Ádildikke senim

Prezıdent Jarlyǵymen engizilgen ózgerister týrashyldyqqa umtylǵan sý­dıalardyń oıyn dál basyp otyr. Búkil­álemdik sot óndirisinen oqyp, toqyp túıgenińdi el ıgiligi úshin oń qyrynan paıdalanýǵa múmkindik ashylǵandaı. Memlekettik saıasatqa saı ári baı da baqýatty mentalıtetimiz negizinde sot júıesin halyqaralyq deńgeıge kóterip, damytýǵa ár sýdıa quddy qarlyǵash­tyń qanatymen sý sepkendeı septigimizdi tıgize alsaq, nur ústine nur! Bul múm­kindik babalarymyzdyń «aqyryn jú­rip anyq basatyn» danalyǵyn, shyǵys halqynyń «úlken jol kishkentaı qa­dam­nan bastalady», degen tálimin oı eleginen ótkizetin ómirsheń ıdeıalardy týdyrady. Batyldyǵymen hám ádi­­lettiligimen halyqtyń da, kásibı deń­geıi bıik sýdıalardyń da jadynda júrip ómir qajettilikterin óteı beretini haq. Negizi bul máseleniń shet jaǵasy mer­zimdik basylymdarda kóterilip júr­genin el biledi. Sol oılardyń jıyn­tyǵy bilimi tereń, tájirıbesi mol sýdıa­lardyń san saraptaýynan ótti. Sot júıesi bıiginde suryptaldy. Endi, mi­ne, Aqordada óz máresine jetip otyr. Osy qýanysh pen quptaýdyń nátıje­sin kún­delikti jumysymyzda kórse­tý paryz. Týrashyldyqtyń tuǵyrynan taımaı tól mindetimizdi adal atqaryp talapty oryndaý mindet. Sóıtip, múm­kindikti durys paıdalaný ár sýdıaǵa syn bolmaq.

Sol syn sot júıesin zaman aǵymy­na saı damytý isinde kórinedi. Ýaqyt ta­lap etip otyrǵan máseleniń biri – qylmys­tyq isterdi qaraıtyn sottar­dy birik­tirý, ortalyqtandyrý edi. Orta­lyqtan­dyrý bastaldy. Endi basy tunyq bulaq bylǵanbaı halyq kádesine jarasa quba-qup. Jyldar boıy jyljymaı jat­qan salalyq zańnamaǵa bú­gingi sot júıesi ózgeris engize bildi. Muny bilgirlik, úlken jetistik retinde baǵalaǵan jón. Baǵalaýmen shektelmeı keńestik dáýirde negizi qalanyp, resmı tilden aýdarylǵan qylmys­tyq zańnamalar mátinderine engizilgen óz­geristi uǵyp, bilgen durys.

Salalyq zańnamalar Senat talqy­la­ýynan, saraptamasynan ótip, sot ón­dirisine engizilgende qylmystyq is­ter­di qarap úkim shyǵaratyn sýdıa­lar ush­talady. Izdenip tájirıbe tolyq­ty­rady. Jaýapkershilik eselenedi. Bul zań talaby. Zańnama sheńberinde zań­dy paıdalaný mindet. Nátıjesinde, qyl­­mystyq isterdi qaraıtyn sottardy biriktirýdiń tıimdiligi kórinedi. Taǵy bir artyqshylyǵy – sottylyq­ty anyqtaý­da ýaqytty utady. Túrli kedergiler kesilip, úkim belgilengen ýaqytynda oqy­lady. Mysaly, iri me­ga­polıstegi bir dańǵyldyń boıynda máıit jatyr de­lik. Tez arada úkim shyǵarý kerek. Biraq sol dańǵyldyń eki jaǵalaýy eki aýdan­ǵa qaraıtyndyq­tan sottylyqty anyqtaý­­da kedergiler aldydan kes-kesteıdi. Min­det minsiz. Zańǵa sáıkes. Ne isteısiz? Mine, osyndaı sátte ortalyqtandyrylǵan sot tóraǵasy fýnksıonaldyq mindetine saı sottylyqty anyqtaýǵa quqyly. Syrt kózge kórinbeıtin, biraq zańǵa saı ózindik ról atqaratyn detaldar bizdiń sýdıalardyń kókeıindegi kóp oıdy dál basyp, jumysymyzdy jeńildetýge jol ashyp berdi.

Jaýapkershilik, alańdaý týra­ly oıdy sabaqtasam, Almaty qala­syn­daǵy segiz aýdandyq sotta qaralatyn qylmystyq ister boıynsha aıyptalý­shylardy zań talabyna saı jabdyqtalǵan ǵımaratqa alyp kelý, tergeý ızolıatoryna qaıta áketý máselesi ońtaılanady. Ońtústik megopolıste shashyraǵan aýdandarda ornalasyp, arnaıy ǵımarattarda tórelik jasap otyrǵan osy sottardy biriktirý sottarǵa da, halyqqa da tıimdi. Eń al­dy­men, biryńǵaı sot tájirıbesi qalyp­tasady. Sondaı-aq sýdıalar júk­temesi birkelki rettelip, isterdiń bóliný tepe-teńdigi saqtalady.

Kásibı turǵyda basa aıtarym, qyl­­­mystyq isterdi qaraıtyn sottardy birik­­tirip, ortalyqtandyrǵanda ­jú­k­­teme ret­telip, birkelkilenip sýdıa­lar­ǵa túsetin isterdi bólýdiń tepe-teń­­digi saqtalatyny anyq. Ony kom­pıýterlik tehnıka rettep otyrady. Tek baǵdarlamasyn durystap, tek­serip otyrý kerek. Bul da ýaqytty ut­ty­rady. Sýdıa isti tosyp alańdamaı sot prosesine tyńǵylyqty daıyndalady. Kóńil ornyqty bolǵanda sabyr saq­talyp, ár is muqııat táptishteledi. Nátıjesinde, qara qyldy qaq jarǵan ádil úkim oqylyp, taraptar tynyshtalady.

Osy oıdy tarazylaý úshin Almaty qalasy boıynsha 2022 jyly apellıa­sııalyq jáne kassasııalyq tártippen qaralǵan qylmystyq isterdiń sapasy týraly salystyrmaly málimet kel­tir­genim artyq bolmaıdy. Almaty qa­­lasy Alataý aýdandyq sotynda 250 adamǵa úkim shyǵarylyp, bar­lyǵy 259 is aıaqtaldy. Almaly aýda­nynda 830 adamǵa qatysty 896 is aıaq­talǵan. Al Áýezov aýdandyq sotyn­da 564 adamǵa qatysty 627 is aıaq­tal­sa, Naýryzbaı aýdandyq sotyn­da 180 adamdy qamtyǵan 204 iske núkte qo­ıyldy. Medeý aýdandyq №2 sotynda 329 adamǵa qatysty 330 is aıaq­talsa, Bostandyq aýdandyq №2 sotyn­da 431 adamǵa qatysty 454 is támam­dal­ǵan. Jetisý aýdandyq №2 sotyn­da 271 adamǵa qatysty 271 is aıaq­tal­sa, Túrkisib aýdandyq sotynda 407 adam­ǵa qatys­ty 397 qylmystyq is qa­ra­lyp, zańdy kúshine engen. Osy oıdy sa­baqtastyra júkteme degen uǵym­dy jik­tesek, Almaly aýdan­dyq sotyn­da qaralǵan qylmystyq is (623) kóp bolǵanymen, júktemesi eń jo­ǵa­ry sýdıa 92 is qaraǵan. Al Áýe­zov aýdan­dyq sotynyń bir sýdıasy 136, ekin­shi sýdıa 124 qylmystyq isti tara­zy­la­ǵan. Alataý aýdandyq sotynda 195 qyl­mystyq is qaralyp, 89 adamǵa sot úkimin shyǵardym.

Osy statıstıkalyq maǵlumat kóp jaıdy ańǵartyp, júktemesine saı sýdıalar jalaqysy kóterilse jaýap­ker­shilik eselenip, jumys sapasy jaq­saratyny anyq. Ol zańnama talaby bolyp sanalady. Sýdıa jaýapkershiligi týraly basa aıtsaq, Qylmystyq isterdi qaraıtyn aýdandyq sottar biriktiril­gen jaǵdaıda sot tóreliginiń sapasy da artady. Mysaly, ótken jyly Almatydaǵy segiz aýdandyq sotta qa­ralǵan qylmystyq isterdi 45 sýdıaǵa ból­se, árqaısysynyń júktemesi shamalas bolar edi. Júktemedegi tepe-teńdik sýdıalarǵa moraldyq, psıhologııa­lyq turǵyda jeńildikter berip, ádil sot tóreligi halyqtyń kóńilinen shyqsa, qoǵamnyń ádilet organdaryna senimi artady.

Nurjan QARABAEV,

Almaty qalalyq sotynyń

sýdıasy