Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Eki keli sarymaı, toǵyz páshke sút alý kerek.
– Qazir maıdyń baǵasy masqara!
– Iá, aıtpa! Úsh júz shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan aýylǵa erimeı jetse jarar edi, qanshama aqsha dalaǵa ketpeı.
Eldegi jeńgelerim jalqaý ma, aǵalarym shalaǵaı ma? Aýylda turyp, qalaǵa kelip, bazar aralap, sarymaı, sút satyp alý – aqylǵa syımaıtyn dúnıe. Kásipkerlerge jaqsy bolǵanymen, óz úıiniń berekesin kirgize almaǵan áıelden qaıyr shamaly-aý!
Men – Jambyl aýdanyndaǵy Amangeldi aýylynyń qara topyraǵynda aýnap-qýnap ósken balamyn. Ákem sharýa malyn baqqanymen, tapqan aqshasynyń kirisinen shyǵysy kóp bolatyn-dy. Sheshem úı sharýashylyǵymen aınalysty. Kórshiles jatqan Blagoveshenka aýylyndaǵy dúkenderden, keıde aýdan ortalyǵy – Presnovtaǵy saýda úıinen, jol túse qalǵan jaǵdaıda qaladan azyq-túlik retinde tuz, kúrish, qaraqumyq, makaron, sarymsaq, qant, shaı ǵana alatyn, aqshasy artylyp jatsa ǵana azyn-aýlaq kámpıt pen toqash buıyratyn. Onyń ózi kelimdi-ketimdi kisilerge saqtalyp, sandyq túbine tyǵyp tastalatyn.
Buryn áıelder sıyr saýyp, qaımaq aıyrdy, maı shaıqap, aıran uıytty, qazirgi keıbireýlerdeı emes, mal soıǵanda ishek-qaryn tazalady. Odan qor bolǵan joq, úıdiń berekesin arttyrdy. Otbasyn hımıkat qosylǵan ónimderden saqtap, tabıǵı taǵamdarmen asyrady. Aýyrǵanda da dári-dármekke júginbeı, qoıdyń maıyn sútke salyp, qaınatyp ishetin edik bala kezimizde.
Ýaqyt ótti. О́zimiz de qalaǵa bet túzedik. Saǵynysh sezimi jetelep elge jol túskende, sálem bere barǵan shańyraqtyń dastarqanynan qaladaǵy sekildi margarın, pakettegi sút, dúkennen alatyn bólke nan, ózderiniń tilimen aıtqanda, «magazınskıı» ónimderdi kóremin. Qysqasy, keıingi úsh jylda barǵan aýyldarymnan ne qaımaq jeı almadym, ne aıran ishe almadym. Sodan bolar, qazir aýylda týyp-óssem de aýyl meni ózine tartpaı qoıdy. Kezinde jerles jazýshymyz Gerold Belger: «Mal ustamaǵan soń, aýylda turýdyń ne keregi bar?! Baıaǵy apalarymyz kúmpildetip pisip jatatyn qymyz, maı-qaımaq qaıda? Ár úıdiń shoshalasynda jaıylyp turatyn qurt qaıda? Men muny óz tamaǵymdy oılaǵandyqtan aıtyp otyrǵan joqpyn, aýyldaǵy aǵaıynnyń jaǵdaıy jaqsarsa eken degen tilek qoı meniki», dep bekerge ashyna sóz saptamasa kerek.
Bir aǵa-jeńgemdi izdep, úıine kirip-shyǵýǵa yńǵaılanyp otyrǵanda, men túsken úıdiń ıesi baratyn úıimniń áıeline habarlasty. «Búgin kelmesin. Bir jaǵdaıym bolyp tur. Onyń ústine, kisi kútetin kóńil-hoshym da joq. Erteń kelsin!», depti. Biz aýylda turǵanda kez kelgen kisi eskertpeı-aq úıge bas suǵatyn. Kórshiles jatqan aýyldarda turatyn týystarymyz ben dostarymyzǵa qudaıy qonaq bolyp baratynbyz. Qazir basqasha, aýyldaǵy aǵaıyn peıilden aıyryla bastaǵan syńaıly. Jeńgemniń jaýabynan keıin unjyrǵam túsip, qalaǵa qaıtyp kettim.
Sý úıge kirgizilgen, dárethana da úı ishinde, baılanys istep tur. Quddy qaladaǵydaı ómir dersiń. Biraq eldegi aǵa-jeńgelerimiz óz jaǵdaılaryn ózderi qıyndatyp otyr. Ult qaıratkeri Dinmuhamed Qonaev «Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy» estelik-essesinde: «Esiginiń aldynda saýyn sıyry, qora-qopsysy, baý-sharbaǵy bar adam kimnen kem? Áńgime baılyqta emes, barlyqta. Ony bireý jasap bermeıdi. Qoly qımyldamaǵannyń aýzy qımyldamaıdy. Bar pále qolymyz aldymyzǵa syımaı júrse de qomaǵaılyqpen aýyz ashyp, daıyn asqa tik qasyq bolǵymyz keledi. Jalqaýlyq, masyldyq dertine ushyradyq. Barymyzdy bazarlaı almaıtyn halge jettik. Aýylda otyryp, bala-shaǵamyzdy aýzyn aǵarǵannan, alty aı jaz kókónisten qaqtyq. Buryn eldegiler qaǵanaq jasap, ýyz kójesin úzbeıtin, shelek-shelek aıran uıytyp, kúbi-kúbi qymyz pisip, qaryn-qaryn maı alyp, kisi qolyna qaraý degendi bilmeıtin. Bal tatyǵan qaımaq deısiz be, jeseń – as, shóldeseń sýsyn bolǵandaı ejegeı, qurt deısiz be – bári ishkeni aldynda, ishpegeni artynda turatyn. Endi aýyzdy qý shóppen súrtken kelinderimiz at arytyp, ton tozdyryp qala bazaryna júgiretindi shyǵardy. Kópke topyraq shashýǵa bolmas, biraq bul qazaqtyń qanynda joq, mańdaı terin tógip júrip ishken asyn, jegen dámin boıǵa qut sanaǵan halyqtyń jalqaýlyq, jatypisherlik jat minezden arylar mezgili áldeqashan jetti», dep aıtqanyndaı, túsine bilse, qala mańyndaǵy 10 sotyq jer emes, 50 sotyq jerge ıelik etip otyrǵan aýyl turǵyndary baılyqtyń astynda jatyr-aý! Átteń-aı, túsinbeıdi. Az aılyǵyn julmalap, azyq-túlik alý úshin úlkendi-kishili dúkenderge sabylady.
Aýyl – jumaq. Sol jumaqty tozaqqa aınaldyryp otyrǵan ózimiz. Biz qaladan kelgen balanyń shúdirlep oryssha sóılegenine tańyrqap qaraıtyn edik. Qazir aýyl balalarynyń orys tilin óz ana tilindeı kórip saıraǵanyn úırenshikti jaǵdaı dep qabyldap júrmiz. Tipti jańa týǵan náresteler de besikke bólenbeıdi. Besikke bólenbegen, óz tilinde sóılemeıtin, jeti atasyn bilmeıtin perzentter ósip-óngen aýyldar kóbeıip barady!
Aýyldyń «Kisi kelse – qut, kisi ketse – jut!» degen baıaǵy ata-ájelerin ańsaımyn. Ulttyq bolmysty qalyptastyratyn aýyldyqtar Shyǵystyń danalyǵyn Batystyń aǵymynan tómen qoıyp, jomarttyǵy men shynaıylyǵynan qol úzse, qalanyń aqsaýsaq turǵyndaryna úmit arta almaıtynymyz anyq.
Samrat QUSKENOV
PETROPAVL
