Túrli oıyn baǵdarlamalaryn jasap shyǵaratyn kompanııalar aqsha tabýdy birinshi orynǵa qoıady. Sondyqtan olar oıyndarynyń balalarǵa qaýip tóndiretinin joqqa shyǵarmaıdy. Kóp oıynda qoldanba arqyly satyp alý sııaqty mıkrotranzaksııalar bar. Bul – kishkentaı balalardy tutynýshy etý arqyly táýeldilikke uryndyratyn taktıka. Aıta ketsek, Federaldyq saýda komıssııasy oıyn kezinde utyp alýǵa bolatyn «syılyqtar» fýnksııasyna alańdaýshylyq bildirip otyr. Mamandardyń aıtýynsha, ońaı olja balany qumar oıynǵa áýes qylady.
Oıyn ishinde tólem jasaý múmkindikteri 2010 jyly Team Fortress 2, sodan keıin Overwatch jáne Call Of Duty: WW2 sııaqty tanymal oıyndarǵa alǵash engizilgen. Sodan keıin ol úrdiske aınaldy. Candy Crush, Diablo, Final Fantasy sııaqty tanymal franchaızıngter tabys tabý maqsatynda mıkrotranzaksııalar men «syılyqqa» táýeldi etetin oıyndardy kóptep shyǵara bastady.
Aýstralııanyń qumar oıynǵa táýeldilikti zertteý (Gambling Research Australia) ortalyǵy usynǵan derekterge sáıkes, beıneoıyn ındýstrııasy 2018 jyly oıynnyń ishinde satylǵan «syılyq» qoraptarynan 30 mıllıard dollarǵa deıin paıda tapqan. Ubisoft jáne Take-Two Interactive sekildi iri oıyn stýdııalary bul taktıkany ózderiniń kirisin kóbeıtý úshin paıdalanady. Al osyndaı oıyndarǵa aqsha jumsaıtyn balalar birte-birte iri utys oıyndaryna oıysa bastaıdy.
Oıyn barysynda «syılyq» qoraptaryn satyp alýǵa yntalandyratyn motıvter qumar oıynǵa qyzyqtyratyn sebeptermen birdeı. Iаǵnı oıynshylar qundy nársesin aıyrbastaý arqyly qomaqty qarjy utýdy oılaıdy.
Qumar oıynǵa ıtermeleıtin oıyndardan kazıno elementterin baıqaýǵa bolady. Oıyn nátıjesi kezdeısoqtyqqa negizdeledi. Oıynshyny bilimi men keıbir daǵdylary jaqsy nátıjege jetkizýi múmkin, biraq únemi táýekelge barýyna týra keledi. Sondaı-aq telefon oıyndarynda vırtýaldy monetalar bolady. Balalarǵa arnalǵan oıyndarda (mysaly, Pokemon franchaızıngtik oıyndarynda) osyndaı tásilderdiń bar ekenin eskere otyryp, ata-analar bul máseleni nazardan tys qaldyrmaýy kerek jáne oıyndardaǵy shyǵyndy qadaǵalap otyrýy tıis. Eń durysy ata-analar balalaryna qumar oıynnyń saldary qandaı bolatynyn aıtyp, qaýipti oıyndardy oınatpaýǵa tyrysýy qajet.
Ońtústik Aýstralııada kámeletke tolmaǵandarǵa bıngo, lotereıa, utys oıyndaryn jáne sol saryndas telefon oıyndaryn oınaýǵa tyıym salatyn zańnama bar. Al Qazaqstanda «Oıyn bıznesi» týraly zańnyń 6-baby, 2-tarmaǵyna sáıkes elektrondy kazıno jáne ınternet-kazıno qyzmetine tyıym salynǵan jáne 15-babta qumar oıyndar oınaýǵa nemese bás tigýge jıyrma bir jasqa deıingi jas shekteýi bar ekeni jazylǵan. Biraq dál osy ınternet-kazıno oınaý jasóspirimderdiń arasynda beleń alǵan. Zertteýge súıensek, bunyń barlyǵy balalardyń únemi oınap júrgen oıyndarynyń nátıjesinde bolady. О́ıtkeni bala oıynnan jalyqqannan keıin, ońaı jolmen shynaıy aqsha utýdy qalaıdy. Sodan soń vırtýaldy kezeńnen ótip, kazınoǵa qumarta bastaıdy.
Kez-kelgen oıyndy oınaı berý balanyń minezin buzady eken. Al balanyń qalyptasýy onyń oınaıtyn oıyndaryna tikeleı baılanysty. Maǵjan Jumabaev bala úshin oıynnyń mańyzy men tárbıeshiniń mindeti jóninde «Pedagogıka» kitabynda egjeı-tegjeıli jazyp kórsetken.
«Tipti jas bala jalqy oıyndy – jalǵyz oınaýdy jaqsy kóredi. Áli tili erkin jetilmegendikten, ol basqa balalarmen qatynasa almaıdy. Al endi ósken saıyn jalpy oıyndy birigip oınaýdy jaqsy kóre bastaıdy. Jalǵyz oınasa, ishi pysady. Jalpy, oıyn bala tiliniń jetilýine kóp paıda ákeledi. Birigip oınaǵanda toqtaýsyz qozǵalyp, kúlip, byldyrlap sóıleı beredi. Oıyn jalpy turmysqa, ıaǵnı basqa adamdarmen birigip turýǵa úıretedi. О́ziniń sózin, tilegin bireýge tyńdatyp, basqanyń tilegin, sózin ózi tyńdap, qysqasy birikken turmystyń birinshi sharty – jalpy zańdardy oryndap, atqaryp úırenedi. Al endi jalqy oıyn ıaǵnı jalǵyz oınaý balanyń alańǵasar, eliktegish bolmaı, óz isine yntaly, tııanaqty bolýyna paıdaly. Biraq osy eki túrli oıynnyń kemdik jaǵy da bar. Ylǵı jalǵyz oınap úırengen bala taǵy, menmenshil bolyp, ylǵı kóppen birge oınap úırengen alańǵasar, tııanaqsyz, eliktegish bolyp shyǵýy múmkin. Sondyqtan durysy – oıynnyń eki túrin kezekpen aýystyryp otyrý.
Osy túrdiń qaı túrimen bolsa da oınap otyrǵan balanyń oıynyn tárbıeshi baqylaýǵa mindetti. Biraq baqylaımyn dep búldirip alma. Búldirip alý bylaı bolady: bylaı oına dep buıyrsań, balanyń oıynǵa degen yntasyn sýytyp alasyń. Balanyń oıynyna úlken adam kirisse, balaǵa oıynnyń qyzyǵy bitedi. Oıyn – balanyń óz isi. Balanyń oıynyna kirisýshi bolma. Balany bir nárseni búldirmes úshin tek shetten baqyla. Este bolý kerek, baqyla degen sóz qaraýylda turǵan soldattaı qabaǵyńdy túıip, qaqıyp tur degen sóz emes. Olaı tursań, bala oınaı almaıdy. Eger endi balanyń oıynyna qatysqyń kelse, óziń bala bolyp qatys. Iаǵnı oıyndaryna bóget, oralǵy bolma. Balalar seniń jetilgen adam ekenińdi sezbeıtin dárejede bolsyn», deıdi ol.
Biz balanyń teris qylyǵyna qoǵam bolyp tańdanyp jatamyz. Basynan baqylap, baǵyt bermegennen keıin «qalaı ondaı boldy» deý ońaı. Máselen, mekteptegi aıaýsyz jaǵdaılardyń ózine de qatygezdikke boı úıretetin oıyndar men fılmderdiń áseri joq emes. Maǵjan aıtpaqshy, balanyń qolyna bergen oıynshyq, oınatqan oıyn, «balamen bala bolyp oınaý» - tárbıeniń irgetasy.
