Bala óziniń fızıkalyq jáne aqyl-oıynyń tolyq jetilmeýine baılanysty týǵanǵa deıin de, týǵannan keıin de arnaıy qorǵaý men qamqorlyqqa muqtaj. Ár balaǵa eń qaýipsiz oryn – onyń úıi, otbasy. Sebebi, úıinde ózin jaqsy kóretin, ózine qamqor bolatyn, qorǵaıtyn adamdar turady dep oılaıdy. О́kinishke qaraı, balalar óz úıinde qamqorlyqty tolyqqandy seze almaı, kerisinshe jábir kórýi jıi bolyp turady.
IýNISEF saýalnamalaryna zer salsaq, Qazaqstandaǵy eresekterdiń 46%-y fızıkalyq jazany tárbıeleýdiń qolaıly ádisi jáne tártip úshin qajet dep sanaıdy eken. Zertteýlerge súıensek, eresekterdiń kóbi tártipke salýdy kúsh qoldaný dep túsinedi jáne ata-analar men balalardyń kóbi zorlyq–zombylyq degendi kúsh kórsetý dep qana túsinedi eken. Áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylar ǵana emes, syrttaı qaraǵanda ónegeli kórinetin otbasylarda da uryp tárbıeleıtin ata-analar bar. Mundaı ata-analardyń ózderi bala kezinde solaı tárbıelengen nemese odan basqa tárbıe modelin kórmegen, olar balalarynyń tilazarlyǵyn qalamaıdy, kóp sharshaıdy jáne olardy uryp tynyshtandyrǵandy ońaı kóredi. Ádette, mundaı ata-analar uryp-soǵýdyń jaǵymsyz saldary bolatynyn bile bermeıdi.
Mamandardyń aıtýynsha, balaǵa kúsh qoldanýdyń kelesi sebepteri bar:
- Balanyń tártibin ózgertýge tyrysý;
- Basyp tastaý arqyly psıhologııalyq yqpalǵa ıe bolý;
- Bireýge qysym kórsetýdi unatatyn adam qatygezdik arqyly qara basynyń qamyn kúıtteıdi.
IýNISEF pen Qazaqstan arasyndaǵy birikken zertteýlerdiń nátıjelerine sáıkes, elimizde 14 jasqa deıingi balalardyń árbir ekinshisi otbasyda ne bolmasa balabaqshada zábir kóredi, mektep oqýshylarynyń úshten ekisi qatarlastarynan nemese mektep muǵalimderinen kemsitýge ıakı zorlyq-zombylyqqa ushyraıtyny anyqtalǵan. Negizinen zorlyq-zombylyqtyń eń kóp kórsetkishi balalar úıi men arnaıy ınternat mekemelerinde kezdesetini baıqalǵan.
Balalardy fızıkalyq jáne psıhologııalyq jábirleýdiń zııany zor. Qorqý, uıat jáne otbasylyq janjaldarǵa táýeldilik saldarynan jábirlenýshiler qansha qylmysty jasyryp jatqany beımálim, balalarǵa qarsy jasalǵan kóptegen qylmystar anyqtalmaı jáne tirkelmeı qalady. Jábir kórý týraly aıtpaýdyń bir sebebi - áleýmettik minez-qulyq bolsa, ekinshi sebebi - halyqtyń zań turǵysynan saýatsyzdyǵy, balalardyń quqyǵyn taptaýǵa bolmaıtyny týraly eshteńe bilmeýi. QR Neke jáne otbasy týraly Kodeksine sáıkes balanyń densaýlyǵyna, ómirine qaýip tóndiretin jaıtqa kýá bolǵan azamattar balalardy asyrap alý jáne qamqorlyqqa alý organdaryna habar berýge tıisti.
Elimizde balalar máseleleri boıynsha aýqymdy jumystar júrgizilip keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qashanda Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrligine qaıǵyly oqıǵalar oryn alǵan jaǵdaıda, mán-jaıyn muqııat tekserý kerektigin aıtyp, tapsyrma beredi. Sondaı-aq Memleket basshysy balalarǵa qarsy jasalatyn qylmystardyń aldyn alý saıasatyn qaıta qaraýǵa, jaǵdaıdy túzeý úshin aldyn alý sharalaryn keshendi júrgizýge jáne tıimdiligin arttyrýǵa erekshe nazar aýdarý kerektigi týraly tıisti organdarǵa únemi tapsyrma júkteıdi.
Aıta ketsek, jýyrda 2020-2023 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy bekitildi. Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda Ishki ister mınıstrligi balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý, olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý jónindegi 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan «Bala qorǵaý» keshendi jospardyń jobasyn ázirledi. Elimizdegi bilim jáne densaýlyq salasyna qatysty jańa baǵdarlamalar da zorlyq qurbany bolǵan balalarǵa qoldaý jáne ońaltý máselelerin kóteredi. Búgingi tańda Qazaqstanda 45-ten astam ulttyq zańnamalyq qujat bar, olar qoǵamdaǵy balanyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýge kepildik beredi. Negizgi qujattarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy, Eńbek, Azamattyq, Neke (erli-zaıyptylyq) jáne Otbasy týraly Kodeksteri, Balanyń quqyqtary týraly, Bilim týraly, Múgedektigi bar balalardy áleýmettik jáne medısınalyq-pedagogıkalyq túzeýdi qoldaý týraly, Kámeletke tolmaǵandardyń arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne balalar qaraýsyz qalǵan jáne panasyz qalýdyń aldyn alý týraly, Balalary bar otbasylarǵa memlekettik járdemaqylar týraly, Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly zańdar jatady.
Kórsetilgen zańnamalyq qujattarda kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń jan-jaqty saqtalýyn qamtamasyz etetin jáne olardy kemsitýshilikke jol bermeıtin, balalardyń múddeleri úshin memlekettik saıasatty iske asyrý barlyq memlekettik mekemelerdiń negizgi qyzmettegi basym salasy bolyp anyqtalǵan.
IýNISEF zertteýleri balalardy jábirleýge qatysty problemalardy sheshýge baǵyttalǵan zańnyń bar ekenin, alaıda, engizý tıimdi nátıje bermegenin anyqtaǵan. Balalarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyq jaǵdaıyn habarlaý mindettemesine qatysty kez-kelgen zańda, kez-kelgen erejede habarlanýǵa tıisti oqıǵalar egjeı-tegjeıli sıpattalýy kerek. Odan keıin tergeý amaldary júrgizilýi qajet. Sonymen birge qurban balalarǵa qoldaý kórsetý qyzmetteri uıymdastyrylyp, balalardy qorǵaýdyń tıimdi júıesi jasaqtalýy qajet.
Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıkasııalaǵan BUU Balalardyń quqyǵy týraly Konfensııasyna sáıkes, árbir bala ózine jasalatyn kez-kelgen zorlyq-zombylyq túrinen qorǵanýǵa quqyly.
IýNISEF ókilderi balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetkenderdi aqtaýǵa bolmaıdy jáne kez-kelgen zorlyq-zombylyqtan saqtanýǵa bolady dep esepteıdi. Osy tusta IýNISEF ókilderi ózge de seriktesterimen birigip, birqatar usynystardy ázirledi:
- Aldyn alý sharalaryn júrgizý. Halyqtyń sanasyn ózgertip, balalarǵa kúsh qoldanýǵa, jábir kórsetýge bolmaıtynyn eskertý.
- Balalardy jábirleýge zańmen tyıym salý normalaryn ata-analarǵa túsindirip, júzege asyrýdyń mehanızmderin jasaqtaý;
- Kúsh qoldanbaı tárbıeleý joldaryn úıretý. Baǵdarlamalar jasap, júrgizý. Mysaly: «Pozıtıvti ata-ana» degen sııaqty baǵdarlama.
- Balalardy úıden tekserýge patronajdaǵy meıirbıkelerdiń barýy óte jaqsy nátıje beredi. Olar ata-analarǵa balalardyń kútimine baılanysty aqparat berip, keleńsiz jaǵdaılar bolsa tıisti shara qoldanady.
- Mekteptegi ortanyń qaýipsizdigi men qolaılylyǵy mańyzdy ról atqarady.
- Zorlyq-zombylyqtan durys qorǵanyp, qarsy tura bilý úshin, olarǵa kúndelikti qoldanylatyn áleýmettik daǵdylardy úıretý.
- Zorlyq-zombylyqqa jedel jaýap qaıtarý jónindegi naqty bekitilgen vedomstvolyq qyzmetter: muǵalimderdiń, áleýmettik jumysshylardyń, densaýlyq salasy qyzmetkerleriniń, polısııanyń qyzmettik nusqaýlyqtaryna mindetterin egjeı-tegjeıli jazyp kórsetý. Oǵan qosa, zorlyq-zombylyq bolǵan jaǵdaıda qaıda baǵyttaý kerektigin úıretý.
- Zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, jedel qarsy turý úshin vedomstvoaralyq qarym-qatynas ornap, iske qatysty barlyq tarap balalardyń múddesi úshin qyzmet etýi tıis.
- Halyqtyń tabysyn arttyrý jáne ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartý.
Balalardyń ómir sapasyn jaqsartý - erteńgi keleshektiń kepili. Sol sebepti balalardy qorǵaý máselesi qashan da ózekti bola bermek.
Ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha, orta eseppen jyl saıyn balalarǵa qatysty 2000-ǵa jýyq qylmys jasalady eken. Onyń ishinde azaptaý, uryp-soǵý, bopsalaý, qasaqana qaýip-qaterge dýshar qylý syndy oqıǵalar jıi kezdesedi.
