Tańdanarlyq jaǵdaı – eki myń jyl burynǵy syrmaqtyń bederi, jasalý tásili, oıý-órnegi tipti jıek syrmasyna deıin dál qazir aýyldyq jerlerde qoldanylyp júrgen qazaq syrmaqtardan aýmaıdy. Ortasyndaǵy sheńberli ıir múıiz oıýlar men syrtqy jıeginiń ishindegi janýarlar beınesi azııalyq kóshpendi babalarymyzdyń qoldanbaly óner týyndysy ekeni anyq.
Bul syrmaq qalaı tabylǵany jaıly aıtar bolsaq, 1912 jyly ulty býrıat reseılik A.Ballod degen qańǵybas osy Noıan taýdyń qolat-qoınaýyn timiskilep, altyn izdep sharq uryp júrip, ǵun qorymdaryndaǵy jádigerlerdi baıqap qalǵan. Dereý ony Peterbordaǵy Orys geografııa qoǵamyna habarlaǵan. Olar da eleń etip, atqa qonǵanymen birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp ketip, is aıaqsyz qalǵan.
Arada bir múshel ýaqyt ótkende, ıaǵnı 1924-1925 jyldary orys ǵalymy P.K.Kozlov basqarǵan top Noıan taýyna ekspedısııalyq barlaý jasap, taýdyń ańǵarynda 200-ge tarta kóne qorym baryn anyqtap, «bular ǵun dáýirine tán» degen ǵylymı tujyrym jasapty.
Osyndaǵy altynshy qorymdy qazǵanda biz sóz etip otyrǵan syrmaq sopań etip shyǵa kelgen. Jer astynda 2000 jyl jatsa da búlinbeı saqtalǵan bul buıymdy arheolog-ǵalymdar biraýyzdan «álem arheologııasynyń HH ǵasyrdaǵy keremet jańalyǵy» dep baǵalady. Mundaı qundy dúnıeni saqtap, qorǵaýǵa Ermıtajdy laıyq dep tapqan orystar jergilikti ákimshiliktiń kelisimin alyp, jádigerdi Peterborǵa jóneltken. Sodan beri babalar murasy osynda tur.
Syrmaqtyń sıpatyna keler bolsaq: uzyndyǵy – 2,6 m, eni – 1,95 m, qalyńdyǵy – 5 sm. Tolyq ılenip, sýy qanǵan appaq kıizden jasalǵan. Syrmaqtyń dál ortasynda qoshqar múıiz ıir oıýly 24 doǵal-dóńgelek beıneniń syrma-sulbasy ornalasqan. Syrmanyń syrty órnekti jińishke belbeý-bedermen qorshalǵan. Jádigerdiń shetterin aınaldyra arpalysyp jatqan 9 qos janýardyń beınesi salynǵan. Onyń 5-eýi buqa basty barysqa uqsasa, 4-eýi qashyp, qutylýǵa asyqqan buǵy-bulan beıneli músinder. Bulardan basqa 9 túrli ósimdik japyraqtary kestelengen.
