din de, ulttyq qundylyqtarymyz da bolmas edi. Al sol memlekettiń shyn mánindegi derbestigin aıqyndaıtyn belgileri – onyń memlekettik nyshandary.
Prezıdent Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde aımaqtar men qalalardyń geraldıkalyq belgilerin bir izge túsirý máselesine aıryqsha toqtaldy. Oblystarymyz bir memlekettiń bólshekteri ekenin bildirý úshin tańbalary da ózara baılanysty ári bir-birine uqsas bolǵany abzal. «Men jaqynda Assambleıa sessııasynda elimizdiń geraldıka belgilerin jetildirý qajettigi týraly aıttym. Aldymen aımaqtardyń jáne qalalardyń tańbasyn biryńǵaı úlgige keltirý kerek dep sanaımyn. Qazir olardyń kóbiniń mazmuny jáne pishini árkelki. Soǵan baılanysty qoǵamda jıi syn da aıtylady. Bul salaǵa muqııat taldaý jasap, ortaq ustanymdar ázirleý qajet. Aımaqtyq nyshandardy ázirleý jáne bekitý tártibin barlyq óńirge birdeı etip, retke keltirgen jón», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jýyrda Memlekettik rámizder kúnin atap ótkende gazetimizdiń betinde de osy nyshandar taqyrybyn kótergen bolatynbyz. Aımaqtardyń tańbalaryn bylaı qoıǵanda, memlekettik rámizderimiz – Tý, Ánuran, Eltańbaǵa qatysty da kóptegen pikir aıtyldy. «Bul Eltańbada qazaq qazaq bolǵaly halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhy túgeldeı qamtylǵan. Eń birinshi kózge túsetini – shańyraq pen onyń ýyqtary. Kıiz úı – qazaq ult retinde jaralǵaly birge kele jatqan dástúrli baspanamyz. Shańyraq bizdiń el halqynyń bir úıdiń balasyndaı tatý bolý kerek ekenin ańǵartady. Bul jerde qazaq qana emes, ártúrli jaǵdaılarǵa baılanysty osynda qonys tepken ózge ult ókilderi de bar. Sondyqtan Otan – bárimizdiń ortaq shańyraǵymyz. Bul – tutastyqty, yntymaqtastyqty, dostyqty, beıbitshilikti bildiretin Eltańba», degen rámiz avtory professor Jandarbek Málibekuly Mádenıet jáne sport mınıstrligine memlekettik mekemelerdegi eltańbalardy jasaýǵa sapaly materıal qoldaný týraly usynys aıtqan bolatyn. Budan ózge de pikirler basylym betinen kórinis tapty. Munyń bári Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kóterip otyrǵan máselemen ushtasyp jatyr.
Ekinshi mańyzdy másele – tarıh jáne ony zertteıtin sala – arheologııany damytý. Qasym-Jomart Toqaev qazaq tarıhynyń jańa ǵylymı ustanymdarǵa saı ázirlengen kóp tomdyq jınaǵy áli kúnge deıin jaryqqa shyqpaǵanyn qynjyla jetkizdi. Ras, áli kúnge kóp bóligin otarshyldar jazyp bergen tarıh jylnamasyn balalarymyzǵa oqytyp kelemiz. Shyn máninde, Almatynyń tarıhyn 1854 jyldan, Astananyń tarıhyn 1830 jyldan bastaıtyn tarıh – bizdiń tarıh emes. Bizge keńestik ıdeologııa men senzýranyń yqpaly tımegen, shynaıy derekterge negizdelgen ári ulttyq múddemizge saı tarıh kerek.
– Qazaqstannyń akademııalyq úlgidegi jańa tarıhyn jazý týraly bastama kóterdim. Bul jumysqa elimizdiń jáne sheteldiń bir top ǵalymdary jumyla kiristi. Ejelgi zamannan búginge deıingi aralyqty qamtıtyn jeti tomdyq jınaqty ázirleý úshin biraz sharýa atqaryldy. Jınalǵan materıalǵa endi stılıstıkalyq jáne ǵylymı redaksııa jasalýy kerek. Sondaı-aq jınaqty biryńǵaı úlgide bezendirgen jón. Eńbekte osyǵan deıin jiberilgen tujyrymdamalyq qatelikter men kemshilikter qaıtalanbaýy qajet. Oǵan sońǵy kezde ashylǵan tarıhı jańalyqtar túgel engizilýi kerek. Qarama-qaıshy málimetter bolmaýǵa tıis, – dedi Prezıdent.
Bizdiń oıymyzsha, el bolam deıtin, bolashaǵyn oılaıtyn ulttyń aıaq alysy joǵaryda aıtylǵan osy eki máseleni sheshýden bastalýy kerek. Buǵan deıin biz «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» dep ómir súrip kelsek, búginde ol dáýirdiń ótkendigin, qazir kerisinshe aldymen ulttyq ıdeologııa máselelerin sheshý qajettigin sezinip otyrmyz. Osy turǵydan alǵanda Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıda aıtqan bastamalary – ult pen urpaq aldynda atqarylýǵa tıis mańyzdy mindetter.
