Shámaǵańdy óleń súıer qaýym aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń «Shámilge jazǵan hattardan» atty jyrlary arqyly jaqsy biledi.
«Shámil-aý!
Hal-jaıymdy bilseń edi,
Bilmeımin qaıterimdi...
Kim senedi?
On jetimde óshirip alǵan otym,
Qaıter eń, qaıta qaryp júrse meni?», – dep túıdeı qurdasyna muzbalaq aqyn beker jyr arnaǵan joq. Áıtpese, Muqaǵalımen qurdas aqyndardyń qatary mol. Bul týyndy ekeýiniń oıy men pikiri, muńy men syry jaqyn ekenin kórsetedi.
Kórnekti synshy Muhamedjan Qarataev aqynnyń bir tańdamalysyna jazǵan «Jyr qanatynda» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Mýzykalyq hor men orkestr qansha únnen quralsa da árkimniń óz úni, qansha aspaptan quralsa da árqaısysynyń óz yzyńy, óz sazy, úzdik estiletini sııaqty poezııa horynda da ár aqynnyń óz maqamy, óz yrǵaǵy, óz saryny bolýǵa tıis. Osynaý qasıet Shámilde barshylyq».
Shynynda da, aqyn óleńderinen tek ózine tán bólek úndi, sazdy órnekti, kelisti kórkemdikti, tazalyqty kóresiz. Oıyn shıraq qaıyryp, qysqa-nusqa jazýǵa sheber. Artyq sózdi aıtyp, shubaltpaıdy. Qasańdyq joq. Názik sezimge toly. Oqyǵannan kóńilge qona ketedi.
Muhamedjan Qarataev joǵaryda aıtqan maqalasynda aqyn shyǵarmashylyǵyna keńirek toqtala kelip: «Týǵan ana, týǵan jer, qatar-qurby, súıgen jar taqyrybynan bastap, qazaqtyń baıtaq dalasy men ıgerilgen tyńy jaıynda bolsyn meıli, Ulytaýy men Alataýy, súıikti Almaty men týyp ósken Torǵaıy týraly bolsyn meıli, ne jaıynda bolmasyn Shámil óziniń shaǵyn lırıkalyq, patetıkalyq óleń, jyrlarynda naǵyz júrek sózin aıtady, ol sondaı-aq artyq asqaqtamaı, oıy men seziminiń túımedeı túıinin shaǵyn ǵana óleń júıesine syıǵyzyp,jyly, jumsaq áýenge órip jetkizedi», dep baǵa beripti.
Týǵan jer demekshi, talantty tulǵanyń shyǵarmashylyǵynda onyń alar orny bólek. Aqynnyń kez kelgen kitabynda týǵan jeri týraly móldiretip jazǵan óleńderin kóp kezdestiresiz. Saǵynyshtyń besigin terbetip otyryp jazǵan jyrlary júrekke birden jetedi. Aıtar oıyn keıde eki-úsh shýmaq óleńge sıdyryp jibergen.
Máselen myna óleńge zer salyńyz.
«Sen kórseń ǵoı...
Kórseń eger Torǵaıdyń keń dalasyn,
Ashylmaǵan óziń bir ken bolasyń.
Kókiregiń saıraıdy bulbul bolyp,
Qyran bolyp bıikke sen qonasyń.
El alady aıalap qushaǵyna,
Kezdeskendeı bolasyń nur shaǵyńa,
Bir kórgen jan ózińniń ulyń bolyp,
Razy bolar edi týsa munda», –
dep tebirenipti.
Torǵaı dalasy Býrabaı nemese Baıanaýyl sekildi taý-tasy men aǵashy mol ólke emes. Saǵymǵa oranyp jatqan sary dala. Biraq onyń da óz kórkemdigi bar. Kóktemnen kúzge deıin ary-beri kıikter josyp júredi. Osy sar dalanyń tósinde qyzdyń burymyndaı Torǵaı ózeni aǵady. Attyń belýarynan keletin kók shalǵyn jaıqalyp turady. Osynyń bári aqyn kózimen erekshe kórinedi. Sol jerdi mekendegen adamdardyń er minezi men darhandyǵy da shynaıy jyr tilimen órilgen.
Árbir aqynnyń qoltańbasyn erekshe tanytqan týyndylary bolady. Shámaǵańnyń sondaı óleńderiniń biri «Týǵan aýyl» dep atalady. Bul óleńnen anaý aıtqandaı, tyń teńeýdi, sony obrazdy, tosyn tirkesti kórmeısiz. Qarapaıym ǵana dúnıe. Biraq osynda oı deısiz be, sezim deısiz be, kóńil tolqytar saǵynysh deısiz be – bári bar. Oqyǵanda jan-dúnıeńizdi qozǵap, birden baýraıdy. Alystaǵy týǵan aýylyńyzǵa jeteleı jóneledi.
Oqyp kórelik.
«Syrqattansań, kýrort izdep sabylma,
Jónel birden óziń týǵan aýylǵa,
Saf aýasyn, sar qymyzyn sapyryp,
Tús aýǵansha kóleńkede damylda.
Bala kúngi dostaryńdy jıyp ap,
Qyrǵa shyǵyp jaraý atpen quıyndat,
Ázil aıtyp shek-silesin qatyryp,
Qurbylardyń kóńiliniń kúıin baq.
Jalǵyz qalyp jalyqqan bir shaqtarda
Áńgime aıtqyz kónekózdi qarttarǵa,
Aýylda bir toı-domalaq bop jatsa,
Bárine bar bireýinen shet qalma.
Syrqatyńa naǵyz kýrort el dep bil,
Osy aıtqanym qate bolsa, kór de tur,
Anaý-mynaý jel-quzyńnan saýyǵyp,
Aman-esen oralmasań men kepil», –
dep aqyn júreginen bir demmen quıylyp túsipti.
Osy óleńdi kez kelgen jyr antologııasyna uıalmaı usynýǵa bolady.
Aıtýly aqyn sanaly ǵumyrynda ádebıetke adal eńbek etti. Qoltańbasyn qaldyrdy. Ataqqa umtylmady. Azamattyǵynan taımady. Qarapaıym bolmysynan ózgermedi. Taza ómir súrdi.
Ol bir óleńinde:
«Men eshkimnen baılyq, baq suramaımyn,
Men eshkimge jaǵynyp, unamaımyn.
О́zgelerden bıikti qyzǵanbaımyn,
О́zim shyqqan bıikten qulamaımyn!»,
dep aıtypty.
Dúnıeden adaldyqtyń aq týyn jyqpaı ótken arqaly aqyn ózi shyqqan bıiginen esh qulamaıdy.
