Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sońǵy bes jyldaǵy dınamıkaǵa qaraǵanda, elimizde qant qyzylshasy egistigi bıyl alǵash ret eki esege jýyq ‒ 10,2 myńnan 19 myń gektarǵa ulǵaıyp, ósim 87,1%-dy quraǵan. Energyprom málimeti boıynsha, ótken jazda elimizde bolǵan qant daǵdarysynan keıin qyzylsha egistiginiń alqaby kúrt ulǵaıtyldy. Importtaǵy kedergiler de ishki óndiristi damytý kerektigin kórsetti. Dereý 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan qant ónerkásibin damytýdyń keshendi jospary ázirlendi.
Jospardy daıyndaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qant qyzylshasynyń tapshylyǵyn jyl saıyn egis alqabyn keminde 6,5 myń gektarǵa ulǵaıtý arqyly sheshýdi usynyp otyr. Sóıtip, 2026 jylǵa qaraı qyzylsha egistigi 38 myń gektardy quraýǵa tıis. Alaıda, másele egistik aýmaǵyn ulǵaıtýmen ǵana shektelmeıdi. О́ıtkeni bizde klımattyń qurǵaqtyǵyna baılanysty tátti túbirdi sýarmaly egistikterde ósirýde qıyndyq bar. Mamandardyń aıtýynsha, sý tapshylyǵy, sýarý jelileriniń tozýy jáne basqa da kúrdeli ınfraqurylymdyq máseleler sýarmaly egistik alqaptaryn ulǵaıtýǵa kedergi bolyp otyr.
Josparda kózdelgendeı, aldaǵy úsh jylda elimizde ylǵal únemdeý tehnologııasy qoldanylatyn egis alqaby kóbeımek. Al sharýalardy egistik sýaratyn sýmen qamtamasyz etý úshin jerasty sýy ken oryndaryna qosymsha barlaý jumystaryn júrgizip, sýarý jelilerin qaıta qurý arqyly shyǵyndy boldyrmaýǵa kúsh salý qajet.
Dıqandar bolsa qyzylsha alqabyn 120-150 myń gektarǵa, ıaǵnı mınıstrliktiń josparly kórsetkishinen keminde úsh-tórt esege arttyrý arqyly ǵana qant ónerkásibin shıkizatpen tolyq qamtamasyz etýge bolady dep esepteıdi. Mundaı málimetti AО́K Qazaqstan iskerlik keńesiniń basqarma tóraǵasy Qanat Ábilmaǵjanov AShM josparyna bergen túsindirmesinde keltirdi. Onyń aıtýynsha, ońtústiktegi aýylsharýashylyq jerlerin tek qant qyzylshasyna ǵana paıdalanýǵa bolmaıdy, óıtkeni onda soltústiktiń klımatyna tózbeıtin joǵary rentabeldi jemis-jıdek daqyldary da egilýi kerek. Al qyzylshany ortalyq, shyǵys jáne soltústik óńirlerdegi bos jerlerde ósirýge bolady. Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda qazirdiń ózinde tájirıbelik egis jumystary júrgizilgen. Degenmen qyzylshany soltústik oblystarda ósirgen jaǵdaıda, ol jerde dereý qant klasterin qurý qajet bolady. О́ıtkeni qyzylshany tıeý men túsirý kezinde ónim búlinip, shyǵyndalý qaýpi týyndaıtyndyqtan, eginshilik pen óńdeý bir jerde bolýy kerek. Onyń ústine tasymal da qymbatqa túsedi.
Tıisti sala mamandarynyń bergen jaýabyna súıensek, AShM aldaǵy ýaqytta qyzylsha egistigin kóbeıtýdi josparlap otyr. Nusqalardyń biri ‒ «Ertis-Qaraǵandy» arnasyna jaqyn aýmaq. Bul arada ylǵal súıgish daqylǵa sý tapshylyǵy men sýarýdyń qymbattyǵy qyzylsha sharýashylyǵyn tıimsiz etedi. Jambyl oblysy «Áýlıe-Ata» qyzylsha ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Saha Manatovtyń aıtýynsha, 2021 jyly sýarmaly sý máselesine baılanysty onyń kompanııasy 220 gektar jerdegi qant qyzylshasynyń ónimin tolyǵymen joǵaltqan. Sol sebepti kelesi jyly egin alqabyn úsh esege jýyq qysqartýǵa májbúr bolǵan.
Statıstıka kórsetkendeı, qant qyzylshasynyń egistik alqaptarynyń jalpy qysqarýy – byltyr 30%, al bir jyl buryn 4,5% boldy. Bul óz kezeginde qyzylshanyń jalpy óniminen baıqalyp, kórsetkish tórt jyl qatarynan azaıdy. Byltyr qyzylsha túsimi 305,7 myń tonnany qurady, bul aldyńǵy maýsymmen salystyrǵanda 8%-ǵa az. Al byltyrǵy túsimdi tórt jyl burynǵy eń joǵary kórsetkishpen salystyrsaq, aıyrmashylyq 40%-ǵa jýyqtaıdy. Eske salsaq, 2018 jyly 504,5 myń tonna tátti túbir jınalǵan.
Elimizde 305,7 myń tonna qyzylsha jınalǵanda, qant óndirisi 281,8 myń tonnany quraǵan. Bul rette óńdeýdiń joǵary paıyzy jóninde aıtý qate. О́ıtkeni qyzylsha daqylynyń daıyn ónim berý múmkindigi tómen. Iаǵnı bir tonna qyzylshadan 100-150 kılogramm ǵana qant alýǵa bolady. Demek esepteı kele, 305,7 myń tonna shıkizatty óńdeýden 34 myń tonnadan sál ǵana artyq qant alýǵa bolatynyn jobalaımyz. Eldegi qanttyń negizgi bóligi ımporttyq shıkizattan óndiriledi.
Osy sebepti qant óndirisiniń kórsetkishteri aýyl sharýashylyǵy statıstıkasymen sáıkes kelmeıdi. Qant qyzylshasynyń kórsetkishteri tómendep jatqanymen, sońǵy eki jylda óńdeý sektorynda ósim baıqalady. 2022 jyly otandyq tórt qant zaýyty 281,8 myń tonna qant óndirdi, bul bir jyl burynǵydan tórtten birge kóp. 2021 jyly Ulttyq statıstıka bıýrosy kórsetkishtiń 60,9%-ǵa óskenin habarlasa da, óndiris otandyq shıkizat esebinen kóbeımegeni anyq.
Bıyl birinshi toqsanda elimizde túıirshiktelgen qant óndirisi 67,7 myń tonnany qurap, 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 76,2%-ǵa ósken. Syrttan ákelinetin shıkizatty qosqanda da otandyq óndiris halyq qajettiliginiń 50,8%-yn ǵana qamtamasyz etedi. Sheteldik jetkizýshiler túıirshiktelgen qanttyń qajetti kóleminiń 49,2%-yn ımporttaıdy. Osylaısha, qant ónerkásibindegi azyq-túlik táýelsizdigi týraly áli aıtýdyń reti joq. Sondyqtan basqa elderdegi saıasatkerlerdiń sheshimderine tikeleı baılanysty bıyl jazda elimizde taǵy da qant tapshylyǵy bolýy múmkin. Bizge qantty negizinen Reseı Federasııasy jetkizedi. Al Reseı bıliginiń qant eksportyna ýaqytsha tyıym salý týraly qaýlysy elimizdegi tapshylyq pen qymbatshylyqqa ákelgeni málim. Kórshi el tarapynan mundaı shekteýler bıyl jazda da engiziletini týraly resmı málimet joq. Qazir bul elde túıirshiktelgen qantqa shamadan tys suranys baıqalmaıdy, sáıkesinshe, baǵa da salystyrmaly túrde turaqty.
