Saýnadaǵy «lager»: Qylmystyq is qozǵaldy

Dereý balalaryn kórýge attanǵan ata-analar budan da soraqy jaıttardyń kýási boldy. Saýnada shomylyp júrgen jartylaı jalańash er adamdardy, bógde balalardy kórgen ata-analar dereý tıisti oryndarǵa habarlap, lager basshylyǵyna shara qoldanýdy suraǵan.

Almaty qalasy Bilim basqar­masynyń mamandary ata-ana­lardyń shaǵymynan keıin «Arman dala» lagerindegi jaǵdaıdy anyqtap qaıtqan bolatyn. Almaty qalasynyń bilim basqarmasy balalardyń jazǵy demalysynyń qalypty jaǵdaıǵa sáıkes kelmeıtinine túsinikteme bere otyryp, jaǵdaı «BelRıchı» JShS kompanııasynyń jaýap­syz­dyǵynan oryn alyp otyr dep málimdedi. Atalǵan kompanııany budan bylaı memlekettik satyp alýǵa qatystyrmaý týraly talap-aryz jazdy. Osy iske jaýapty Bilim basqarmasynyń qyzmetkerine qatań sógis jarııalandy. Al lagerdegi balalar dereý úılerine jetkizilip, jaqyn arada  jazǵy demalysyn basqa lagerlerde ótkizetin  bolady.

Bıyl 13 shildede  «Arman dala» saıajaı lagerinde balalar demalysyn uıymdastyrý týraly shart jasalyp, 15 shildede Bilim basqarmasynyń qyz­met­ker­lerimen birge demalý­shy­lardyń alǵashqy legi kelip jetken. Qazirgi kezde tıisti talaptardyń óreskel buzylý faktileri anyqtalyp otyr. Osy keleńsiz jaıtqa qa­tysty la­gerdi qarjylandyrý Almaty qalasy bilim basqarmasynyń jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­larǵa arnalǵan bıýdjetinen jú­zege asqan. Konkýrsqa qatysqan kompanııanyń  qujattama talaptary tolyq saqtalmaǵan.

Almaty prokýratýrasy­ saý­nada balalar lagerin uıym­dastyrǵany úshin «Laýa­zymdyq ókilettikterdi teris paıdalanýmen baılanysty» Qylmystyq kodekstiń 361-baby jáne «Káme­­­letke tolmaǵan balany tárbıeleý jónindegi mindetterdi oryndamaý» týraly 140-bap boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldarynyń bastalyp, isti tergeý Almaty qalasynyń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetine tap­syrylǵanyn málimdedi. Isti tergeý sheńberinde bolǵan oqı­ǵa­nyń mán-jaıyn anyqtap, jer­gi­likti atqarýshy organnyń laýazymdy adamdary men lager uıymdastyrýshylarynyń is-áreketteri baǵalanatyn bolady.

Osy jaıtqa baılanysty pi­kir bildirgen Qazaqstandaǵy  balalar quqyǵy jónindegi ýákil Dı­na­ra Zakıeva lagerlerde oryn alyp­ otyrǵan oqıǵalar saladaǵy júıe­sizdikpen baılanysty ekenin alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, balalar uıymdarynyń jumysyn ret­teýge baılanysty zańnama, biryń­ǵaı standarttar men talaptar jetkiliksiz. Búginde balalardy­ da­my­tý, ońaltý ortalyqtaryna qaty­s­­­­­ty ótinish óte kóp. Qazirgi kezde osy máselelerdi sheshý úshin tek­serýge moratorııdi alyp tas­taý­, balalarǵa qatysty barlyq uıym­dy lısenzııalaý jaǵy qaras­ty­rylyp jatyr. Derekter boıynsha qa­zir­gi kezde 120 memlekettik, 98 jeke­­menshik, 900 shatyr túrindegi, 9,5 myń mektep janyndaǵy lager­ bar. Ýákil atap ótkendeı, la­ger ashý úshin sanıtarlyq-epı­de­mııalyq jáne tótenshe jaǵ­daılar qyzmetiniń ruqsaty jet­­kilikti. Qazirgi jaǵdaıda talap­­qa saı emes jumys istep jat­­qan uıymdar qalaı ruqsat alyp­­ otyrǵanyna qarap úlken máse­­le týyndap otyr. Tipti sanı­tar­lyq­-epıdemııalyq qyzmettiń ruqsa­tynsyz jumys istep jatqan lagerler de bar. Bul sáıkesinshe, memlekettik satyp alý konkýrstaryna baılanysty bolyp otyr. Qazirgi kezde osyǵan oraı tıisti oryn­darǵa saýal joldanǵan. Jaǵ­daı­­dyń budan ári órshı berýine jol­ berý múmkin emes.

Sarapshy mamandar «Arman dala» lageri qujattaryn konkýrsqa qatystyrý barysynda erejeniń buzylýymen qatar bul jerde adamı faktorlardyń da oryn alyp otyrǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Aldaǵy ýaqytta tekserý nátıjesi zańsyz­dyqtardy áshkerelep, balalardy da, ata-analardy da ábigerge salýmen qatar qu­qyǵyna nuqsan keltirgeni úshin zań aldynda ja­ýap berýge tıis ekenin alǵa tartty.

www.gov.kz saıtynan izdes­tir­ge­ni­mizde Almaty oblysy boıynsha 19 jaz­ǵy demalys oryndarynyń tizimi kórsetilgen. Bul tizimde «Arman dala» ataýymen bir ǵana lager tirkelipti. Alǵash habarlasqan nómir boıynsha bizge jaýap berip, izinshe telefonyn sóndirip tastaǵan Gúlnar esimdi azamatshanyń «Arman dala» jazǵy demalys lagerine múldem qatysy joq ekenin dırektor Serik Moldanbaevpen áńgimemizde kóz jetkizdik.

Áleýmettik jelide taraǵan qo­laı­­­syz jaǵdaıdan keıin «Arman­ dala» lageriniń dırektory­ Se­rik­ Moldanbaev Uzynaǵash aýy­­ly­na baryp, lage­r basshylarymen kezdes­pek­ bolǵan. Alaıda ǵımarat ja­byq bolǵandyqtan, olarmen telefon arqyly sóılesip, áreketteriniń zańǵa qaıshy ekenin eskertken. Telefonǵa jaýap ber­gen Gúlnar esimdi azamatsha oblys aýma­ǵynda «Arman dala» ataýymen basqa­ lagerdiń bar ekeninen habardar bolmaǵanyn aıtyp, keshirim suraıdy. Serik Moldanbaevtyń aıtýynsha, ǵımaratty lager deý­ge de kelmeıdi. Al basshylyǵy lagerdiń atyn ózgertemiz dep ýáde etipti.

«Arman dala» Almaty obly­sy­nyń Qaskeleń baǵytynda, Almaty qalasynan 18 shaqyrymda taý­ eteginde ornalasqan balalar­ la­ge­ri. Munda 2014 jyldan bergi ara­lyqta elimizdiń túkpir-túk­pi­ri­nen kelgen balalar demalady. Lagerdiń portfolıosynda balalardyń tolyqqandy demalysyn uıymdastyrý maqsatynda sýda júzý, taýǵa serýendeý, janýarlar álemin tamashalaý, ushaq alańynda oqý jattyǵýlaryn uıym­­dastyrý sııaqty 30-ǵa jýyq kóńildi baǵdarlamalar qam­­­tylǵan. Lager dırektory Serik Moldanbaevtyń aıtýynsha, Uzynaǵash aýylyndaǵy balalar lagerin uıymdastyrýshylar «Arman dala» lageriniń atyn jamylyp otyr. «Áleýmettik jelide taraǵan jaǵdaıǵa bizdiń lagerdiń múlde qatysy joq. Olardyń jyldar boıy jınaǵan bedelimizdi túsirip, atymyzdy zańsyz paıdalanyp otyrǵany qynjyltady. Desek te, jaǵdaıdyń mán-jaıyn tıisti oryndar teksere jatar», deıdi lager basshysy.

Bul oqıǵa jaz aıy bastalǵaly beri balalar lagerine qatysty týyndaǵan keleńsiz jaıttardyń jalǵasy deýge negiz bar. Maýsym aıynda Túrkistan oblysynyń Túlkibas aýdanyndaǵy Eńbekshi aýylynda ornalasqan balalar lagerine qatysty daý týyp, áleýmettik jelide beınejazba taraǵany belgili.

Osy jaıttan keıin Májilis depý­taty Dáýlet Muqaev bala­lar­­dyń jazǵy bos ýaqytyn uıym­das­ty­rýdyń biryńǵaı qaǵıdalaryn be­kitý týraly Premer-mınıstr Álı­han Smaıylovqa, Oqý-aǵartý mınıs­tri Ǵanı Beısembaevqa depý­tat­tyq saýal joldaǵany belgili. «Oqý­shylar asyǵa kútetin jaz mez­­g­ilinde balalar úshin jazǵy saýyq­­tyrý lagerleri esigin aıqara ashty. Biraq jaz mezgiliniń alǵash­qy aıy aıaqtalmaı jatyp, áleý­­met­ti­k jelide jeldeı esken Túr­kis­tan oblysyndaǵy beınejazba ata-analardy eleń etkizdi. Mundaı la­ger máselesi tek bıyl ǵana kó­te­rilip otyrǵan joq. Sońǵy jyldar­da­ balalar lageri nazardan tys qal­ǵan sala bolyp otyr», degen bola­tyn.

Depýtattyń aıtýynsha, balalar lageri búgingi tańda paıda tabýdyń kózine aınalǵan.

– Jaz shyqsa boldy ınternet pen áleýmettik jelini jaýlaǵan túrli lager jarnamasy kóz tartady. Bul lagerlerdiń uıym­das­ty­rýshylary kim, ustan­ǵan ıdeıa­sy­ qandaı, qandaı baǵ­dar­lamany qam­tıtyny eshkimdi qy­zyqtyra ber­meıdi. Sebebi qazir lager ashý úshin tek Tótenshe jaǵdaılar departamenti men sanıtarııalyq-epıde­mıologııalyq baqylaý bas­­­qar­­masynan ruqsat alý ǵana jet­ki­likti. Sondyqtan lagerler jumy­syn biryńǵaı retteıtin zań normasy jáne standarttar engi­zilmegen. Memlekettik meke­me tarapynan naqty baqylaý bol­ma­ǵandyqtan, keı ata-analar bala­la­ryna lager izdep shetel asý jaǵ­daı­lary da kezdesip jatyr, – dedi D.Muqaev.

Osy oraıda Májilis depýtaty balalardyń saýyqtyrý jumys­taryn uıymdastyrý boıynsha biryńǵaı talaptar men erejelerdi bekitýdi usynǵan edi. «Lager uıymdastyrýshylar mindetti túrde memlekettik mekeme tarapynan lager mazmuny men materıaldyq-tehnı­kalyq bazalaryna sáıkes tekserýden­ ótip, lısenzııalanýy kerek. Múm­kindik bolsa, barlyq lager ortalyqtandyrylǵan biryń­ǵaı saıtta bolǵany abzal. Ekinshiden, lagerlerde búgingi tańda maman tapshylyǵy qatty sezilip otyr. Lagerlerdiń basym kópshiliginde balalardy qaraýǵa ýaqytsha jumys retinde stýdentter tartylyp jatady. Lagerde jumys isteıtin mamandarǵa arnaıy oqytý kýrstary uıymdastyrylyp, mamandandyrylǵan ustazdar tartylýy kerek. Úshinshiden, lagerler arasynda naqty belgilengen baǵa saıasaty da joqtyń qasy. Ár ata-ana balasynyń jaqsy saýyqtyrý ortalyqtaryna barǵanyn qalaıdy. Áıtse de, kóp ata-ananyń qaltasyna aýyr keletinin eskersek, baǵaǵa saı sapa bolýy kerek. Muny tek memlekettik emes, jekemenshik lagerlerden de talap etý kerek», dep atap ótken depýtat «lager» ataýyn jazǵy demalys orny nemese saýyqtyrý orny dep almastyrý qajetin de aıtqan bolatyn.

Oqý-aǵartý mınıstrliginiń derek­terine súıensek, bıylǵy jaz­ǵy demalys jáne saýyqtyrý shara­larymen 1-10-synypta oqı­tyn balalardyń 85,3 paıyzy qam­ty­lady delingen. Olardyń jalpy­ sany – 2,8 mln. Al jekelegen sanat­tarǵa kiretin 500 myńnan astam­ bala bar. Respýblıka bo­ıyn­sha demalys kezinde qala syr­tyn­daǵy 200-den astam lager óz esi­gin ashty.

Jaz mezgili bastalysymen Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan jazǵy lagerlerdiń ashylýyna oraı tıisti atqarýshy organdarmen birge qarqyndy jumys júrgizilgenin málimdep, bıyldyń ózinde 65 lagerge tekseris júrip, 458 zań buzýshylyqtyń anyq­talǵanyn jetkizgen bolatyn. Onyń aıtýynsha, qaýipsizdikti bir­neshe organ qamtamasyz etedi.

«Densaýlyq saqtaý mınıstrligi sa­nı­tarlyq-epıdemııalyq ba­­­­qy­­­­­laý qyzmeti ortalyqtardyń sa­nı­­tarlyq talaptarǵa sáı­kes­tigin tekserip, arnaıy qory­tyn­dy beredi. Odan keıin Tóten­she­ jaǵdaıdyń aldyn alýda­ órt qaýipsizdik máselelerin qam­ta­ma­syz etedi. Sondaı-aq kóptegen demalys ortalyǵynda bala­lar­dyń sýǵa shomylý qaýipsizdigi qaras­tyrylǵan. Al polısııa organ­dary bolsa, sol jerdegi qoǵam­dyq tártipti qamtamasyz etedi. Barlyq shara memlekettik organ­darmen birlesip júzege asy­rylǵan. Jergilikti jerlerde osy mınıstrliktiń ókilderimen birge árbir ortalyqqa tekserýler júr­gi­zildi. Jalpy, qaýipsizdik sharalary­ baqylaýda ekenin aıtyp ótkim keledi», dep atap ótken edi vıse-mınıstr.

Qazirgi kezde jazǵy lagerlerge qatysty týyndap otyrǵan jaǵdaılarǵa baılanysty tıisti mınıstrliktiń, basqa da jaýapty organdardyń atyna aıtylatyn ýáj kóp. Jaz aıynyń basynda ǵana «Balalardyń jazǵy lagerlerdegi qaýipsizdigi baqylaýda bolady», dep ýáde etken mınıstrlik mamandary endigi kezekte qandaı sharalardy qolǵa almaq?

Al «Arman dala» lagerine qatysty daýly jaıtqa baılanys­ty qalalyq bilim basqarmasy qoǵamdyq keńespen bir­lesip jumys tobyn quryp, ata-analar qoǵamdastyǵynyń, qalalyq proký­ra­týranyń jáne barlyq múddeli organnyń ókilderi qala syrtyndaǵy lagerlerge tekserý júrgizýdi josparlap otyr.