О́rkendeý ındeksi

Indeks qoǵamnyń ártúrli as­pek­tisi men áleýmettik ál-aýqa­tyn esepteý úshin 12 sanatty ólsheıdi. Olarǵa qor­ǵanys jáne qa­ýip­sizdik,  jeke bostandyq, mem­lekettik bas­qarý, áleý­met­tik kapıtal, ınves­tısııa múmkindigi, kásipti qoldaý,  ınfra­qurylym jáne naryq múm­kindigi, ekonomıka sapasy, ómir súrý jaǵdaıy, densaýlyq saqtaý,  bilim berý, tabıǵı landshafty jatady.

2023 jylǵy О́rkendeý ındek­sin­de Danııa taǵy da kósh basynda tur. Reıtıngte odan keıingi oryndy Shveısarııa, Norvegııa, Shvesııa, Fınlıandııa sekildi memleketter jalǵastyrdy. Al bizge kórshiles Ortalyq Azııa elderi kóshtiń orta­synan tómenirek ornalasqan – Qyrǵyzstan 89-oryn, О́zbekstan 97-oryn, Túrikmenstan 105-oryn jáne Tájikstan 110-oryn.

Indekstegi sanattar boıynsha Qazaqstanda bilim berý (35-oryn), ekonomıka áleýeti (38-oryn) jáne ómir súrý jaǵdaıy (53-oryn) jaqsy damyǵan. Elimizdegi álsiz sanattar qataryna jeke bos­tandyq, tabıǵı landshaft (ekeýi de 126-oryn) jáne áleý­met­tik kapıtal (108-oryn) jatady. Al qalǵan kórsetkishter bo­ıynsha memleketimiz ortaǵa ja­qyn ornalasqan, onyń ishinde ınves­­tısııa múmkindigi – 74, densaý­lyq saqtaý – 77, qorǵanys jáne qaýip­­sizdik – 81, kásipti qoldaý – 83, ınfra­qurylym jáne naryq múm­kin­digi – 91, memlekettik basqarý 99-orynda.

Indeksti taldaı kele, álem hal­­qynyń negizgi qajettilikteri to­lyq qamtamasyz etilip jatqanyn kóre alamyz. Keıingi onjyldyqta adamzattyń tamaqtaný, baspana sekildi ómir súrýdiń eń qarapaıym qajet­tilikterin qamtamasyz etý jaq­sardy. Sonymen qatar adam­nyń ómir sapasynyń artýyna tike­leı áser etýshi bilim deńgeıi de álem boıynsha jaqsardy, ásirese joǵary bilim sapasy men eresek adamdardyń daǵdylary kúsheıgen. Pandemııadan keıin densaýlyq saqtaý sanatyndaǵy kórsetkishter de barlyq elde jaqsardy. Qazirgi ólim deńgeıi 10 jyl burynǵydan áldeqaıda tómen.

О́rkendeý ındeksindegi demokratııa jáne azamattyq bostan­dyq­tyń nasharlaýy – álemdik úrdis. Bul týraly túrli zertteý ortalyǵy men sarapshylar jazyp júr. Demokratııanyń álsireýin Eýro­panyń birshama elinen de ań­ǵarýǵa bolady. Adamzattyń er­kindik qundylyǵy ómir sapasyn anyqtaıtyn negizgi kórset­kish­ter­diń biri.

Joǵaryda jazylǵandaı, ahýal azamattyq qoǵam bostandyǵyna da qatysty. О́ıtkeni keıingi onjyl­dyqta 108 elde birlestik pen sóz bostandyǵyna jáne aqparatqa qol jetkizýge degen qysymnyń kú­sheıýi jaǵdaıynda jeke bostan­dyq kórsetkishi tómendeı bastaǵan. Túrli senzýranyń qalyptasýy búkil álemde, sonyń ishinde demokratııany ustanatyn elderde keń taralǵan.

Indekstegi kósh basynda tur­ǵan eń damyǵan elderdiń jaǵ­daıy jaqsy bolǵanymen, keıbir kem tustary da bar. Mysaly negizgi eko­nomıkalyq ózgeris­ter­ge beıim­de­le almaý sal­darynan ju­mys­shylar tabysynyń tura­laýy men tómendeýi baıqa­la­dy. Osynyń nátıjesinde azamattar arasynda «artta qalý» sezimi kúsheıip, aza­mat­­tardyń óz úkimetiniń jumy­syna qanaǵattanbaýy men popýlızm kórsetkishi artyp otyr.

Damyǵan elderdegi ártúrli ekono­mıkalyq traektorııa áleý­mettik kapıtaldyń azaıýymen úı­lesedi. Saıası ınstıtýt­tar­ǵa se­nimniń tómendeýi lıberal de­mo­kratııanyń negizgi sıpat­tama­la­rynyń – izgilik, qaýym­das­tyq jáne ulttyq biregeıliktiń – qul­dyraýyna ákeldi. Degenmen álemniń kóp bóliginde áleýmettik kapıtal ósip keledi. Bul adamdarǵa ınklıýzıv qoǵamda ómir súrýge múmkindik beredi.

Qorytyndylasaq, ındeks­te kór­setilgendeı pandemııadan keıin álemniń tynysy ózge­rip, damýy tejele túsken. О́r­ken­­deýde ólsheý sanattarynyń keıbir kór­set­kishteri damyp, bir bóligi na­shar­laǵanyn kórýge bolady. Qazaq­standa, jalpy al­ǵanda, damý úrdisi bar jáne áli de ósý áleýetine ıe, onyń ishin­de ekologııalyq másele men jeke bostandyq sanaty bo­ıynsha bir­ne­she sheshýshi qadam elimizdiń kór­keıýine serpin beredi.

Súıindik QABYL,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy