Qart Kaspııdiń qaıǵysy

Teńiz sýynyń ártúrli túske boıalýyna baldyrlardy kináli ete saldyq, «Arqa jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» degendeı, teńiz teńiz bolǵaly tabanynan ajyramaı ósetin baldyr byltyr da, bıyl da aıaqastynan nege túsin qubyltty? Oǵan jaýap izdegen eshkim bolǵan joq.

Keıingi jyldary teńizdiń oısyraı tartylyp bara jatqanyn turǵyndar, jeli qoldanýshylary, jýrnalıster bolyp der kezinde aıtyp bastaǵanymyzben, oǵan da eleń etken qulaq bolmady. Sol baıaǵysha «Kaspıı teńiziniń óziniń daǵdysy solaı» degen ráýishtegi jaýap berildi. Daǵdy degenderi AQSh ǵalymdarynyń zertteýlerine súıenýden týǵan pikir bolsa kerek. Amerıka ǵalymdary 1996-2015 jyldary Kaspııdiń deńgeıi bir jarym metrge tómendegenin aıtady. Olar bul qubylysty álemdik jylyný úderisimen baılanys­tyra otyryp, 1979-2015 jyldary Kaspıı teńizi deńgeıiniń qalaı ózgergenin mysaldarmen kórsetip, 16 jyl ishinde, ıaǵnı 1979-1995 jyldar aralyǵynda teńiz deńgeıi jyl saıyn 12,74 santımetrge kóterilgeni týraly baıandaıdy.

Alaıda 1996-2015 jyldary teńiz deńgeıi qaıtadan jyl sa­ıyn 6,7 santımetrge tómen­degeni baıqalǵan. Osy 19 jyl ishinde Kaspıı 1,3 metrge deıin tartylǵan. Búginde teńiz sýy biraz qaıtyp, jaǵany keber­sigen qur­ǵaqshylyq basqan kezde otan­dyq, sheteldik ǵalymdar, ekologter tarapynan da alańdaý­shylyq týyndap otyr.

– Kaspııdegi sý deńgeıiniń tó­mendeý belgisi eki metrge jetedi dep kútilip otyr. Jaǵdaı bárinen bu­ryn akvatorııasy sonshalyqty te­reń emes, Kaspııdiń jaǵalaý aımaq­tarynda ornalasqan memle­ket­terge keri áserin tıgizedi. Sol­tústik bóliktegi (Qazaqstan men Reseı) tereńdik 1,5 metrge jetedi nemese odan da taıaz. Bul jaǵdaı Kaspıı teńiziniń ekolo­gııasyna da keri áser etedi. Budan bólek, oblysymyzda ortasha jyl­­dyq temperatýranyń shamamen gra­dýsqa artýy da birshama keder­gi­sin keltiredi, – deıdi «Ońtús­tik Kav­kaz» saıasattanýshylar klý­by­nyń jetekshisi Ilgar Velızade.

Ǵalymdar teńizdiń tartylýy­na jahandyq jylynýdyń áseri bar degendi aıtady. 1996-2015 jyl­dar aralyǵynda aýa tempe­ratýrasy Kaspııde 1°C-ǵa joǵa­ry­laǵan. Tek Kaspıı emes, Bal­qash, Edil ózenderimen birge Ázer­­baıjan elindegi birqatar ózen-sýlar kóleminde de ózgeris­ter baıqalǵan. Kaspııdegi sý deń­geıiniń tómendeýin tabıǵı úderis dep qaraý kerek. Akvatorııanyń ulǵaıýy da, azaıýy da jaǵymsyz sal­darǵa ákeletini sózsiz. Eń al­dymen, barlyǵy aýyl sharýa­shy­lyǵy men balyq aýlaýǵa, te­ńiz porttarynyń jumysyna já­ne teńiz jaǵasyndaǵy týrıstik ny­sandarǵa keri áserin tıgizedi. Kas­pııdiń deńgeıi tómendegen sa­ıyn jerasty sýlary da azaıa­dy. Bul óz kezeginde janýarlar álemi ókilderiniń tirshilik etý or­tasynyń tarylýyna jáne olar­­dyń qorektený ortasynyń ta­rylýyna ákelip soǵady. Sý deń­geıiniń mundaı kúrt tómendeýi júk tasymaldaý kólemine de áserin tıgizedi. Sondyqtan qa­zirgi ýaqyttan bas­tap sharalar qa­byldaýdy bastaý qajet, deıdi Baký memlekettik ýnıversıteti Kaspıı ǵylymı or­ta­lyǵynyń jetekshisi Shyńǵys Ismaılov.

Germanııa men Nıderlandy ǵa­lym­dary ǵasyr sońyna qaraı Kaspıı teńizindegi sý deńgeıi 9-18 metrge, al sý qoımasynyń aýdany úshten birine azaıýy múm­kin ekenin aıtady. Jaqsy sóz aıtyp otyrǵan eshkim joq. Kaspıı teńizi rasynda apatty aımaqqa aınaldy ma?

Jasyratyny joq, biz jal­ǵyz teńizdi jartymdy qorǵaı almaǵan­dyǵymyz da ras. Teńiz – tirshilik, teńiz – tutas jeke aǵza. Onyń ále­min – florasy men faý­nasyn, ıirimder men uıyqtaryn, sý joldaryn, ıaǵnı ishki aǵystar men baǵyttardy, ishki-syrtqy ahýalyn ǵylymı turǵyda tereń taldap-túsindiretin, zerttep-zerdeleıtin, dertin anyqtap emdeı­tin, bolýy múmkin apat­tardyń aldyn alatyn bir de bir ǵylymı oryn bizde joq! Kaspııde bolyp jatqan ekolo­gııa­lyq oqıǵalarǵa syrttaı syr­ǵytpa jaýap berýmen jyldar ótti. Salynbaı qalǵan jol men ashylmaǵan mektepke, kórkeıme­gen aýyl men kóshesi qısyq qa­la­ǵa, keshikken avtobýsqa, bit­peı­­tin jumyssyzdyq jyryna qatys­ty halyq alańdaýshylyǵyn basý úshin aıtylatyn jubatý sı­patynda­ǵy sóz ekologııaǵa qatys­ty, ásirese Kaspıı teńiziniń qa­zirgi qasiretti halinde aıtylma­ýy kerek! О́ki­nishke qaraı, Kaspıı she­ginip barady, buǵan deıin tol­qyndarmen jaǵalasyp, sý jamy­lyp jatatan tastar arsa-arsa jalańashtanyp, erni kezergen shól jaǵalaýdyń kólemi ulǵaıyp barady.

Kaspııdi ne kútip tur? Teńiz úshin ne isteı alamyz? О́kinishke qa­raı, eshbir ǵalym teńizdi qut­qarý jol­daryn aıtyp bere almaıdy, adamzat jahandyq jylyný áse­rinen bolǵan qubylys al­dynda dármensizdigin moıyn­daǵandaı.