Bıyl dıqandar úshin birshama jaısyz boldy. Basty sebep – ylǵal tapshylyǵy. «Qazgıdromet» mekemesiniń málimetine qaraǵanda, óńirde kóktemgi jáne jazǵy maýsym arasynda 76,6 mm ylǵal túsken. Bul – qalypty mólsherden eki ese az. Sáýir aıynda 21,8 mm ylǵal tússe, mamyrda 10,6 mm jaýyn jaýdy. Osyǵan oraı eginniń shyǵymy da árqıly. Máselen, alapat eńbekpen ósirilgen eginniń jaıyn tarazy basyna tartqan sarapshylardyń baǵamdaýynsha, yryzdyq mólsheri mynandaı deńgeıde: jalpy alqaptyń 2,2 mln gektary nemese 45,4 paıyzy jaqsy, al 2,5 mln gektar nemese 50,4 paıyzy qanaǵattanarlyq deńgeıde, 201,2 myń gektary nemese 4,1 paıyzy nashar. 5,1 myń gektar nemese 0,1 paıyz alqap múlde qýrap ketti. Máselen, Jaqsy aýdanyndaǵy «Jańajol» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń 3,7 myń gektary, «Serp» seriktestiginiń 500 gektary, «Moldybaevtar» sharýa qojalyǵynyń 30 gektary qýrady. Mundaı jaı Zerendi, Selınograd aýdandarynyń birqatar sharýashylyǵynda bar.
Degenmen jerde ósken dándi jerde qaldyrmaý – paryz. Osy oraıda bıyl egin oraǵyna 8,9 myń astyq kombaıny paıdalanylmaq. Bir jaqsysy, onyń 4,7 myńy – joǵary ónimdi dala kemeleri. Sóz arasynda óńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jyl ótken saıyn jańartyp, jaýapty kezeńde qysqa ýaqyttyń ishinde egindi jınap alýǵa múmkindigin arttyryp otyr. 2022 jyly 4,4 myń dana tehnıka alyndy. Olardyń ishinde astyq kombaındary men júk kólikteri de bar. Mashına-traktor parkiniń jyl saıyn jańartylýy dıqandar úshin kóp kómek. Bul oraıda aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna memleket tarapynan qoldaý kórsetilip otyrǵanyn aıta ketý de – paryz. Máselen, osy jyly óńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jalpy quny 43,8 mlrd teńge turatyn 1 535 dana aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn satyp aldy. Bul, shyn máninde, zor qýatqa ıe bolý emes pe? Joǵaryda aıtylǵan tehnıkanyń 237-si árqıly traktor bolsa, 97-si – astyq kombaındary. Sondaı-aq jumysy ónimdi 40 egis kesheni de alyndy.
Memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýdy aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jaqsy sezinip otyr. Shyntýaıtynda, osyndaı qoldaýdyń nátıjesinde ǵana jumysyn dóńgeletip otyrǵanyn ózderi de jıi aıtady. Kók egin qyltıyp shyǵysymen jer betine bar beınetti birge ala shyǵatyny belgili. Áıtpese kók óskinge zııanyn tıgizetin jaý az ba? Máselen, aramshóp. Bıyl egis alqaptaryn aramshópten aryltý úshin 4,4 mln gektar alqap hımııalyq óńdeýden ótkizildi. Bul kórsetkish mejelengen jospardan artyq. Sharýalar jerdi kútip ustaýǵa beıil, áıtse de tyńaıtqyshtyń baǵasy kóńilderin kúpti etedi. Jomart jer tozbaýy úshin kútimniń kerektigi álmısaqtan belgili. Osy jyly aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna 9,1 mlrd sýbsıdııa bólindi. Bul degenińiz – alqaptardy kútýge qajetti tyńaıtqyshtar qunynyń qaq jartysy.
О́simdikterdi árqıly juqpaly aýrýdan qorǵaýdyń da máni zor. 250,9 myń gektar alqapta zııankesterden tazartý jumystary júrgizildi. Bıyl shegirtke qaýpi de tóngen bolatyn. О́ńirde 42,6 myń gektar jerde shegirtkeden keler apattyń aldyn alý úshin hımııalyq óńdeý jumystary júrgizildi. Bul oraıda jalǵyz egin alqaptary ǵana emes, memlekettik qordyń 37,1 myń gektary, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 5,5 myń gektar alqap ta óńdelgenin aıta ketýimiz kerek. О́ńirdiń batys jaq betinde shegirtke qaýpi basymdaý bolǵan soń, Jarqaıyń aýdanynyń alqaptary kóbirek qorǵaldy. Sondaı-aq Astrahan, Arshaly aýdandarynyń aýmaǵynda tyńǵylyqty jumys júrgizildi.
Eginge tóner qaýiptiń kóp ekenin aıttyq. Sonyń biri – aqbókenderdiń shamadan tys kóbeıip ketýi. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, bizdiń óńirdegi aqbókenderdiń sany ótken jylmen salystyrǵanda eki ese kóbeıgen. Byltyr 140 myń bas bolatyn bolsa, tóldegennen keıin sany kóbeıgen saıyn dalanyń jelmen jarysqan janýarlary óńir dıqandaryn kúndiz kúlkisinen, túnde uıqysynan aıyryp tur.
Bitik egin tabıǵattyń peıili men dıqannyń mańdaı terine baılanysty ekeni belgili. El yrysy eńbekpen eselenetinin bıylǵydaı qýańshylyq jyly óńir dıqandary dáleldep otyr. Keıbir alqaptarda jaıqalyp ósken dándi daqyldardyń shyǵymdylyǵy kóńil demdeıdi. Onyń óz sebebi de bar. Máselen, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary osy maýsymda 100 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshty 1,5 myń gektar alqapqa sińirdi. Eńbek ónimdiligin aıǵaqtaý úshin sál ǵana saraptama jasaı keteıik. 2022 jyly 90 myń tonna tyńaıtqysh alynyp, 1,3 mln gektar alqapqa sińirilgen bolatyn. Árıne, bıylǵy kólem – kóp-kórim.
Endigi bir másele, jaýapty naýqan kezinde irkilis bolmaýy úshin bar sharýashylyq janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etilýi kerek. Bul oraıda óńirde osy máselemen aınalysatyn 18 operatordyń jumys istep jatqanyn aıta ketýimiz kerek. Sharýashylyq basshylary bile júrýi úshin GosAgro.kz. portalynyń jumys isteıtinin aıta ketken jón. Árbir sharýashylyq basshysy osy portal arqyly operatordy tańdaý múmkindigi bar. Belgilengen tártipke sáıkes qajetti kepildendirilgen janar-jaǵarmaıǵa tapsyrys bere alady. Dızel otynynyń munaı óńdeý zaýyttarynan árbir tonna úshin bosatylatyn baǵasy 284 myń teńge bolsa, jetkizilgennen keıingi kesimdi baǵasy ár lıtrine 273-277 teńgeden aınalmaq.
Zor eńbekpen jınalǵan dándi shashaý shyǵarmaı, jaýyn-shashynǵa uryndyrmaı saqtaý da – basty nazarda. О́ńirde 71 lısenzııalanǵan astyq qabyldaý kásiporyndary jumys isteıdi. Olarda 4,7 mln tonna astyq saqtaýǵa múmkindigi bar. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, elevatorlardyń syıymdylyǵy – 3,1 mln tonna. Astyq qoımalaryna 1,6 mln tonna oryn qamdalǵan. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń ózderinde 2 mln tonna astyq saqtaıtyn múmkindik bar. Bar jaıdy saraptaı kelgende, óńirde astyq saqtaý múmkindigi tolyq. Búgingi tańda óńir elevatorlarynda 1,2 mln tonna astyq qory bar ekenin de aıta ketýimiz kerek.
Endigi bir jaı mal azyǵyn qamdaýǵa baılanysty. Tórt túlik maldy qatal qystyń tezinen shyǵynsyz alyp shyǵý úshin osy bastan qapysyz qamdaný qajet. Mal azyǵyn daıyndaý úshin búgingi tańda qaýyrt jumys atqarylyp jatyr. Mal azyqtyq daqyldar 223,4 myń gektar alqapqa sińirilgen. Onyń ishinde 13,5 myń gektar alqapqa júgeri daqyly egildi. Bir jyldyq shóp 137,3 myń gektar alqapqa egilse, kópjyldyq shóptiń kólemi – 45 myń gektar.
Búginde 1,6 myń brıgada shóp daıyndap jatyr. Olar 12 myń traktor, 2,5 myń tirkemeli shalǵy, 2,5 myń shóp taılaǵysh tárizdi tehnıkalardy paıdalanady. Qýańshylyq jyly bar múmkindikti sarqa paıdalanǵan lázim. Qazirgi kúnge deıin 890 myń tonna shóp daıyndaldy. Bul – mejelengen jospardyń 68 paıyzy. Shóppen birge súrlem, saban tárizdi mal azyǵymen qamtamasyz etý baǵytynda qyrýar jumys atqarylyp jatyr. Osy arada mal azyǵyn daıyndaýǵa da memlekettik qoldaý kórsetilip otyrǵanyn aıta ketýge bolady. Máselen, osy jyly 105,7 mlrd teńge qarajat bólinse, onyń 46,6 mlrd-y – qaıtarymsyz sýbsıdııa.
Sharýashylyqtardy jeńildetilgen nesıemen qamtamasyz etý de qolǵa alynǵan. Máselen, sharýalarǵa bul baǵytta 59,1 mlrd teńge baǵyttalyp otyr. Sóz arasynda kóktemgi dala jumystaryn jáne kúzgi egin oraǵyn ýaqtyly, sapaly atqarý úshin jeńildetilgen nesıeni «Keń dala» uıymdastyryp otyrǵanyn aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Sondaı-aq qarjylandyrý baǵdarlamasy boıynsha jańalyq ta joq emes. Máselen, taýarlyq nesıe de sharýalarǵa septigin tıgizedi.
Kúzgi egin oraǵy jaz boıǵy bar sharýanyń nátıjesi ispetti. Sondyqtan da utymdy ári úılesimdi jumys istesek, el yryzdyǵy eselene túser edi.
Aqmola oblysy
