Kollajdy jasaǵan Almas MANAP
Qazirgi zamanǵy tájirıbe kórsetip otyrǵandaı halyqaralyq, qarjylyq, valıýtalyq, nesıelik operasııalardy, baǵaly qaǵazdar men altyn mámilelerin júzege asyratyn mamandandyrylǵan qarjy ınstıtýttary dúnıejúzilik qarjy ortalyqtarynda shoǵyrlanady. Mundaı platformanyń bolýy álemdik qarjylyq tabysty qurý men qaıta bólýge qatysýǵa múmkindik beredi. Halyqaralyq qarjy ortalyǵy memlekettiń álemdik arenadaǵy rólin arttyrýǵa, ekonomıkanyń ınnovasııalyq damýyna yqpal etedi. AHQO álemdik ıntegrasııanyń ajyramas býyny bola otyryp, qarjylyq jahandanýdyń qalyptasýyna negiz salady. Sonymen birge ishki jáne álemdik qarjy naryǵy arasyndaǵy kedergilerdi joıýmen jáne ózara qarym-qatynasty damytýmen qatar, sheteldik ınvestorlardy tartýǵa da uıytqy bola alady.
Ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa talpynys elimizge kapıtal tartý men baǵaly qaǵazdar naryǵyn damytý, qarjy qyzmetteri salasynda ınvestorlar úshin tartymdy ortany qamtamasyz etý baǵytyndaǵy baıandy is-áreketterimen úılesim tabady. Jahandyq syn-qaterlerge jaýap retinde álemniń ekonomıkalyq kartasynda taǵy bir qarjy ortalyǵynyń paıda bolýy jáne onyń Eýrazııanyń naq ortasynda ornalasýy zor mán-mańyzǵa ıe. Osylaısha, jas memleket óziniń jańa astanasynda búkil Ortalyq Azııa aımaǵy úshin aǵylshyn quqyǵy qaǵıdattaryna negizdelgen, jeńildetilgen salyq rejimi men táýelsiz qarjylyq soty bar hab qurý nıetimen erekshelendi. Ekonomıkalyq jobany óz arbıtrajynyń, qor bırjasynyń jáne retteýshisiniń kómegimen ınvestısııa aǵynynyń ortasyna aınaldyrý kózdeldi. Qazirdiń ózinde «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń Ortalyq Azııa aımaǵynda ǵana emes, sonymen qatar búkil postkeńestik keńistikte qarjylyq qatynastar men tehnologııalardyń negizgi haby bolýyna tolyq múmkindigi bar. AHQO Ortalyq Azııa, Kavkaz, EAEO, Batys Qytaı, Mońǵolııa, Taıaý Shyǵys jáne Eýropa elderiniń ekonomıkasyn baılanystyra otyryp, óńirlik bıznes jáne qarjy ortalyǵy retinde sheshýshi ról atqarady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, «Astana» HQO óziniń biregeı múmkindikterimen óńir elderin baılanystyratyn ámbebap platforma retinde áreket ete alady. Prezıdent AHQO-ny halyqaralyq arenada elimizdiń basty ınvestısııalyq alańdarynyń biri retinde ilgeriletý qajettigine mańyz berip otyr. Sondaı-aq AHQO quramyndaǵy bırjany, retteýshini jáne basqa da ınstıtýttardy álemdik úzdik standarttar negizinde odan ári damytý mindeti tur.
Bolashaqta Azııadaǵy jetekshi qarjy ortalyqtarynyń birine aınalýǵa tıis «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy elordada ótken EKSPO halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi aýmaǵyna oryn tepti. Sóıtip, kórme mýltıplıkatıvtik áser bere bastady. Qarjy ortalyǵyna halyqaralyq qatysýshylardy tartý úshin postkeńestik keńistikte joq teńdessiz jaǵdaılar jasaldy. Ortalyqtyń tolyqqandy jumysyn qamtamasyz etetin Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Osy qujattyń arqasynda ınvestorlar elge kirý boıynsha jeńildikti sharttarǵa ıe bolyp, arnaıy salyq rejimin paıdalanýǵa múmkindik aldy. AHQO alańynda Nıý-Iork pen Londonnan Dýbaıǵa, Gonkong pen Sıngapýrge deıingi ozyq qarjy ortalyqtarynyń tájirıbesi men eń zamanaýı quraldary toǵysty. Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy Taıaý Shyǵys, Afrıka jáne Ońtústik Azııa aımaǵyndaǵy jetekshi halyqaralyq qarjy haby bolsa, AHQO qyzmeti Ortalyq Azııaǵa, óńirdegi kórshilerge baǵyttaldy.
2018 jylǵy shildede tusaýy kesilgen qarjy ortalyǵy tabysty damýymyzdy rastaǵan el tarıhyndaǵy jańa paraq boldy. Sarapshy-mamandardyń aıtýynsha, álemde jahandyq jáne aımaqtyq makroekonomıka úshin mańyzy bar bıznes pen qarjy ınfraqurylymy shoǵyrlanǵan jerler sanaýly ǵana. Mundaı halyqaralyq qarjy ortalyqtaryna London, Nıý-Iork, Sıýrıh, Maındaǵy Frankfýrt, Shanhaı, Tokıo jáne Gonkong jatady eken. Postkeńestik keńistikte HQO qurýǵa Máskeý men Sankt-Peterbýrg umtylys jasady. Degenmen, bul rette Qazaqstan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn ashyp, tolyq iske qosý arqyly reseılik áriptesterinen alda turdy.
Otyzdyq tobynyń (G30) Qamqorshylar keńesiniń tóraǵasy, J.P. Morgan Chase International basqarmasynyń burynǵy tóraǵasy, AHQO-ny basqarý jónindegi keńestiń múshesi Djeıkob Frenkel: «Qazaqstanda Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, AHQO jáne ózge de ulttyq damý ınstıtýttarynyń keń aýqymy bar. Mundaı ıkemdilik kapıtaldy tartýdyń durys tetikterin tańdaýǵa jáne ekonomıkanyń naqty sektoryna ınvestısııalar tartýǵa múmkindik beredi. AHQO áleýetin birinshi kezekte jergilikti naryqty nyǵaıtý úshin paıdalaný kerek. Ornyqty jáne ıntegrasııalanǵan jergilikti naryq arqyly ǵana eldiń álemdik arenadaǵy bedelin nyǵaıtýǵa járdemdesetin óńirlik ınvestısııalyq jáne qarjylyq platformany qalyptastyrý jónindegi maqsatqa qol jetpek», dep pikir bildirdi.
Keıingi jyldary AHQO-da 47 elden 600-den astam kompanııa tirkelip, bizdiń ortalyq úshin postkeńestik keńistik elderi men Qytaı arasynda basty deldal bolýdyń mol múmkindigi ashyldy. AHQO qarjy sektorynyń jalpy aktıvteri 569,8 mln dollarǵa jetti. Ortalyqtyń ózegi ‒ ınfraqurylymy NASDAQ, Goldman Sachs, Jibek joly qory jáne Shanhaı qor bırjasymen seriktestikte qurylǵan Astana International Exchange (AIX) qor bırjasy bolyp tabylady. Astana bırjasynyń resmı tiziminde 60-tan astam baǵaly qaǵaz bar. Resmı tizim emıtentterine qoıylatyn talaptar London qor bırjasynyń balamaly talaptaryna sáıkes keledi. 2019 jyly Astana bırjasy 217 mln dollarǵa jýyq aksıonerlik kapıtal jınady, bul aldyńǵy úsh jyldaǵy elimizdiń barlyq qor naryǵynan birneshe ese kóp. 2020 jyly bırjadaǵy saýda mámileleriniń aınalymy qıyn jumys jaǵdaılaryna qaramastan ósýdi jalǵastyrdy. Qazan jáne qyrkúıek aılarynda ol sáıkesinshe 5,4 mıllıon jáne 3,9 mıllıon dollardy qurady. Bırjanyń ekojúıesin 20-dan astam jergilikti jáne halyqaralyq saýda músheleri, sonyń ishinde reseılik «VTB Kapıtal» jáne «Ýnıver Kapıtal» brokerleri quraıdy. Astana bırjasynda taý-ken sektory kompanııalary úshin de tartymdy jaǵdaılar jasalǵan. Masshtabqa baılanysty olar birqatar lıstıng talaptarynan bosatylady. Arnaıy artyqshylyqtar berý úshin taý-ken sektoryn tańdaý Ortalyq Azııada kóptegen ken oryndary men kenishterdiń bolýyna baılanysty, olardyń keıbiriniń dúnıejúzilik mańyzy bar.
AHQO jumysynda resmı túrde aǵylshyn tili qoldanylady. Onyń aýmaǵynda aǵylshyn quqyǵy qaǵıdattarynyń áreket etý faktory da postkeńestik keńistiktegi yqtımal básekelesterden taǵy bir artyqshylyǵy jáne sáıkesinshe halyqaralyq kompanııalar múddeleriniń negizi bolyp tabylady. Aǵylshyn quqyǵy qaǵıdattaryn qoldaný óte pragmatıkalyq qadam, óıtkeni mundaı quqyqtyq júıeniń jumysy halyqaralyq ınvestorlardyń barlyǵyna túsinikti ári qolaıly.
Sonymen qatar AHQO bazasynda azamattyq jáne kommersııalyq daýlardy sheshý úshin qurylǵan sot jáne halyqaralyq tórelik ortalyǵy «eJustice» elektrondyq platformasy arqyly qashyqtan jumys isteı alady. Sondaı-aq halyqaralyq qarjy ortalyǵynda sheteldik ókilderdiń otandyq bıznes-qoǵamdastyqqa (AIFC Expat Centre) ıntegrasııasyn jeńildetý úshin júıeler, Ortalyq Azııa elderiniń túrli bıznes-jobalaryna tartylǵan tikeleı ınvestısııalardy keıinnen aqparattyq jáne uıymdastyrýshylyq súıemeldeýmen yntalandyrý úshin arnaıy organ, elimiz aýmaǵynda jáne búkil Ortalyq Azııa óńirinde jobalardy turaqty qarjylandyrýdy ilgeriletetin qurylym (AIFC Green Finance Center Ltd) jumys isteıdi.
Byltyr táýelsiz aýdıt AHQO-nyń bes jyldaǵy qarjylyq qyzmetiniń oń nátıjelerin anyqtady. Mazmuny boıynsha ortalyqtyń 2025 jylǵa deıingi damý strategııasynyń barlyq aspektilerin qamtıtyn esepti aýdıtorlyq kompanııalardyń «úlken tórttigine» kiretin konsaltıng jáne aýdıt salasyndaǵy táýelsiz baqylaýshy Deloitte daıyndady. Úzdik halyqaralyq praktıkaǵa sáıkes daıyndalǵan esep AHQO-nyń oń qarjylyq nátıjelerin, bıýdjet qarajatyn ıgerýdiń nysanaly maqsatqa sáıkestigin, sondaı-aq strategııada qoıylǵan tıimdiliktiń negizgi kórsetkishteriniń (KPI) oryndalýyn tirkedi. AHQO-nyń bıýdjettik ótinimi jyldan-jylǵa qysqaryp keledi, al ortalyq organdary men olardyń uıymdary, sondaı-aq AHQO qatysýshylary tóleıtin salyqtardyń kólemi ósýde. 2022 jylǵa arnalǵan bıýdjettik ótinim 9,97 mlrd teńgeni qurady, bul 2021 jylmen salystyrǵanda 15,6%-ǵa az (11,82 mlrd teńge). Bul rette Ortalyq organdary men olardyń uıymdarynan, sondaı-aq AHQO qatysýshylarynan memlekettik qazynaǵa túsetin salyqtardyń kólemi byltyrǵy jyldyń 10 aıynyń qorytyndysy boıynsha 17 mlrd teńgeden asty. Sonymen qatar AHQO strategııada belgilengen KPI kórsetkishterin merziminen buryn oryndaýda. 2025 jylǵa qaraı AHQO platformasy arqyly 10 mıllıard dollar sheteldik ınvestısııa tartý josparlanýda. Ortalyqtyń tirkelgen qatysýshylarynyń sany 2025 jylǵa qaraı 2000-nan asýǵa tıis. Bul rette AHQO alańynda qazirdiń ózinde 1 700-den astam kompanııa jumys istep jatyr. AHQO ıýrısdıksııasynyń tanymaldylyǵy da mańyzdy kórsetkish bolyp tabylady. Sot jáne arbıtrajdyq tarmaqtar 7 200-den astam otandyq jáne sheteldik kelisimsharttarǵa engizilgen. AHQO soty men Halyqaralyq arbıtraj ortalyǵy ujymdyq túrde 1 400-den astam sheshim shyǵardy.
Búgingi tańda ortalyqtyń 2025 jylǵa deıingi damý strategııasyn iske asyrý aıasynda shetelden ınvestısııa tartýǵa járdemdesý, qarqyndy kapıtal naryǵyn damytý jáne qarjy ındýstrııasyndaǵy ınnovasııalardy ilgeriletý sekildi negizgi úsh baǵyt boıynsha jumys atqarylyp jatyr. Qarjy ortalyǵy qurylǵaly beri elimizge 8,3 mıllıard dollardan astam ınvestısııa tartqan. Sońǵy jyldary AHQO qatysýshylarynyń sany qarqyndy ósip keledi. Álemniń 75 elinen 2 myńǵa jýyq kompanııa bıznes júrgizý úshin AHQO-nyń ıýrısdıksııasyn tańdady. Álemdik iri qarjy ınstıtýttary, atap aıtqanda qytaı bankteri, arab elderiniń qarjy qurylymdary jáne tanymal tehnologııalyq kompanııalar AHQO bazasynda ókildigin belsendi túrde ashyp jatyr. Jalpy, Ortalyq qurylǵan sátten bastap AHQO ekojúıesine qatysýshylar bıýdjetke 50 mıllıard teńgeden astam, sonyń ishinde byltyr 26 mıllıard teńge kóleminde salyq tólegen. Qarjy ortalyǵy quramyndaǵy daýlardy sheshý ınstıtýttary búginge deıin 2 myńnan astam kommersııalyq jáne qarjylyq isti qaraǵan.
Elimiz ustanyp otyrǵan jańarý men jańǵyrý baǵytyn qoldaý, bıznesti órkendetý úshin ortany tartymdy etý, damý úshin kapıtal tartý jáne kompanııalardy eń zamanaýı, senimdi jáne tıimdi ınvestısııalyq quraldarmen qamtamasyz etý ‒ qarjy habynyń negizgi maqsaty. Jıyntyǵynda ulttyq IJО́-niń 35%-yn qamtamasyz etetin respýblıkamyzdyń iri kásiporyndaryn jekeshelendirý AHQO belsendiliginiń joǵary deńgeıin belgileıdi. Qazaqstannyń ınvestısııalyq terezesi Ortalyq Azııanyń barlyq elderi men irgeles óńirlerdiń: Taıaý Shyǵys pen Qytaıdyń ósý perspektıvalaryn paıdalanýǵa múmkindik beredi. Elimizdiń órkendeýin basqa óńirlik derjavalardyń ekonomıkalyq damýynan bólek jáne jahandyq ekonomıka úrdisin eskerýsiz qarastyrý múmkin emes. Sondyqtan qarjy ortalyǵy korporasııalar men kásipkerlerge ınvestısııalyq kapıtaldy tartý jáne óndiris pen qyzmet kórsetý salasynda mańyzdy da tıimdi jobalar qurý, ótkizý naryqtaryn damytý úshin jańa múmkindikter usyna otyryp, elimizdiń jáne Ortalyq Eýrazııanyń búkil óńiriniń turaqty damýyna yqpal etedi. AHQO qatysýshylary «Beldeý jáne jol» jobasy sheńberinde Qytaıdyń ıntegrasııalyq bastamalarynan jáne óńirdiń ekonomıkalyq landshaftyn aıtarlyqtaı ózgertýge qabiletti Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bastamalarynan oń nátıjeniń áserin sezinetin benefısıarlar bola alady.
Eýropa men Azııa arasynda jańa álemdik qarjy kópiri paıda bolǵany týraly pikirdi batystyq sarapshylyq toptar da qoldaıdy. Qarjy ortalyǵynyń áleýeti ósip kele jatqan naryqpen de baılanysty. Álemdik ekonomıkanyń epısentri ýaqyt óte kele shyǵysqa qaraı oıysady. Bul rette Astana ınvestorlar úshin básekelestik kún saıyn kúsheıip kele jatqanyn, álemdik ekonomıkanyń búgingi talaptaryna jaýap beretin bolashaǵy zor ónim ǵana qarjy tarta alatynyn jaqsy túsinedi.
