Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jalpy bul taqyryp eshýaqytta kún tártibinen túsken de emes. Balalarǵa qarsy qylmystar, jas jetkinshekterdiń bir-birine álimjettik jasaýy, otbasyndaǵy zombylyq máselelerin jýyrda ótken Ulttyq quryltaı kezinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta kótergen bolatyn.
«Biz jastardy jahandanýdyń qaterli yqpalynan barynsha saqtaýǵa mindettimiz. Urpaq tárbıesine yqpal etetin sharalarǵa basa mán berýimiz kerek. Bul salada kemshilikter kóp ekeni jasyryn emes. Mekteptegi tárbıe jumysy aqsap tur. Sońǵy kezde oqýshylardyń bir-birine qysym, zorlyq-zombylyq, álimjettik kórsetýi jıi bolyp ketti» degen Memleket basshysy otbasyndaǵy keleńsiz oqıǵalarynyń da qazaq qoǵamyn alańdatyp otyrǵanyn tilge tıek etti. «Mundaı zańsyz áreket jasaǵandar mindetti túrde zań aıasynda tıisti jazasyn alýy kerek. Elimizdiń bolashaǵy otbasynda qalyptasady. Al otbasy baqytty bolsa, elimizdiń keleshegi de jarqyn bolady» dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jýyrda Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıevany qabyldaǵan Memleket basshysy balalardyń quqyǵyn qorǵaý máselesi memlekettik saıasattyń negizgi basymdyqtarynyń biri ekenin taǵy da basa aıtty.
Prezıdent balalar arasynda zorlyq-zombylyq jáne býllıng faktileri áli de azaımaı turǵanyn atap ótip, ata-analarmen, qoǵamdyq uıymdarmen, múddeli memlekettik qurylymdarmen ózara tyǵyz jumys isteý mańyzdy ekenine nazar aýdardy.
Balalarǵa qarsy quqyq buzýshylyq problemasynyń Prezıdentten bastap barlyq deńgeıde kóterilip, aıtylyp kele jatqanyna qaramastan, mamandar sońǵy kezde mundaı sıpattaǵy qylmystardyń kóbeıip ketkenin alǵa tartyp otyr. Sebebi nede? Zańymyz solqyldaq pa? Adamdar azǵyndanyp ketti me? Bálkim qoǵamdy izgilendiretin rýhanı tárbıe jaǵy aqsap turǵan shyǵar? Shyn máninde, mamandar mundaı qylmystardyń saldarymen emes, sebebimen jumys isteý, ıaǵnı aldyn alý sharalarynyń joqtyǵy qaıǵyly jaǵdaılardyń oryn alýyna jol berip otyrǵanyn aıtady. Máselen, Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıevanyń pikiri de osyǵan saıady.
«Túrkistan oblysyndaǵy 5 jasar qyz ben Almatydaǵy 7 jasar qyzǵa qatysty bolǵan eki qaıǵyly oqıǵa – jergilikti jerlerde profılaktıka júıesiniń joqtyǵynyń taǵy bir aıqyn dáleli. Kún saıyn balalarǵa qarsy 6 qylmys jasalady. Oqıǵalardyń 70%-da bul kómektiń ýaqtyly kórsetilmeýi men aldyn alý sharalarynyń bolmaýynyń saldary. Qazir jumys negizinen saldarlarmen ǵana júrgiziledi. Bul eki jaǵdaıda qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alýǵa bolatyn edi», deıdi ol.
Májilis depýtaty Qaraqat Ábdenniń pikirinshe, qoǵamda rýhanı tárbıeniń álsirep ketkeni túrli quqyqqa qaıshy áreketterdiń jáne qylmystardyń jasalýyna sebep bolyp otyr. «Jyl basynda biz Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııasynyń otyrysyn ótkizdik. Sol kezde quqyq qorǵaý organdarynan balalarǵa qarsy jasalatyn qylmystar sanyn suratqanda sońǵy jyldary statıstıka ózgermegenin kórdik. Iаǵnı bul sanattaǵy qylmystar qatary keıingi jyldary joǵarylamasa da, áleýmettik jelilerdiń arqasynda qoǵamdyq dúmpý týǵyzyp jatqany aıtylady. Degenmen men rýhanı tárbıeniń aqsap jatqandyǵynan resmı statıstıkaǵa qaramastan, balalarǵa qarsy qylmystar kóbeıdi dep oılaımyn» deıdi ol.
Bul oıdy advokat, «AU» quqyqtyq mektebiniń negizin qalaýshy Aıman Omarova da quptaıdy. Onyń aıtýynsha, zańdy qatańdatý problemany túpkilikti sheshpeıdi. Ol osy baǵytta qolǵa alynatyn sharalardyń biri ǵana bolýǵa tıis. Al balalarǵa qarsy qylmystarǵa barynsha tosqaýyl qoıý úshin keshendi sharalar kerek.
– Eń aldymen ata-ana jáne balabaqsha men mektep tarapynan baqylaýdy kúsheıtý kerek. Jas jetkinshekter neniń aq, neniń qara ekenin bile bermeıdi. Sondyqtan es bilgen shaqtan olarǵa kóp nárseni úıretý kerek. Máselen, AQSh-ta balaǵa 1 jastan bastap-aq: «Mynaý seniń qolyń, mynaý aıaǵyń» dep barlyq dene múshelerin kórsetip, basqa adamdarǵa ustatýǵa bolmaıtyn jerlerin aıtyp túsindiredi. Bala eseıgen saıyn jynystyq tárbıeni tereńirek úıretedi. Mundaı aldyn alý jumystary pedofılııa sekildi qylmystardyń azaıýyna óz septigin tıgizip otyr. Al biz kishkentaı balalarǵa kóshede kezdesken adamǵa sálem ber dep aıtamyz. Tárbıe turǵysynan bul da durys shyǵar, alaıda qazirgi kúni onyń qaýipti jaǵy da bar, – deıdi ol.
Aıman Omarovanyń pikirinshe, balalarǵa qarsy qylmystardyń bári birdeı quqyq qorǵaý organdarynda esepke alyna bermeıdi. Sondyqtan resmı statıstıka boıynsha jaǵdaı turaqty bolyp kórinýi múmkin. «Quqyq qorǵaý organdaryndaǵy sybaılas jemqorlyqtyń saldarynan qylmyskerler jazadan qutylyp ketetin jaıttar az emes. Sybaılas jemqorlyq – terrorızmnen de jaman. Sonyń saldarynan biz elimizdegi qylmystardyń shyn aýqymyn bile almaı jatyrmyz», deıdi ol. Advokattyń pikirinshe, balalarǵa qarsy qylmystardyń kóbeıýine yqpal etip otyrǵan sebepterdiń biri – otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq. «Otbasyndaǵy janjaldardy, ákesiniń anasyn urǵanyn kórip ósken bala ózine qarsy seksýaldy sıpattaǵy qylmystar jasalsa da, ony eshkimge aıtpaıdy. Men qazir osy sıpattaǵy 6 oqıǵany qarap jatyrmyn. Ekeýinde ógeı áke, tórt jaǵdaıda týǵan ákesi óz qyzdaryna jynystyq qysym jasaǵan. Balalar ony anasyna aıtqysy keledi, biraq ákesiniń anasyn uryp júrgenin kórgen bala odan kómek suraǵannan eshteńe shyqpaıdy dep únsiz qalady», deıdi quqyq qorǵaýshy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta óz sózinde otbasy tárbıesiniń álsiregenin aıtqan bolatyn. «Bala tárbıesi – eń aldymen, ata-ananyń mindeti. Alaıda keıde ata-analar durys tárbıe berýdiń ornyna ózderi jaǵymsyz úlgi kórsetedi. Balalardyń tártibine beıtarap, selqos qaraıdy, tipti, jaýapkershiliktiń bárin mektepke, muǵalimderge júkteıdi», dedi Memleket basshysy.
Sońǵy ýaqyttary, ásirese Saryaǵashtaǵy oqıǵadan keıin pedofılder úshin ólim jazasyn qaıtarý týraly áńgime taǵy da kóterildi. Osyǵan qatysty pikir bildirgen depýtat Qaraqat Ábden ólim jazasyn qaıtarýǵa belgili bir kedergiler bar ekenin jetkizdi.
– Iá, osy sıpattaǵy aýyr qylmystardy jasaıtyn adamdarǵa, adamdar emes, haıýandarǵa atý jazasyn qaıtarýdy suraıtyndar kóp. Biraq myna nárseni nazarǵa alý kerek. Bizde áli de sot júıesinde qatelikter kóp. Ony kúndelikti ómirden kórip júrmiz. Osy saladaǵy keleńsizdikterdi joımaı, atý jazasyn qaıtarýdy durys emes dep oılaımyn. Eger kinási joq adam atý jazasyna kesilip jatsa ne bolmaq? Sondyqtan men eń aýyr jaza retinde ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrýdyń taǵaıyndalýyn qoldaımyn. Balalarǵa qarsy zorlyq-zombylyq kórsetken qylmyskerlerge osy jazany taǵaıyndaý kerek», dedi ol.
Qazirgi tańda elimizde Memleket basshysynyń tapsyrmasymen bala quqyqtaryna qarsy qylmystardyń aldyn alý ınfraqurylymy men tetikterin jasaý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Bul týraly Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva málimdedi. Atap aıtqanda, sol sharalardyń biri – otbasymen jumys isteý jumystaryn úılestirý jónindegi fýnksııalardy Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men ákimdikterdegi Áleýmettik qorǵaý basqarmalaryna zańdy túrde bekitip, aıasyn keńeıtý. Bul basqarmalar Otbasyn qoldaý ortalyqtary men mobıldi toptar arqyly ýchaskelik bólimshelermen tyǵyz baılanysta jumys isteýge, kelip túsken aqparat boıynsha jedel áreket etýge jáne qajet bolǵan jaǵdaıda azamattarǵa, otbasylarǵa, balalarǵa barlyq qajetti beıindik qyzmetter men basqarmalardy (bilim berý , densaýlyq saqtaý jáne t.b.) tarta otyryp, ataýly keshendi kómekti uıymdastyrýǵa tıis.
– Bul nelikten mańyzdy? Qazir ákimdikterde barlyq qajetti qyzmetterdi tartý arqyly aldyn alý sharalaryn júrgizetin, otbasymen, balalarmen ýaqytyly jumys isteıtin, buryn sottalǵan adamdardy ońaltý men qaıta áleýmettendirý jáne t.b. jaýapty úılestirýshi basqarma joq. Odan bólek, zańda medısınalyq-áleýmettik esepke alý týraly norma bar. Ol kómekke muqtaj, jaǵdaıy tómen otbasylar men balalardy anyqtap, olarǵa kómektesýdi uıymdastyrýdy kózdeıdi. Alaıda buǵan jaýapty memlekettik organ áli anyqtalmaǵandyqtan, atalǵan zań jumys istemeıdi, – deıdi ol.
Sonymen qatar Dınara Zákıeva jaǵdaıy tómen otbasylar men balalardy anyqtap, kómek uıymdastyrý jónindegi mobıldi toptardy zańnamalyq turǵydan bekitý, elimizdiń 152 aýdanynda Otbasyn qoldaý ortalyqtaryn ashý, balalar da, eresekter de biletin jáne kez kelgen ýaqytta kómek suraı alatyn biryńǵaı memlekettik anonımdi senim telefonyn, ıaǵnı baılanys ortalyǵyn qurý, t.b. mańyzdy baǵyttarda jumys júrgizilip jatqanyn aıtty.
– Qylmystardy tergeý kezinde kóp jaǵdaıda (60%) otbasynda balaǵa qatysty ne bolyp jatqanyn estigen jáne bilgen, biraq habarlaýǵa qoryqqan ne ol iske aralasqysy kelmegen adamdardyń bolǵany anyqtalady. Sondyqtan anonımdi senim telefony kerek. Árıne, jaǵdaılar men habarlamalardyń bárin memlekettik organdar tekserýi kerek. Zańnamaǵa balalardyń qaýipsizdigi men jazanyń bultartpastyǵy máselelerine qatysty ózgerister paketimen jumys istep jatyrmyz. Osyndaı qylmystyq isterdiń 30%-y taraptardyń tatýlasýymen jabylyp jatady. О́kinishke qaraı, munyń sońy aýyryraq qylmystarǵa ákelip soǵady. Bul jumysty Parlamentpen birlesip kúzde bastaımyz degen úmittemin, – dedi elimizdiń Bala quqyqtary jónindegi ýákili Dınara Zákıeva
Beıbit elde balalarymyzdyń óz ákesinen nemese kórshisinen japa shegip, ólim qushyp jatqany – ádiletti Qazaqstannyń atyna syn. Bul keleńsizdikpen qoǵam bolyp birlesip kúrespesek, qaıǵyly jaǵdaılar qaıtala beretini talas týdyrmaıdy. Saryaǵashtaǵy soıqan – kóp oqıǵanyń biri ǵana.
