Aýyz sýdyń kókeıkesti máselesi

Elimizde halqy mıllıonnan asyp jyǵylǵan Astanany bylaı qoıǵanda óńirlerimizde de aýyz sýǵa qoly jetpeı, tarshylyq kórip otyrǵan eldi mekender óte kóp. Olardyń kópshiligin sýmen qamtamasyz etý úshin qarajat ta bólingen. Biraq nátıje kóńil kónshitpeıdi. Sońǵy jyldary qara sýǵa zar bolǵan qaımana jurttyń úni «Amanat» partııasyna jetip, Partııalyq baqylaý komıtetiniń arnaıy jumys toby birqatar oblystarǵa baryp, problemamen tikeleı tanysyp qaıtty.

Resmı derekterge súıensek, ótken 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha el turǵyndarynyń ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý deńgeıi 96,8 paıyzdy quraıdy. Bir qaraǵanda jaqsy kórsetkish sekildi. Degenmen sýǵa qoly jetpegen 3,2 pa­ıyz halyqtyń sanyna qarasaq, 600 myń adam eken. Iаǵnı elimizde osynsha turǵyn búginde aýyz sýdy ózen-kólderden tasyp ishýge nemese ortalyqtan sý tasıtyn kólik qashan keledi dep kútýge májbúr. Biz bul maqalamyzda Soltústik Qazaqstan oblysynyń Shal aqyn aýdany men Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyndaǵy aýyldardyń sýmen qamtylý problemasyn aıtýdy kózdedik.

Soltústik Qazaqstan oblysynda Petro­­­pavl men oblystyq mańyzy bar 4 qala­ tolyqtaı ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etilgenimen, aýdandarda sý máselesi áli kúnge sheshilmeı tur. Ob­lys­ kólemindegi 3 myń shaqyrymdyq sý quby­ry­nyń 2 myń shaqyrymy qatty tozǵan. Jalpy aıt­qanda aýyl tur­ǵyn­dary­nyń jartysyna jýyǵy (42,8%) aýyz sýsyz kún keship jatyr.

Oblys halqyn «Nura toptyq sý quby­ry» sharýashylyq júrgizý quqy­ǵyn­­daǵy respýblıkalyq memlekettik kásip­ornynyń «Esil sý» fılıaly men «Qyzyl­jar sý» JShS aýyz sýmen qamtamasyz etedi. 2011 jyl­dan 2022 jylǵa deıin «Esil sý» fılıaly sý qubyry jelilerin qaıta jóndeý boıynsha oblys kóleminde 10 jobany iske asyryp, 103 eldi mekendi sýmen qamtamasyz etý sapasy jaq­sartylǵan. Osy jobalar sheńberinde 173,7 shaqyrym sý qubyry jelilerin jóndeý jáne olardy Esil toptyq sý qubyryna qo­sý josparlanǵan bolatyn. Olardyń jal­py quny 2,3 mlrd teńgeni qurady. De­gen­men sol kezde Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligine qaraǵan Sý resýrstary komı­te­tiniń «Qazsýshar» RMK bul jobalardy jú­zege asyrmaǵan. Oblys jáne aýdandar tara­pynan túsken ótinishter de jaýapsyz qa­lyp, alǵa qoıylǵan maqsattar oryndalmaı­ keledi.

2022 jyldyń 1 toqsanynda atalǵan joba­lardyń keshiktirilýine baılanysty bul másele «Amanat» partııasy janyndaǵy Par­tııalyq baqylaý komıtetiniń qaraýyna shy­ǵarylyp, Sý resýrstary komıteti bas­shy­lyǵyna jobalardy iske asyrý boıyn­sha tıisti usynystar berilgen bola­tyn. Jobalardyń jobalyq-smetalyq qujat­ta­ma­synyń merzimi ótip ketýine baılanysty, ony­ qaıtadan jasaý úshin res­pýb­lıkalyq bıýd­jetten qarajat bólindi. Búginde bul máse­leniń iske asýy «Amanat» partııasynyń naza­rynda tur.

Bir ǵana Shal aqyn aýdanyn alsaq, jergilikti turǵyndardyń 59 paıyzy ǵana ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qam­tylypty. Qalǵan halyq «aıta-aıta Altaıdy, Jamal apam qartaıdynyń» kúnin­ keship otyr. Aýdandaǵy Sýhorabovka jáne Olgınka aýyldarynyń turǵyndary áli kúnge sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talap­tarǵa saı kelmeıtin qudyqtan sý ishedi. Al ishýge jaramdy keıbir qudyq pen kolonka búkil turǵynǵa jet­peıdi. Mamandardyń aıtýynsha, atal­ǵan aýyldardyń sapaly aýyz sýǵa qol jet­kizýi úshin jalǵyz sheshim – Esil top­tyq sý qubyryna jalǵaıtyn sý jeli­le­rin qaıtadan jóndeýden ótkizý. Aýyl tur­ǵyn­­daryna salmaq túsirip otyrǵan bul prob­­lema sheshilmese, ol adamdardyń den­saý­lyǵyna da keri áserin tıgizip jatyr.

Aýyz sý jetispeýshiligi saldarynan­ qıyn jaǵdaıda otyrǵan óńirlerdiń taǵy biri – Aqtóbe oblysy. Jýyrda Partııalyq baqylaý komıtetiniń jumys toby oblystaǵy Yrǵyz aýdanyna da baryp­ qaıtqan. Janys bı jáne Sheńbertal aýyl­da­rynda jarty mıllıard teńgeden astam qara­jatqa sý qubyry salynyp, 2021 jy­ly­ paıdalanýǵa berilgenmen, jergi­lik­ti tur­ǵyndar áli kúnge aýyz sýǵa jarymaı otyr­­ǵanyn aıtady.

Yrǵyz aýdanyna at basyn tiregen ju­mys tobynyń quramyna Partııalyq ba­qylaý departamentiniń ınspektory Aı­jan Ysqaqova, «Amanat» partııasy Aq­tóbe oblystyq fılıaly atqarýshy hat­shy­synyń orynbasary A.Sarmanov jáne bas­qa da mamandar endi. Olar 639,1 mln teń­ge­ge baǵalanǵan «Aqtóbe oblysy Yrǵyz aýda­nynyń Janys bı jáne Sheńbertal aýyl­darynda toptyq sý qubyry jelileri qury­lysy» jobasy 2020 jyldan beri iske asyp kele jatqanyn, qazirgi kúni 607,2 mln teńge ıgerilgenin anyqtady. Jobany júr­gi­zip jatqan «Kólsaı Stroı» JShS 42,3 sha­qy­­rymǵa sozylǵan sý qubyry qurylysyn sa­­lyp bitirýi kerek bolatyn. 2021 jylǵy jel­­toqsanda sýmen qamtý júıesin iske qosý rásimi bolǵanymen, qazirgi kúni nysan tolyq­taı jumys istemeı tur. Bıyl «Kólsaı Stroı» JShS elektr enegrııasy úshin tólem jasamaǵandyqtan toktyń óshirilýine baı­lanysty qazirgi kúni Janys bı jáne Sheń­bertal aýyldaryna sý berý tolyqtaı toqta­tyl­ǵan.

–­ Aqtóbe oblysy ákiminiń burynǵy oryn­­basary Ermek Kenjehanuly men Yrǵyz aýda­nynyń ákimi Ádilgereı Áýelbaev sý qubyry salynǵanda ony maq­ta­nyshpen tanystyrǵan bolatyn. Alaıda kóp ýaqyt ótpeı-aq qubyr qurylysy aıaq­tal­maǵany anyqtaldy. Sheńbertal aýyly­ tar­ı­hynda tuńǵysh ret turǵyzylǵan sý tar­tý stansasy túńilý men aldanǵan úmit­ter­diń sımvoly retinde tur. Jalǵan esep berý úshin teledıdar aldynda qurylysy aıaqtalmaǵan, paıdalanýǵa jaramsyz nysandy ashý úrdisi, ókinishke qaraı, áli de jalǵasyp keledi, – deıdi jumys tobynyń ókili, ınspektor Aıjan Ysqaqova.

Jergilikti atqarýshy organdar­ Eko­lo­gııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­li­­giniń Sý resýrstary komıtetine qor­da­lanǵan problemalardy jyldamdatyp sheshý boıynsha qansha ret ótinish jasaǵan. Máselen, 2022 jyly 6 qyrkúıekte Yrǵyz aýdanynyń ákimdigi sý qubyrynyń salynýy qurylys normalaryna saı jasalmaǵany týraly 16 tarmaqtan turatyn akt daıyndaǵan. Sapasyz qurylys saldarynan 2021 jyly halyqqa sý berý úshin jeti ret jóndeý jumystary júrgizilgen. Qurylys jumystary aıaqtalýǵa taqap, tek sorǵy stansalarynyń avtomatıkalaryn ornatý ǵana qalǵanyna qaramastan, búginde ol jerde jumys júrgizilip jatqan joq. Nátıjesinde, áli kúnge nysan qoldanysqa berilmegen.

– Osy óńirge saparmen kelgen Mem­le­ket basshysy tek esep berý úshin ǵana j­u­mys istemeı, naqty is-áreketter men oılas­tyrylǵan taldaý qajet ekenin aıt­qa­ny belgili. «Bizge shalaǵaılyqpen, kóz­boıaýshylyqpen aınalysýǵa bolmaıdy»­ de­gen edi Prezıdent Q.Toqaev. Alaıda Yrǵyz aýda­nyn­daǵy jaǵdaı sheneý­nik­terdiń burynǵy qal­pynda halyq ıgiligi úshin emes, tek kame­ra­ men fotoapparattyń jarqyly úshin ju­mys­ isteıtinin kórsetip otyr. Senimsiz merdi­germen kelisimshart jasasqan Sý resýrstary komıteti ekinshi jyl qatarynan bul problemany sheshe almaı keledi, – deıdi Aıjan Ysqaqova.

Shyn máninde, joǵarǵy jaqtaǵy sheneý­­nikterdiń, atalǵan jumystardy atqarýǵa tapsyrys berýshi men merdigerdiń arasynda bolyp jatqan «esep aıyrysýlar» qarapaıym halyqqa eshqandaı da qyzyq emes. Olarǵa keregi – ishýge jaramdy aýyz sý. Biraq ýaqyt ótken saıyn bul problema tereńdep barady.

– Biz barǵan Sheńbertal aýyly oblys ortalyǵynan 650 shaqyrym jerde orna­las­qan­dyqtan jáne joldyń nasharlyǵynan jo­ǵary shendi sheneýnikter bul ólkege kele ber­meıdi eken. Alaıda kózboıaýshylyq kelip úl­geripti. Sonyń saldarynan qarapaıym jurt­tyń zardap shegip otyrǵany ókinishti, – deıdi Aıjan Ysqaqova.