Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
«Úshtik gaz odaǵy» beıresmı ataýyn alǵan gaz salasyndaǵy yntymaqtastyq byltyr qarashada jarııalanǵan bolatyn. Seriktestik Reseı gazyn О́zbekstanǵa bizdiń el arqyly tranzıtpen jetkizý jáne gazdy basqa eksporttyq baǵyttarǵa tasymaldaý boıynsha ózara is-qımyldy kózdeıdi. Sol kezde bul bastama tóńireginde daýly pikirler aıtyldy. Ásirese О́zbekstanda gaz problemasyn bılik halyqty Qazaqstanmen jáne Reseımen odaq qurýǵa ıtermeleý úshin jasandy túrde týyndatqysy keledi, ózbek gaz transporttyq júıesi odaq sheńberinde jekeshelendirilýi, satylýy nemese syrtqy basqarýǵa berilýi múmkin degen aqparattyq shý tarady. О́zbekstan bıligi eldegi gaz tapshylyǵy ishki tutynýdyń ósýimen baılanysty ekenin, energetıka salasyndaǵy seriktestik tek ulttyq múddelerge súıene otyryp júzege asyrylatynyn túsindirip baqty.
Rasynda da, Ortalyq Azııa aımaǵy ekonomıkalyq damýdyń joǵary qarqyny men halyq sanynyń ósýine baılanysty energııa tapshylyǵyna ushyrap otyr. Bıylǵy qysta qatty aıaz ben Túrikmenstannan gaz jetkiziliminiń toqtaýy saldarynan О́zbekstan aýqymdy energetıkalyq daǵdarysqa tap boldy. Quzyrly organdardyń málimetinshe, qysta eń joǵary júkteme kezinde respýblıkada táýligine 20 mıllıon tekshe metr gaz tapshylyǵy baıqalady. Byltyr jeltoqsanda gaz jetispeýshiligi avtomobıl gaz toltyrý kompressorlyq stansalarynyń jabylýyna ákeldi. Osyǵan baılanysty gaz, elektr energııasy, kómir jáne mazýt ımportyn jandandyrý týraly sheshim qabyldandy. 2022 jyldyń jeltoqsanynda О́zbekstan qysqy kezeńde (3 aı) 1,5 mıllıard tekshe metr (táýligine 20 mıllıon tekshe metr mólsherinde) túrikmen gazyn jetkizýge kelisimshart jasaǵan. Jylyna 70 mlrd tekshe metr tabıǵı gaz óndirýge qabiletti bolsa da О́zbekstannyń is júzinde óndiretini odan az. Gaz óndirisiniń tómendeýine ‒ qorlardyń sarqylýy, tehnologııalyq shyǵyndar, kómirsýtek jetkizilimin baqylaýdyń tıimdi júıesiniń bolmaýy sebep. Dál osyndaı problemalar bizge de syn-qater tóndirýde. QazaqGaz elimiz 2023/2024 kúzgi-qysqy kezeńde ishki naryqty qamtamasyz etý úshin tapshylyqty boldyrmaý maqsatynda tabıǵı gaz eksportyn toqtatýy múmkin ekendigin eskertken-di. Al bizdiń gazǵa múddeli resmı Qytaı byltyr qarashada elimiz gaz jetkizilimin turaqty túrde qamtamasyz etip, ony qysqy kezeńde barynsha arttyratynyna senim bildirdi. Osylaısha, eki eldiń bıligi birdeı problemaǵa tap bolyp, Qytaı men óz azamattarynyń aldyndaǵy mindettemelerin qatar oryndaı almaı otyr. Gazdyń úlken kólemin Qytaıǵa jetkizip, bul úshin valıýtalyq túsim alý da qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Áıtse de, el ishindegi energetıkalyq daǵdarys saıası rejimderdiń turaqtylyǵyna qaýip tóndiretin eń jandy másele ekenine basymyzdan ótken jaǵdaılar kýá.
Eki elde de gaz óndirisi tez ósip kele jatqan ishki tutynýdy da, eksporttyq mindettemelerdi de jaýyp úlgermeı jatyr. Gazdandyrýdyń jalǵasýyna baılanysty bizde energııa teńgerimindegi gaz úlesi únemi ulǵaıyp keledi. 2013 jyly gazben halyqtyń 30%-y, 2021 jyly 57%-y qamtamasyz etildi. Sonymen qatar 2060 jylǵa deıin kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý kózdelgen. Osy sekildi О́zbekstanda energııa balansyndaǵy gazdyń úlesi 80%-dan asady. Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń málimeti boıynsha, 2020 jyly О́zbekstan qansha energııa óndirse, sonshasyn tutynǵan. Qazaqstan men О́zbekstan ishinde gaz tutynýdyń jyl saıyn 7-10%-ǵa artýyna halyqtyń ósýi (jyl saıyn 1,5-2%-ǵa), turǵyn úı qoryn keńeıtý, ónerkásipti damytý sekildi basqa da sebepterdiń áseri bar. Sondaı-aq respýblıkamyzda ónerkásip óndirisiniń kólemi bıyl 4%-ǵa ósýi múmkin. Al О́zbekstanda odan da úlken kórsetkishter kútilýde (2021 jyly ósim rekordtyq 9,5%-dy quraǵan).
Sóıtip, Batystyń sanksııalaryna qaramastan, eýrazııalyq keńistiktegi yqpaldastyq ózdiginen odan ári tereńdeı berdi. Sonyń ishinde óńir elderi energetıka salasyndaǵy qarym-qatynastan uzap kete almaıtynyn taǵy da sezine bastady. Máselen, jyl basynan beri elimiz arqyly О́zbekstanǵa jetkizý úshin «Transneft» magıstraldyq munaı qubyrynan «QazTransOıl» magıstraldyq munaı qubyry júıesine 25 myń tonna Reseı munaıy qabyldanǵan. Sonymen qatar «QazTransOıl» magıstraldyq munaı qubyry júıesi arqyly Reseı Federasııasynan О́zbekstanǵa 2023 jylǵa arnalǵan munaı tranzıtiniń jalpy josparlanǵan kólemi ózgerissiz, 225 myń tonna deńgeıinde qaldy. Sol sekildi bıyl biz de Reseıden 850 myń tonnaǵa deıin dızeldik otyn ımporttap otyrmyz.
Osy úderispen qatar, negizgi eksporttyq naryqqa ‒ Eýroodaq elderine jetkizilimi tómendegen «Gazprom» jańa gaz ótkizý naryqtaryn izdeı bastady. Kompanııanyń alys shetelderge, ıaǵnı Eýropaǵa, Túrkııaǵa jáne Qytaıǵa jetkizilimi byltyr 100,9 mlrd tekshe metrdi qurap, aldyńǵy jylǵa qaraǵanda 1,8 ese az boldy. Sonymen «Gazprom» óz derekterinde keltirgendeı, 2022 jyly gaz óndirýdi 20%-ǵa, 412,6 mlrd tekshe metrge deıin qysqartty. Jetkizilim bıyl da tómendeýin jalǵastyrdy. Mamyrda Reseı gazynyń Eýropaǵa eksporty (Túrkııany eseptemegende) táýligine 63,8 mıllıon tekshe metrge deıin tómendedi. Salystyrar bolsaq, 2022 jyldyń jeltoqsanynda Reseı gazynyń Eýropaǵa eksporty táýligine 82,8 mln tekshe metrdi quraǵan bolatyn. Nátıjesinde, Máskeý ózimizde keńes zamanynan beri kele jatqan shyn máninde biryńǵaı gaz tasymaldaý júıesi baryn aımaq elderiniń esine saldy.
Tranzıt úshin Túrikmenstannan О́zbekstan men bizdiń el arqyly Reseıge ótetin «Orta Azııa ‒ Ortalyq» (OAO) gaz qubyry júıesi paıdalanylatyny málimdeldi. Bul qubyrdyń ótkizý qýaty jylyna 50 mlrd tekshe metrge deıin jetedi. Buǵan deıin qubyr arqyly Túrikmenstannan О́zbekstan men bizdiń elimiz arqyly Reseıdiń ortalyq aımaqtaryna tabıǵı gaz jiberilip kelgen. Biraq 2016 jyldan bastap taraptardyń túrikmen gazynyń baǵasy jóninde kelise almaýy sebepti «Gazprom» OAO boıynsha Túrikmenstannan tabıǵı gaz ımportyn toqtatqan. Endi gaz tranzıti osy qubyr arqyly keri baǵytta paıdalanylmaq.
Osylaısha, mundaı yqpaldastyqty «Úshtik gaz odaǵy» uǵymyna ekpin qoımaı-aq damytýǵa bolatyny túsinikti boldy. Seriktestik postkeńestik elderde kópshiliktiń kúmánin týdyratyn «odaq» ataýynsyz, ekijaqty, úshjaqty formattaǵy ózara tıimdi qarym-qatynas túrinde jalǵasa berdi. Resmı túrde bul ıdeıanyń maqsaty ‒ Qazaqstan men О́zbekstan aýmaǵy arqyly reseılik gazdy tasymaldaý kezindegi is-qımyldardy úılestirý bolsa kerek. Bıyl qańtarda reseılik «Gazprom» bizdiń Úkimetpen, artynsha О́zbekstannyń Energetıka mınıstrligimen gaz salasyndaǵy yntymaqtastyq boıynsha jol kartalaryna qol qoıdy. Bul baǵytta jumys toby qurylyp, ol gaz tasymaldaý ınfraqurylymynyń jaı-kúıi men tehnıkalyq múmkindikterin zertteýge kiristi.
«Gazprom» basshysymen bul qujatqa qol qoıý barysynda Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar Qazaqstan tarapynyń Reseı Federasııasymen energetıkanyń barlyq salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa daıyndyǵyn rastady. Ol gaz tasymaldaý júıesin jańǵyrtýda, soltústik jáne shyǵys aımaqtardy gazdandyrýda, reseılik energııa tasymaldaýshylardy úshinshi elderge jetkizý kólemin arttyrýda bizdiń elimizdiń kórshi elmen yntymaqtasýǵa múddeli ekenin atap aıtty. Habarlanǵandaı, bizdiń el, Reseı jáne О́zbekstan basshylyǵy ishki tutyný men Qytaıǵa eksporttyq mindettemelerdiń ósýin eskere otyryp, reseılik gazdy jetkizýdi ulǵaıtý múmkindigin qarastyryp jatyr. Ol úshin gaz tasymaldaý ınfraqurylymyn jańǵyrtý, tipti jańa gaz qubyrlaryn salý qajet bolýy múmkin ekendigi aıtyldy.
О́z kezeginde elimiz keler jyldyń kúzgi-qysqy maýsymynda О́zbekstanǵa reseılik tabıǵı gaz tranzıti úshin ınfraqurylymnyń daıyndyǵyn qamtamasyz etpek. Májilis komıtetiniń otyrysynda Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev О́zbekstan «Gazprommen» gazdyń kólemi, baǵasy boıynsha kelissózderdi jalǵastyryp jatqandyǵyn, sonyń nátıjesinde bizdiń aýmaǵymyz arqyly gaz tranzıti boıynsha tehnıkalyq daıyndyq júzege asyrylatynyn jetkizdi.
Jýyrda Peterbýrg halyqaralyq forýmy aıasyndaǵy kezdesýde «Gazprom» men QazaqGaz arasynda reseılik tabıǵı gazdy О́zbekstandaǵy tutynýshylarǵa tasymaldaý týraly kelisimge qol qoıyldy. Sondaı-aq gazdy jetkizý, óńdeý jáne tasymaldaý salasyndaǵy yntymaqtastyq talqylandy. Eki eldiń Energetıka mınıstrleri 2033 jyldyń sońyna deıin kólemin 10 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtýmen reseılik munaıdyń tranzıti týraly úkimetaralyq kelisimderdi uzartty. PHEF aıasynda Reseı men О́zbekstan reseılik gazdy jetkizý týraly kelisimge jáne О́zbekstannyń gaz tasymaldaý júıesin (GTJ) osy gazdy alýǵa daıyndaýdyń jol kartasyna qol qoıdy. Ekijyldyq kelisimshart elimiz arqyly tranzıtpen О́zbekstanǵa jylyna shamamen 2,8 mlrd tekshe metr Reseı gazyn jetkizýdi qarastyrady. Tabıǵı gaz ımportynyń kólemi táýligine 9 mln tekshe metrdi quramaq. Gaz quny aımaqtaǵy naryqtyq baǵaǵa, О́zbekstandaǵy aǵymdaǵy baǵaǵa, olardy naryqtyq qaǵıdattar negizinde qalyptastyrý boıynsha josparly reformalarǵa negizdelmek.
Sóıtip, kommersııalyq turǵydan alǵanda, gaz mámilesi barlyq qatysýshynyń múddesin toǵystyrady. О́zbekstan eldegi ósip kele jatqan suranysty eskere otyryp, ishki naryq úshin gaz tapshylyǵy máselesin, sondaı-aq eksporttyq qajettilikti sheshedi. Biz elimizdiń soltústik jáne shyǵys aımaqtaryn gazdandyrýǵa, sondaı-aq gaz tasymaldaý júıesin jańǵyrtýǵa múmkindik almaqpyz. Sonymen qatar Qytaıǵa eksporttyq kelisimsharttar, ishki gazdyń naryqqa da, eksportqa da jetispeýshiligi qosymsha jetkizilimdi qajet etedi. Bul rette elimiz gaz alıansy sheńberinde ekonomıkalyq ósýdi, qoǵamdaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Jahandyq ekonomıkadaǵy týrbýlenttilik jaǵdaıynda gazdyń jaqyn jerden úzdiksiz jetýi Qytaı úshin de erekshe mańyzdy. Al Batysqa jetkizilimderi kúrt tómendegen Reseı óz gazyn satýdy arttyryp qana qoımaı, gaz jetkizýdiń arqasynda Ortalyq Azııaǵa yqpal etý quraldarynyń aýqymyn da keńeıte túseri haq.
Aımaq elderiniń gazǵa barǵan saıyn ósip kele jatqan qajettiligi óz óndirisimen ótelmeıdi. Jaqyn keleshekte О́zbekstan sekildi bizdiń eldiń de kelisimshartqa qol qoıýyn kútýge bolatynyn reseılik taldaýshylardyń ishi sezedi. Respýblıkamyzdyń aýqymdy gazdandyrý baǵdarlamasy, soltústik-shyǵys óńirlerdi gazdandyrý jospary da túbi osy sheshimge kelip saıady. Aıta ketý kerek, reseılik gaz qandaı baǵamen satylatyny, eger taraptardyń biri dollardan bas tartsa, ol qalaı esepteletini jaıly suraq týyndaıdy. Otandyq sarapshy Rashıd Jaqsylyqovtyń oıynsha, «Úshtik gaz odaǵynda» Qazaqstannyń quqyqtyq pozısııasy aıqyn kórinis tabýǵa tıis. «Kómirsýtegin tasymaldaý barysynda paıda bolýy yqtımal táýekelderdi eskere otyryp, biz bul jobada ekinshi rólde qalyp qoımaı, óz daýys quqyǵymyzǵa ıe bolýymyz kerek. Mundaı táýekelderdiń mysaly ‒ ótken jyly jazda qurylysyna 20 aksıoner qatysqan Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KQK) toqtap qalýy, sol sekildi Reseı gazyn Eýropaǵa ótkizip kelgen Ýkraınadaǵy qazirgi jaǵdaı», deıdi ol.
Sondaı-aq jaqyn arada jańa jobalar men shıkizat óndirisiniń artýy kútilmeıtini, sondyqtan kókjıekte kóringen tyǵyryqtan shyǵý múmkindigin durys paıdalaný qajettigi týraly da pikirler aıtylyp keledi. Bul jerde bizdiń aýmaq ońtústikke reseılik otyndy aıdaıtyn tranzıttik aýmaq bolýy múmkin. «Bizde gaz óndirýdi ulǵaıtýǵa múmkindik joq, baǵa óndirýshiler úshin tıimsiz. Olar qazirgiden orta eseppen 3 ese joǵary bolýy kerek. Kez kelgen jańa ken ornynyń ónerkásiptik paıdalanýǵa berilýine keminde 5-7 jyl ketedi. Al bizde gaz burynnan tapshy. Qazir ońtústik kórshilerimizden ákelip jatyrmyz. Biraq jaǵdaıdyń qıyndaýyna baılanysty olar elimizge eksportty qysqartyp, Qytaıǵa nemese ózderiniń gaz-hımııalyq úderisterine baǵyttamaq. Sondyqtan gaz tapshylyǵyn óz betimizshe sheship, reseılik gazdyń tranzıtinen aqsha tabý múmkindigin qarastyrýymyz kerek», dep sendiredi sarapshy Oljas Baıdildınov.
Sonymen qalaı atalsa da, úsh eldiń gaz máselesi jaqyn keleshekte bir jaǵyna shyǵyp, sheshilýge tıis. Baıyptap qarasaq, joba jahandyq jáne geosaıası sıpat beretindeı aýqymdy emes. Aımaqtaǵy elderdiń bárinde óndiristi ulǵaıtý problemasy ótkir turǵan qazirgi jaǵdaıda biryńǵaı ınfraqurylym elderdi ortaq is-qımylǵa jumyldyrary anyq. О́zara árekettestiktiń bul túri túpki mánde árbir qatysýshynyń problemasyn sheshýge arnalýy kerek.
