Tarıh • 13 Shilde, 2023

«Aısulý» operasy kimge arnalǵan?

731 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Qazaqtyń mýzyka ónerinde kórnek­ti kompozıtor, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Sydyq Mu­hamedjanovtyń alar orny bólek. Onyń talanty san qyrly. Kon­servatorııany bitirmeı-aq shuraıly shyǵarmalarymen elge tanyldy. Mýzykanyń kúrdeli janr­­laryna qulash siltep, skrıpka men fortepıanoǵa arnalǵan sona­talar, pesalar, horlar, dra­ma­lyq qo­ıy­lymdarǵa mýzyka, tyń­dar­­mandardy názik sezimge bóle­gen bir­neshe án men ro­mans jazdy.

«Aısulý» operasy kimge arnalǵan?

Sondaı-aq talantty tulǵanyń «Beket», «Aqan seri – Aqtoqty» operasy, «Ǵasyrlar úni» oratorııa­sy, «Daýyl» sımfonııasy jáne taǵy basqa da órnegi ózgeshe órilgen týyn­­dylary ulttyq mýzykanyń mereıin asyrdy. «Aldar kóse», «Bo­­takóz», «Rábıǵa», «Sáýle» atty qoıy­­lymdar men «Ana men bala», «Biz Je­tisýdanbyz», «Partızan qyzy» kıno­fılmderine jazǵan mýzykasy da shy­naıylyǵymen, mazmundylyǵymen kórermen kóńilinen shyqty.

Ásirese onyń 1952 jyly jazǵan «Qýa­nysh Otany» atty sımfonııalyq poemasy jastar men stýdentterdiń Býharestte ótken Dúnıejúzilik festıvalinde oryndalyp, kom­­pozıtor esimi elimizge ǵana emes, shet mem­le­ket­terge de tanyldy.

Jalpy, mýzykatanýshylar Muhamed­janov shyǵarmashylyǵyna vokaldy janr jaqyn ekenin aıtady. Máselen, 1958 jyly Más­keýde ótken Qazaq óneriniń onkúndiginde aıtýly kompozıtordyń orkestrge arnalǵan konserti onyń áýendik stıliniń ár qyryn erekshe kórsetip, tyńdarmandaryn tánti etti.

Kompozıtordyń 1964 jyly jazǵan «Aı­sulý» atty komedııalyq operasy sol kezde týǵan qazaq mýzykasynyń shoqtyǵy bıik shyǵarmasy ataldy. Bul týyndynyń sahnalanýy ulttyq opera ónerindegi mańyzdy oqıǵa sanaldy. Sydyq Muhamedjanov «Aı­­sulý» operasyn talantty opera án­shisi, Qazaqstannyń halyq ártisi Aısulý Baı­qadamovaǵa arnap jazǵan. Aısulýdyń ózi osy operada «Aısulý» partııasyn oryndap, jurtshylyqtyń joǵary baǵasyna ıe bolǵan.

Kórnekti kompozıtor opera arnaǵan Aısulý Baıqadamova kim? Qazir bul án­shiniń esimin eresek adamdar bolmasa, keıingi jas­tar bile qoımaıdy. Aty da kóp aıtylmaıdy. О́mirden ótkenine de otyz jyldan asa ýaqyt bolǵan. Alaıda talantty ánshiniń ónerdegi izi ulttyq opera tarıhynda máńgi qaldy.

Ánshiniń ósken ortasy da án men kúıge kenelgen ólke. Týǵan aǵasy Baqytjan Baı­­qadamov – ataqty kompozıtor. Apasy Kúnim­jan Baıqadamova óz esteliginde onyń bala kúninen ónerge jaqyn bolǵanyn jazypty:

«Aısulý – Almatydaǵy qazirgi Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy №12 qazaq orta mektebiniń tabaldyryǵyn attady. Bul keńes kezeńinde qaladaǵy jalǵyz qazaq bilim uıasy boldy. Baqytjan aǵamyz joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin qaladaǵy №38 mektepke muǵalim bolyp ornalasyp, Aısulýdy soǵan aýystyryp aldy. Aǵam osy mektepten kór­kemóner úıirmesin uıymdastyrdy. Nurǵısa Tilendıev, Narıman Qarajigitov, Aısulý Baıqadamova sekildi belgili tulǵalar óner­degi qadamyn osy úıirmeden bastady. Ol osy úıirmege qatysyp júrip, qazaq sahnasynyń bulbuly Kúlásh Baıseıitovamen tanysty. Kúlásh apa onyń daýysyna tánti bolyp, oǵan «Qyz Jibek» rólinde oınaǵanda kıgen taqııasyn syılady».

Aıtpaqshy, osy úıirme músheleri «Qyz Jibek» qoıylymyn sahnalaǵanda Ji­­bekti – Aısulý, Bekejandy – Nur­ǵısa Tilendıev oınaǵan eken.

Daryndy ánshi Máskeý konservatorııasynda bilim alǵannan keıin Qazaq opera jáne balet teatryna ornalasyp, onyń úlken sahnasynda óner jolyn bastady. Áp degennen kózge túsip, juldyzy jandy. Kúrdeli partııa­lardy oryndady. Elge talantymen tanyldy.

Jalpy, názik jandy ánshi­lerdiń eń joǵary daýysy vo­­kal tilinde soprano dep ata­­lady. Qa­zaq ánshileri arasynda Kúlásh Baı­seıitova men Aısulý Baıqa­damovanyń daýystary tembr­lik boıaý sazyna qaraı sırek kez­de­se­tin lırıkalyq sopranoǵa jatady.

Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ártisi Keńes Baqtaev onyń daýysy sondaı taza, ashyq, dıapazony keń bol­ǵanyn aıtady.

 «Aısulý apaımen «Qyz Jibek» operasynda sahnaǵa bir­ge shyqtym. Ol Jibekti, Na­rıman Qarajigitov – Tóle­gendi, men – Shegeni beıneledim. Daýysy óte keremet. Qula­­ǵymnan áli kúnge deıin ketpeıdi. Bıik notalardy da erkin alady. Ol kisi teatrda Kúlásh Baıseıitovadan keıingi ánshi boldy», dep eske alypty.

Aısulý Baıqadamova – opera jáne balet teatry sahnasynda jany názik lırıkaǵa beıim keıipkerlerdiń qaıtalanbas obrazdaryn somdady. Ol oryndaǵan E.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibegindegi» – Jibek, A.Jubanov pen L.Hamıdıdiń «Abaıyndaǵy» – Ajar, M.Tó­lebaevtyń «Birjan-Sarasyndaǵy» – Sara, E.Rah­­madıevtiń «Qamar sulýyndaǵy» – Qamar, N.Rımskıı Korsakovtyń «Patsha qalyń­­dyǵyndaǵy» – Marfa, K.Delıbtiń «Lak­mesindegi» – Lak­me, M.Glınkanyń «Rýslan men Lıýdmı­lasyndaǵy» – Lıýdmıla, Dj.Pých­chınıdiń «Chıo-Chıo-Canyndaǵy» – Chıo-Chıo-San partııalary ulttyq opera óneriniń injý-marjanyna aınaldy.