Segizinshi nota

Jeti notanyń qudiretine tabynbaý múmkin emes. Nota ataýlarynyń ınterpretasııasyndaǵy surapyl kúshtiń kıesine bas ıesiz: Do – Dominus – Qudaı; Re – rerum – Materııa; Mi – miraculum – Tańǵajaıyp; Fa – familias rlanetarium – Kún sıstemasy; Sol – solis – Kún; La – lactea via – Qus joly; Si – siderae – Aspan. Qarap otyrsańyz, búkil álemdi terbetip turǵan jeti nota Jaratqan men jaratylystyń barlyq elementterine negizdelgen. Mýzyka Qudaıdyń uly jaratylysymen egizdiń syńaryndaı ekenine osydan keıin kúmán keltirý múmkin be?

Qazaqtyń mańdaıyna bitken tolaǵaı talant Tólegen Muhamedjanov týraly maqalany jazýǵa otyrǵanda bárinen buryn osy oı keldi. Aıtary joq, kompozıtor týraly jazý qıynnyń qıyny. Olaı deıtinim, dombyranyń qos ishegindeı organıkalyq baılanystaǵy dál osy mýzyka men jaratylysty jerine jetkizip jazýdan abyroı tabý ońaı emes. Al kameralyq mýzykanyń tabıǵatyn tereń meńgergen qazaq kompozıtory týraly jazý odan da qıyn. Nege? Negesi sol, sıqyrly sazdyń syryn sarqyp ishken suńǵylanyń tula boıy tunǵan talantyn áńgimege arqaý etý eki ese jaýapkershilikti talap etedi. Týǵan halqynyń tól óneriniń (kúı) tamyrynan ajyramaı, álemdik órkenıetke (klassıkalyq mýzyka) batyl umtylǵan kompozıtor qazaqtyń tarıhynda saýsaqpen sanarlyq. Tólegenniń tvorchestvosynda anyq baıqalatyn sol sıntezdi ashyp kórsetý ońaıǵa soqpasyn ishim sezedi. Biraq onyń kameralyq mýzykasynyń polıfonııalyq bolmysy men ulttyq naqyshqa toly qatparlarynyń jumbaǵyn qoparýǵa san salaly týyndylary báribir jetelep turady. Ol kesek kompozıtor retinde eń aldymen osynysymen qundy.

Tólegenniń shoqtyǵy bıik shyǵar­ma­laryn sóz etkende aýyzǵa ilki sátte iligetin «Balalyq shaq» týyndysy kompozıtordyń qulaǵyna Qudaı quıyp ketken qudiretti kompozısııa ekenine eshkimniń daýy bola qoımas. Perishte júreginiń yrǵaǵyndaı áýezdi áýen salǵan betten elitip áketedi. Onyń alǵashqy akkordtarynan-aq darbazasy aıqara ashylǵan jumaqtyń tórine ozǵandaı kúıge bólenip sala beresiń. Áı, bir sosyn... aq shaǵala kóńilmen qalyqtaı jónelesiń. Dybystan órilgen órnek álemine enip ketkenińdi de qapysyz sezinesiń. Aınalańdaǵy júregińdi jaralaıtyn jamandyq ataýlydan ada bolyp, janyń .... bıleı jóneledi. Júrek qylyn sherte bilgen shymyr shyǵarma tula boıyńa tazalyq pen aqyqtyqty áp-sátte úıip-tógip tastaıdy. Artta qalǵan balalyq shaǵyń qulaǵyńda jańǵyryp turady. Ertegideı uıyta jóneletin ǵajap melodııa ýaqytty keri aınaldyryp, seni balalyqtyń bazaryna quıyndaı ala júgirgende júregiń kómeıińnen shyǵyp keterdeı shattyq pen baqytqa bólenip, aryń men janyńdy jańa ǵana jaýǵan jańbyr sýy tazartyp ketkendeı kúı keshetiniń taǵy bar.

Balalyq shaǵyń baqytty boldy ma, baqytsyz boldy ma, ol endi basqa áńgime, biraq sol perishte ýaqyt adam ómirindegi eń taza, eń aqyq kezeń bolatyny beıkúná ómir súrgenińde jatqanyn túsinesiń. Iá, taza sezim barda ǵana alańsyz ómir súretiniń ras-aý. Esten tandyratyn áýenge eltip otyryp enesine erkelegen qozynyń kúıin keshesiń. Perishte kezińde ózińdi qorshaǵan jandardyń jamandyqqa jolyqtyrmaıtyny – jazylmaǵan zań. Júrektiń qasıetti qaǵıdasy. Al eń taza bolatyny – sen sol ortada adam bolyp qalyptasqandyǵyńda. Demi bir tóbeden soǵyp turǵan ǵajap áýendi tyńdap otyryp sol bir tətti ortaǵa taǵy da top ete qalýyń – baqyttyń eń kesek fragmenti.

Rahatqa bólenýdiń de kóz jasy bolatynyn osy áýendi tyńdaǵanda bilesiń. Tipti melodııaǵa akkompanement qurý barysynda da Tólegen adamdy mezi etip jiberetin monotondyqqa jol bermeıtinine tańǵalasyń. Mundaı qasıet kompozıtorlyq kilt kestesiniń kósegesin kógertý jolynda izdenýden bir jalyqpaıtyn názik júrekti janǵa ǵana bitedi. Muny qazirgi zamanǵy klassıka dep atalyp júrgen Pol de Sennevıldiń «Love match» kompozısııasymen qatar qoıýǵa bolatyn «Balalyq shaq» pesasynyń ishki úndestigi men syrtqy energetıkasynan anyq ańǵarýǵa bolady.

Talas joq, «Balalyq shaq» – perishte áýen. Qudiretti kompozısııa jumyr jerdi qushaǵyńa qondyratyny da – tylsym qubylys. Júregińniń túkpirine deıin dir etkizetin ásem áýendi ár jasýshańa deıin sezinip jatasyń. Súıispenshilik pen meıirimdiliktiń, mahabbat pen shabyttyń bastaý bulaǵyndaı bul áýendi ómirdiń gımnindeı qabyldaıtynyń da sondyqtan bolsa kerek. Shynynda da, mundaı kúrdeli týyndyny jazýǵa kompozıtor bolý azdyq etedi, oǵan qosa matematık jáne fızık bolýyń da shart. Matematıka, jaratylys jáne mýzyka úsheýin basqa syımaıtyn deńgeıge deıin kóterý tek Qudaıǵa qaltqysyz sengen jáne ony sheksiz súıgen adamnyń ǵana qolynan keler-aý. «Balalyq shaq» kompozısııasynyń avtoryna da osy anyqtamany uıalmaı telı ketkiń keledi. Shyn máninde, bólek týyndy.

Kez kelgen óner adamynyń asyl armany bolady. Ol – qaıtalanbas shyǵarmany dúnıege ákelý. Tólegen – sol armanyna jetken daryn ıesi. О́mirde absolıýtti eshteńe joq. Bári salystyrmaly túrde. Baqyt degen kategorııa da solaı. Sheksiz baqyt degen de bolmaıdy. Biraq... sol qol jetpeıtin absolıýtti baqytty sezinetin juldyzdy sát bolatynyna bás tige alamyn. Daý joq, Tólegen – shyǵarmashylyq ómirinde sol umytylmas sátti basynan ótkergen týyndyger. Osydan asqan taǵdyrdyń syıy bola ma? Áı, qaıdam! Máńgilik mınıatıýrasyndaı kórinetin sol ǵajap sátti kósheli kompozıtor da eshnársege aıyrbastaı qoımas!

Men maestromen eshqashan syrlasyp kórgen emespin. Dese de, syrttaı qaraǵannyń ózinde Tólegen maǵan ómirdi tereń túsingen adamdaı kórinedi. Dál osy qasıetin týyndylarynan baıqadym. Qalaı? Kez kelgen shyǵarmasynan avto­r­dyń eshqaıda asyqpaıtyny ańǵa­ry­lady. О́mirdiń ár sátinen lázzat alýdy ádetke aınaldyrǵan. Basqalardy da soǵan úıretedi. Kompozısııalarynan ómirdegi úlken úılesimdilikti jazbaı tanısyń. Bir sát ǵalamat garmonııanyń qushaǵynda terbetilgenińnen lázzat alasyń. Onyń bekzat dúnıelerin tyńdap otyryp álemde áli kúnge deıin soǵys órti aýyq-aýyq tutanyp turǵanyna qaıran qalasyń. Tirshiliktiń árbir sáti endi eshqashan qaıtalanbaıtynyn osy áýen esińe salyp turǵan joq pa?! Onyń lázzatyna shomylyp otyryp, jalpy uly ónerdiń soǵys ataýlyny toqtata almaı kele jatqanyna qynjylmasqa amalyń qalmaıdy. О́mirdiń ózi de osy áýen sııaqty qamshynyń sabyndaı qysqa ekenin túsingisi kelmeıtin saıa­satkerlerge mundaıda qylysh alyp júgirgiń kep turady. Biraq ázirge uly ónerdiń de dármeni jetpeı jatqan nárse seniń qolyńnan kelmeıtinin bilip, irkilip qalasyń. Ǵajap kompozısııadaǵy jańbyrdyń sybdyr únin estigende oılaısyń: «Álemdegi soǵys pen qyrǵyn ataýlyny osy aspan sýy jýyp-shaıyp ketse eken!». О́ziniń paıda bolǵanynan bastap damýdyń dańǵyl jolymen júrip kele jatqan adamzat balasynyń túbi bir ónerge baǵynatyn parasatty sáti týatynyna kúmándanbaǵan kúıi uıyp otyra bergiń keledi. О́ıtkeni ónerdiń báribir túpkilikti jáne tolyq jeńiske jetetinine rııasyz sengiń keledi. Osyndaı mıssııanyń jolynda júrgen Tólegenniń ár isine bereke bergeı dep tileısiń.

Memlekettik syılyqtyń laý­rea­ty,­ «Parasat» ordeniniń ıegeri, Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Astana qalasynyń qurmetti azamaty, Búkilálemdik óner men ǵylym akademııasynyń múshesi, Halyqaralyq «Jyl adamy – 2012» syılyǵynyń laýreaty, professor Tólegen Muha­medjanov qazaq tyńdaýshysyna lı­rıkalyq ánderimen, aspaptyq shyǵar­malarymen jáne fılm­derge arnalǵan saýndtrekterimen keńinen tanymal. Onyń akademııalyq janrdaǵy shyǵarmalary, vokaldyq jáne fortepıanolyq sıklderi, trıolary, kvartetteri avangardtyq jáne ulttyq naqyshtaǵy stıl men avtorlyq qoljazbasynyń ózindik spesıfıkasymen hám alabóten mýzykalyq tilimen erekshelenedi.

Lırıkalyq mınıatıýralary da – shabytty shaqtyń jemisi. Olardy tyńdaı otyryp, ómirdiń qol jetpes sátterin kórip, kóńil kúı men áserdiń taýsylmaıtyn tizbegin kóz aldyńa keltiresiń. Ol fortepıanolyq pesalar sıklin «О́tkinshi» dep ataýy kezdeısoq emes. Avtor shyǵarmanyń basty motıvi retinde qarabaıyr tirshilik kórinisin alǵanymen, shyǵarmadan tuńǵıyq oıdyń kórkem kelbetine kómilgiń kelip turady. Ol ulttyq naqyshtyń konteksin ózindik erekshelikterimen úılestire bilgeni de tyńdaýshynyń estetıkalyq talǵamyn joǵarylata túseri sózsiz. Etnografııalyq mazmun men baı dástúrge ıe kórkem dúnıe klassıkalyq kanonǵa baǵynbaı jazylýymen de, tabıǵattyń qas-qaǵym sátin mýzyka tilinde ǵajap sóılete bilgenimen de joǵary baǵalansa kerek.

Bul sıklde kompozıtordyń analı­tı­kalyq qarymy aıqyn kórinedi, áýen sulýlyǵy bul shyǵarmalarda talǵam­paz­ kópdaýystyq tekstýramen, tyń gar­­­mo­nıkalyq boıaýlarmen, yrǵaqty ór­nek­­pen kómkerilip jatyr. Tólegen Mu­ha­­med­­janovtyń fortepıanolyq shyǵar­­malaryn belgili pıanıst, halyq­ara­­lyq baıqaýlardyń laýreaty, Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ámir Tebenıhın oryndaıdy. Dál osy jer­de Tólegenniń Ámir Tebenıhınmen tama­sha tandemin aıtpaı ketýge bolmaı­dy.­ Avtor óziniń ár shyǵarmasymen oryn­daý­shyǵa birshama erkindik syılaıdy. Biraq sonymen birge týyndynyń stılıstı­ka­sy men tústik qurylymyn buzýǵa jol bermeıtini de – kompozıtordyń ǵa­jap fıshkasy. Vırtýoz oryndaýshy Ámir Qazaqstan azamaty bolǵanymen, Eýr­o­pada turady. Ol kári qurylyqta klas­sı­kalyq mýzykanyń marjandarymen birge Tólegenniń de kameralyq mýzykasyn­ nası­hattap júrgenine tánti bolasyz. Sonyń arqasynda Tólegen Eýropa tórin­de­ de tanymal ekenine shúbá keltire almaısyz.

Kompozıtordyń barlyq shyǵar­ma­sy segiz CD jáne eki DVD jınaǵyn quraıdy. Solardyń ishindegi súbeli bo­lyp sanalatyn «Qahar» albomyn­da­ «Mahambet» sımfo-poemasy­ men «Shabýyl» mýzykalyq kartınasy jınaq­talǵan. «Saǵymdar» dıskisinde kame­ralyq aspaptyq mýzykasy bar.­ Atalǵan albomdaǵy «Qahar» forte­pıa­nolyq sıkli – erekshe týyndy. Bul baǵ­dar­lamalyq shyǵarma qazaqtyń qahar­man­dyq eposy áserimen jazylǵan. Ol – adam­nyń armanymen jáne emosııasymen qatar qabattasqan názik te tylsym tal­ǵam­nan týǵan tereń mýzyka. Munda shy­ǵar­mashylyq tájirıbe, ózindik stıl, kompo­zı­torlyq til, qazirgi mýzykanyń mánerli izde­nisi molynan kórinis tabady. О́ner týyn­­dysynyń bizdiń sanamyzda máńgi saq­talyp qalatyny da, sonshalyqty óner rahatyna bólenetinimiz de – kom­po­zı­tordyń ishki názik ımpýlsiniń áseri. Sol ımpýlsti tyńdaýshysyna da sezdire alǵan kompozıtordyń bul týyn­dysy kim-kimdi de tańǵajaıyp álem­niń tuńǵıyǵyna jeteleı ketetini – taǵy bir tamasha qyry. Tylsym tabı­ǵat­tyń kózge kórinbeıtin jumbaǵy men adamnyń kóńil kúıiniń san batpan qat­par­laryna tereń úńiletin jáne ony ózine baǵyn­dy­ra biletin kompozıtor ǵana natýra qoz­ǵa­lysyn sezimge ushtastyra biledi. Avtor qııalynyń kórkemdik múmkindigi men oryndaýshylyq joǵary deńgeıi mýzy­ka ónerine júkteler mindet pen jaýap­kershiliktiń salmaǵyna osylaısha ǵana ádil tarazy bola alady. Dál osy erek­she­­likti seziný – kompozıtordyń úlken izde­nisi men ushqyr qııalynyń jemisi. Bul turǵydan alǵanda ózge­she stılimen, aıryqsha tosyn oılaı biletindigimen, jańa­sha túısiný sezimtaldyǵymen daralanatyn saqa sazgerdiń atalǵan týyndysy sezim men oıǵa qurylǵan shyǵarmashylyq áleminiń bir úlgisindeı kórinedi.

Tólegen óziniń alǵashqy forte­pıa­no­­ trıosyn P.I.Chaıkovskıı atyn­da­ǵy Máskeý memlekettik konser­vato­rııa­synyń aspırantýrasynda avan­gardtyq mýzykaǵa áýestenip júrgen kezinde jazǵan. Qazaqstandyq avtordyń máskeýlik mýzykanttar oryndaǵan osy shyǵarmasy sol kezdiń ózinde joǵary baǵasyn aldy. Bıyl, qyryq jyldan keıin kompozıtor trıonyń jańa versııasyn jasady. Bul – kompozıtordyń jarqyn talantynyń aıqyn dáleli. Osy úsh bólimnen turatyn fortepıanolyq trıonyń jańa shyǵarylymynyń premerasyn Memlekettik «Forte Trio» trıosynyń (Maqsat Júsipov – skrıpka, Murat Narbekov – vıolenchel, Tımýr Ormanshıev – fortepıano) oryndaýynda keremet qabyldaısyz.

Shaǵyn maqalada keıipkerimniń bar­lyq shyǵarmasyna toqtalyp ótý múm­kin emes. Biraq aıtpaı ketýge bolmaıtyn bir týyndy bar. Ol – Ǵazıza Ahmetqyzy Jubanovany eske alýǵa arnalǵan úsh bólimnen turatyn №1 ishekti aspaptar kvarteti. Tańqalarlyǵy sol, Tólegen mýzyka álemine kásibı túrde óte kesh keldi. 25 jasynda baryp Almaty konservatorııasynyń daıyndyq kýrsyna túsken ol, tipti pıanınoda oınaýdy bilmeıtin. Deı tura, eńbekqorlyǵy men úlken ónerge degen uly mahabbaty 5-6 jasynan bas­tap mýzykamen aınalysqandardy qýyp jetýge kómektesti. Onyń ústine súıikti ustazy Ǵazıza Ahmetqyzynyń shákirt boıyndaǵy talantty ushtaı túskenin de aıtý – paryz. Rýhanı anasymen ótkizgen árbir sátti qashanda qımastyqpen eske alatyn Tólegenniń atalǵan shyǵarmasy – uly ustazyna qoıǵan eren eskertkishi. Atalǵan shyǵar­mada kompozıtor ustazynyń ishki qobaljýy men tolǵanysyn, qýanyshy men shattyǵyn kórsetýdiń spesıfıkalyq jolyn taba bilgen. Kompozısııa­­nyń názik ıirimderin erekshe ulttyq kolorıt prızmasy arqyly shyǵarýynyń ózi – tosyn da sátti sheshim. Bul kelisti kvartet kompozıtordyń lırıkalyq aǵynan jarylýynyń nátıjesinde týǵany onyń ón boıynan kórinip turady. Atalǵan týyndynyń ózine tán daralyǵy shákirttik kóńil kúıdiń ásem kórinis­teri ózindik sheberlikpen úıleskeninde jatyr.

Kompozıtordyń «Jan serpilisi» albomyna engen barıton Shahımardan Ábilov pen soprano Nurjamal Úsen­baevanyń oryndaýyndaǵy Abaı men Lı Bo óleńderine jazylǵan vokaldyq sıklder týraly da toqtala ketkenimiz jón. Abaıǵa júginbeıtin jan bar ma? Tólegenniń Abaıdy aınalyp ketpegeni de – zańdylyq. Al kompozıtordyń VIII ǵasyrdaǵy qytaı aqyny Lı Bonyń óleńderi boıynsha shyǵarma jazýyna orys aqyny, aýdarmashy, tól tálimgeri Edýard Balashov shabyttandyrǵan. Vokaldyq sıkldi Tólegen Muhamed­janov Máskeýdiń janyndaǵy keńestik mádenıettiń kóptegen kórnekti ókilderi jumys istep, dem alatyn ataqty Ivanov kompozıtorlar úıinde dúnıege ákelgen. Odaqtyq mýzyka korıfeıleriniń batasyn alǵan onyń bul jumysyn Máskeý men Tallınde Mınsk kameralyq orkes­tri­­niń súıemeldeýimen soprano solısi alǵash ret oryndady. Jan Lýna degen laqap atpen alty poezııa jınaǵyn shyǵaryp úlgergen Tólegen – ónerdiń qos qanatyna qatar qonǵan qaıratker tulǵa. Lı Bo poezııasynyń da tabıǵatyn tereń sezingen ol bul vokaldy sıklinde ádetten tys garmonıkalyq dybystardy qamtı otyryp, ótkir yrǵaqtarǵa da erkin boılaıdy. Vokaldy toptama parasatty poezııanyń ásemdigi men fılosofııalyq tereńdigin keńinen asha alǵanymen alǵa ozyp tur.

Kompozıtordyń «Mahabbat áýenderi» sıkli – qazaqtyń án ónerine olja salǵan shyǵarmalar jıyntyǵy. Mundaǵy Doshan Joljaqsynov, Roza Rymbaeva, Batyrhan Shúkenov, «Tarlan» toby jáne basqa da estrada juldyzdarynyń oryndaýyndaǵy tanymal ánder tamsandyrmaı qoımaıdy. Al «Love Through Life» albomynda Reseı, Bolgarııa, Fılıppın, Malta, Latvııa, Indonezııa ónerpazdarynyń oryndaýyndaǵy ánder jınaqtalǵan. Tólegenniń ánderin halyq jaqsy biletindikten, onyń bárine taldaý jasap jatqandy artyq kórip otyrmyn. Desek te «Qus joly» ánine toqtalmaı kete almaımyn. О́ıtkeni ol qazaq án ónerindegi eń ozyq shyǵarma dep uıalmaı aıtar edim. Móldiregen mátin qandaı, mán qandaı? Áýelegen áýen qandaı, án qandaı? Kúrmeýi qıyn kúrdeli shyǵarmany qınalmaı shyrqaǵan ánshi qandaı? Kúmis kómeıden tolassyz quıylǵan daýys qandaı? Shyǵystyń úsh juldyzynyń talanty toǵysqan týyndy syryn osy kúnge deıin ashyp bergen adam bar ma? Joq. Bizdiń biletinimiz, dál osy ánde qazaqtyń án qudiretine baılanǵan daladaı daryny jatyr. Dál osy ánde qazaqtyń sóz qudiretine baılanǵan sheksiz álemi jatyr. Dál osy ánde qazaqtyń daýys qudiretine baılanǵan asqaq armany jatyr.

Ándi tyńdap otyryp fılosofııalyq oılarǵa berilip ketkenińdi de baı­qa­maısyz: «Shynynda da, sheksizdikten qaraǵanda ǵana jerdiń tarydaı tańba ekenin túsinesiń. Qus jolymen salys­tyrǵanda. Bárimiz de pendemiz. Bárimiz de erte me, kesh pe, Qus jolyna túsip alyp, Sheksizdikke attanamyz. Alaıda Sheksizdikke baryp joǵalyp ketkenge deıin… Jalǵan ómirimizdiń talqany taýsylǵanǵa deıin… onsyz da tar terrıtorııada tarylmaı kún keshkenge ne jetsin!». Aqyn Ulyqbek Esdáýlet, kompozıtor Tólegen Muhamedjanov jáne ánshi Roza Rymbaevanyń úshtik odaǵynan týǵan shyǵarma osyndaı sheksiz fılosofııaǵa baryp tireletini de – ónerdiń adamzat aldyndaǵy máń­gilik suraqtarǵa jaýap izdep sharq uraty­nynyń tamasha mysaly.

Jeti nota. Olardy ıntegrasııaǵa baǵyttamasa, durys dúnıe shyqpaıtyny taǵy shyndyq. Alaıda jeti notaǵa jan bitirip, ony ekspresıvti dınamıkaǵa túsiretin segizinshi nota bar. Ol – júrek. Qudaıdy da, adamdy da sheksiz súıetin kompozıtor júregi. Jeti nota men sol názik te narıman júrek bir mezgilde soqqanda ǵana qudiretti mýzyka týady. Jeti nota bazıs, júrek qondyrǵy bolǵanda ǵana qudiretti áýen dúnıege keledi. Aıtaıyq-aý, osy úılesimdi ýnıson – ónerdiń naǵyz qaınar kózi.

Arqalanyp ketkende qudirettene túsetin Tólegenniń fortepıanoda otyr­ǵan kezin kórdińiz be? Dúnıedegi sulý kórinistiń biri osy ekenin moıyndamasqa lajyń qalmaıdy. Onyń adamı kelbeti, tabıǵı jaratylysy, ómirdegi shynaıy bolmysy dál osy fortepıanoda otyrǵanynda jarqyraı kórinedi. Degdar danalyq. Dúleı dınamıka. Shalqar shabyt. Sarqyrama sezim. Kompozısııanyń sońǵy akkordtary kóz aldyńa keremet sýretti alyp keledi: maestronyń shyńyraýda turyp laqtyrǵan sıqyrly taıaǵy aqsha bultqa magnıtteı qadalǵan ilki sátte ol kókke qaraı zymyrap barady. Osy baqytty sát sheksizdiktiń sımvolyndaı kórinetini daýsyz. Mýzyka metriniń shabyt qusy adaspaı aspandaǵan sátinde sen de ózińdi baqyt qushaǵynda sezinetiniń – erkińnen tys dúnıe. Aıtary joq, adamǵa shattyq syılaıtyn kompozıtor taǵdyry – baqytty taǵdyr.

Sharhan QAZYǴUL