Saılaýshylar amanaty depýtattarǵa qandaı mindet júkteıdi?

Depýtattar aldynda kóteril­gen túıtkildi máselelerdiń qata­rynda eldiń aldaǵy jylytý maýsymyna daıyndyǵy, halyqty sýmen qamtamasyz etý, bilim berý, densaýlyq saqtaý, ekologııa, joldy jóndeý syndy kún tártibinen túspeı kúıip turǵan problemalar bar. Mundaı kezdesýler, árıne, jylda qaıtalanyp jatatyny belgili. Degenmen depýtattar­dyń el ishine barýynyń eń bas­ty maqsaty halyqtyń muń-muqtajyn kózben kórip, alda bastalatyn kezekti sessııada sol máselelerdi sheshýge atsalysý ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Osyǵan oraı bizge eń mańyzdysy – depýtattardyń óńirlerdegi kezdesýleri barysynda jurtshylyqqa bergen ýádeleri jáne ony aldaǵy ýaqytta qalaı oryndaıtyny. Keıbir adamdardyń aýzynan «Olar ýádeni úıip-tógip beredi de ketedi, biraq artynan esh­teńeni sheshpeıdi» degen áńgi­meni qulaǵymyz jıi shalyp qa­latyny ras. Biraq bul – kóbi­ne «eski Qazaqstanda» aıty­lyp júrgen áńgime. Al búgingi kóptep-kólemdep quryp jatqan Ádiletti Qazaqstanda qurǵaq ýádeden zárezap bolǵan qarapaıym halyqtyń berilgen ýádeniń is júzinde oryndalýyn kóretin kúni bar ma?

Jylytý maýsymyna daıyndyq qalaı?

О́tken qysta Ekibastuz qalasynyń týra ma­ǵynadaǵy «muz dáýirin» bastan kesh­kenin kórgen el kúz maýsymy ja­qyndaǵan saıyn eldiń jylytý maýsymyna daıyndyq jaıyna alańdaýly. Jýyrda Pavlodar oblysyna barǵan Prezıdent qalaǵa arnaıy at basyn buryp, jer­gilikti jurtshylyq­pen kez­desti. Memleket basshysy qıyn-qystaý jaǵdaıda shy­damdylyq tanytqany jáne apat saldaryn joıý kezinde azamattyq bel­sendilik kórsetkeni úshin eki­bas­tuzdyqtarǵa alǵys aıtýdy da umytpady. Osy oraıda Senat pen Májilis depýtat­tary da óńirlerdiń qysqy maý­symǵa daıyndyǵyn nazardan tys qaldyrmaı, birqatar eldi me­kenniń jylý qazandyq­ta­ryn tek­serip qaıtty. Ásirese qy­sy qy­tymyr keletin soltús­tik aı­maq­tarǵa kóńil bólingeni kórinip tur.

Sonyń biri – Ekibastuz qalasyna at ba­syn burǵan senatorlar Ernur Áıt­kenov pen Altynbek Nýhuly qa­la­daǵy barlyq 10 qazandyqty jón­deý qarastyrylǵanyn, onyń ishinde 8 qazandyqta kúrdeli jóndeý ju­mystary jasalatynyn bildi. Qysqa da­­ıyn­dyqtyń jaı-japsarymen ta­nys­­­qan parlamentshiler Ekibastuz halqy qysta jaýramas úshin «Bul ju­mys­tardyń ýaqytyly aıaq­ta­l­ýyn óz ba­qylaýlaryna alamyz», dep ýáde be­rip ketti.

Budan bólek, senator Aınur Arǵyn­bekova Semeı qalasynyń, al Má­ji­lis depýtattary Baýyrjan Sma­ǵulov pen Arman Qalyqov Balqash qalasynyń jylytý maýsymyna daıyndyǵyn tekserdi. «Qalanyń barlyq jylý jelisin normatıvtik kúıge keltirý – oblysymyzdyń basym mindetteriniń biri jáne ol birneshe jylǵa eseptelgen aýqymdy jumys. Biz óńirden saılanǵan depýtattar retinde bul máseleni de baqylaýda ustaıtyn bolamyz», dedi senator. Májilismender bolsa Balqash qalasyn jylytý jumystarynda týyndaǵan problemalardy nazarǵa alýǵa ýáde berip, syndarly jumys júrgizýge daıyn ekenderin jetkizdi.

Sýǵa qoly jetpeı tur...

Keıingi jyldary Astanadan bas­tap shalǵaı aýyldarǵa deıin jurt­shy­lyqtyń narazylyǵyn týdyr­ǵan problemanyń biri – aýyz sý tapshylyǵy. Shetkeri jatqan eldi me­ken­derde ol burynnan bar másele. Biraq bıyl atalǵan problema Astanada týyndaıdy dep kim oılaǵan? Bálkim sodan bolar, bıyl sý tapshylyǵyn joıý týraly Prezıdentten bastap barlyq deńgeıde jıi aıtyla bastady. О́ńirlerge saparlaǵan Májilis depýtattary da bul máseleni nazardan tys qaldyrmaı, múmkindiginshe sheshýge atsalysatyndaryn aıtyp, ýádelerin berip jatyr.

Májilis spıkeri Erlan Qoshanov sý máselesine sha­ǵym­­­danǵan Selınograd obly­sy­nyń sharýalarymen kezdesýden keıin Nura toptyq sý quby­ryn qaıta jóndeý jumystaryn ba­­­­­qy­­laýǵa alýdy tapsyrǵan bolatyn. Sonyń izin ala «Aýyl» par­­­tııasy fraksııasynyń múshesi, Ag­rar­­­lyq máseleler komıtetiniń tóra­ǵasy Serik Egizbaev Aqmola obly­synyń Egindikól aýdanyndaǵy Nura toptyq sý qubyrynyń qaıta jón­deý jumystarymen tanysty. Al Májilis tóraǵasynyń orynbasary Albert Raý Qostanaı oblysyndaǵy Beıimbet Maılın aýdanynyń aýyldaryna baryp, taza aýyz sýmen qamtý jumystaryn kózben kórdi.

Jambyl oblysynda Májilis depýtaty Muqash Eskendirov Jýaly aýdanynyń Qoshqarata aýyldyq okrýginde bolyp, 30 jyldan astam sý kórmegen Qyztoǵan aýylynda aýyz sý júıesin tartý jumystaryn nazarǵa aldy. Májilismen halyqtyń ál-aýqat deńgeıine tikeleı áser etetin ózekti máselege basa nazar aýdaryp, qurylystyń sapasy óz nazaryn­da ekenin aıtty. Sonymen qatar Máji­lis­tegi «Amanat» fraksııasynyń mú­sheleri Aına Mysyrálimova men Natalıa Dementeva Aqmola óńirindegi 900 turǵyny bar Dombyraly aýylynda 16 shaqyrym sý qubyryn jóndeý jumystarymen tanysty.

Aımaqtardaǵy aýyz sý máselesin kózderinen tasa qylmaıtynyn aıtqan depýtattar jergilikti jurt al­dynda qordalanǵan problemany she­shýge atsalysamyz dep ýáde berip, aýyldaǵy aǵaıynnyń sónýge aınalǵan úmitterin qaıta úrlep jaqqandaı. Endi aıtylǵan sóz is júzinde oryndalsa káne?

Aýyldyń alýan ahýaly

Jalpy, aýyldyq jerde jurtty alańdatyp otyrǵan másele tek aýyz sý ǵana emes. Odan da bólek sheshi­min kútken sharýa jeterlik. Eldi me­ken­derdegi áleýmettik nysandar qu­rylysy, halyqty jumyspen qamtý, aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, jol salý máseleleri, t.b. Jazǵy issaparlarynda senatorlar men májilismenderdiń aýylǵa bet burý­larynyń basty sebebi de sol.

Máselen, Túrkistan oblysynyń Ordabasy aýdanyna barǵan Senat depýtattary Álı Bektaev, Murat Qadyrbek jáne Alısher Satvaldıev birqatar eldi mekendegi mańyzdy strategııalyq nysandar men fermerlik sharýashylyqtardyń jaı-kúıin kórdi. Al Almaty oblysynda senator Sultan Dúısembınov Eńbekshiqazaq aýdany turǵyndarynyń nazyn tyńdady. Ol aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý­shilerdiń jumysymen tanysyp, shar­ýa­­lardyń kúrdeli máselelerin she­shýde zańnamalyq kómek kórsetýge daıyn ekenin atap ótti.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Shemonaıha aýdanynda senatorlar Olga Býlavkına men Shákárim Buqtuǵutov sharýa qojalyqtarynyń ókilderimen kezdesip, barlyq prob­lemalyq máseleni nazarda ustaı­tyn­daryn jetkizdi. Al Qyzylorda oblysynyń Syrdarııa aýdanyna barǵan senator Rýslan Rústemov, Parlament Májilisiniń depýtattary Marhabat Jaıymbetov pen Murat Ergeshbaev óńirdegi jastardyń jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý maqsatynda 7 aýyldyq okrýgte qaıta qurylǵan jastar brıgadalaryn kórdi. Búginde bul brıgadalar qatarynda jumyssyz, NEET sanatyndaǵy, probasııa esebinde turatyn 200-ge jýyq jas baqsha daqyldaryn egip, eńbek etip jatyr. Jastardyń memleket tarapynan tyńaıtqysh berý týraly ótinishine depýtattar qoldaý bildiretinin aıtyp, ýádesin berdi.

Sonymen qatar senator Saǵyndyq Luqpanov Atyraý oblysyndaǵy kásipkerlermen, Kóktoǵaı, Esbol, Jarsýat, Aq Jaıyq, Eńbekshil jáne Mahambet eldi mekenderiniń turǵyndarymen kezdesti. Ol aýyldar­dyń problemalary únemi onyń nazarynda ekenin jáne olardy oń sheshý jolyndaǵy jumysty jalǵastyra beretinin atap ótti. Al Qyzylorda oblysynyń Jalaǵash aýdanyna barǵan Senat depýtaty Rýslan Rústemovtiń aldynda jergilikti tur­ǵyndar Jalaǵash, Qarmaqshy, Qazaly aýdandaryndaǵy Aqqyr, Shobanqazǵan, Káýkeı aýyl­daryna shekara mańy aımaǵynyń mártebesin bekitý, Júrgenov aýylynda mádenıet úıin salý, «Dıp­lommen – aýylǵa» baǵdarlamasyn jetildirý máselesin kóterdi. «Bul problemalardy biz baqylaýda ustaı­myz jáne qajet bolǵan jaǵdaıda zańnamalyq ózgerister engizemiz», dep ýáde berdi depýtat.

Budan bólek, Abaı oblysyndaǵy Aıagóz qalasynda aımaq tur­ǵyn­darymen kezdesken senator Amangeldi Tola­misov: «Senattyń qazirgi kezdegi ne­gizgi mindetteriniń biri – óńirlerdiń múddesin bildirý. Osyǵan baılanysty jergilikti mańyzy bar problemalyq máselelermen tanysý asa mańyzdy. Sizder kótergen barlyq máseleni uda­ıy baqylaýda ustaıtyn bolamyz», dese, Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanyndaǵy úleske berilgen jerinen aıyrylǵan «paıshylar» ádilet izdep, Májilis depýtaty Ermurat Bapıdan arashaǵa túsýdi surady. Aýdanǵa qa­rasty burynǵy «Kamenka» asyl tu­qymdy mal zaýyty taraǵan tusta bas­shylyq jumysshylarǵa 653 gektar jer beriletinin aıtyp, ýáde bergen. Degenmen Qarasaı aýdanyndaǵy mu­­ra­ǵat belgisiz bir sebeptermen órte­nip ketip, «paıshylardyń» qu­jattary joıylyp, jer alý múmkin­di­ginen aıyrylǵan. Ermurat Bapı turǵyndardyń pikirin tyńdap, aldaǵy ýaqytta bul máseleni jiti qadaǵalap, kinálilerdiń jaýapqa tartylatynyn jetkizdi. «Sol kezdegi bas­shylyqtaǵy adamdar «paı­shy­lar­dyń» jerin tartyp alyp, ony jan-jaqqa bólip, birazyn satyp jibergen. Adamdar satyp alǵan jerlerine úı salyp tastaǵan. Sóıtip, advokat Lázzat Japasheva úılerdi zańsyz saldy dep beıbit turǵyndardyń úıin buzǵan. Búginde 500 adam 8 sotyq jerdi berýdi talap etip otyr. Osy máseleni kúzge deıin sheship beremin, ne mandatty beremin», dedi Ermurat Bapı. Depýtattardyń bári kóterilgen problemalardy sheshýde sózbuıdaǵa salmaı, dál osy kisideı naqty jaýabyn berse káne?

Aýyldaǵy kókeıkesti máse­le­lerdiń taǵy biri – órtke qarsy qyz­metti jetildirý. Bıylǵy Abaı obly­syn­daǵy tragedııadan keıin jan-jaqtyń bári qybyrlap áreket etip, órt sóndiretin tehnıkalaryn tekserýmen álek. Shyǵys Qazaqstan oblysyna saparlap barǵan Májilis depýtaty Erlan Saırov «Zaısan orman sharýashylyǵy» or­man­­shylarmen kezdesýinde meke­meniń órt sóndirýge arnalǵan tehnı­kalarynyń tozyǵy jetkendigin kórip qaıtty. «Biz áli kúnge deıin eski-qusqy qural-jab­dyq­tarmen jumys isteımiz. Siz­der­den osy máseleniń sheshilýine yqpal jasaýlaryńyzdy suraımyz», degen Orman órt sóndirý stansasynyń basshysy Amanbek Jasarovtyń óti­nishine depýtat: «Bul másele boıyn­sha Májilis depýtattary tıisti mınıstr­liktiń jumysyn nazarda ustaıtyn bolady», dep jaýap qatty.

Shekaralyq aýdandar – shetin másele

Bıyl Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysynyń strategııalyq mańyzǵa ıe shekaralyq aýdandardy damytý týraly aıtqany belgili. Osyǵan oraı Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov halyq­pen kezdesýin Abaı oblysynyń Maqanshy aýylynan bastady. Qasym-Jomart Toqaev ta osy Maqanshy aýdanyn qalpyna keltirý týraly sheshim qa­byl­daǵan bolatyn. Nurtaı Sa­bılıa­nov mal ósirý, egin egý, ınfra­qu­ry­lym­dy damytý, kógildir otynmen qamtamasyz etý máselelerine qatysty ózekti máselelerdi talqylap, atalǵan ister depýtattar nazarynan tys qal­maı­tynyn jetkizdi.

Al Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komı­tetiniń músheleri Maksım Rojın, Oljas Quspekov, Bolat Kerimbek jáne Samat Nurtaza halyqpen jaı kezdesýden góri shekarashynyń qyz­metin atqaryp kórýdi mańyzdy dep taýyp, Qytaı jáne Qyrǵyzstanmen aradaǵy memlekettik shekarada kýrsanttarmen birge 10 kún qyzmet etip qaıtty. Olar shekara qyzmetindegi artyqshylyqtar men kemshilikterdi baıqaǵandaryn aıtady. «Elordaǵa ár sarbazdyń, ár ofıserdiń máselesin jetkizemiz. Kúrdeli problemalardyń biri – ofıserler jalaqysynyń tómendigi, orta eseppen 170-220 myń teńge. Búgingi naryqpen bul óte az. Turǵyn úı, áleýmettik qam­syzdandyrý máseleleri bar. Árbir zastavada tıisti tehnıkalyq quraldardyń bolýy mańyzdy. Dron­dar, zamanaýı qarý-jaraq, kólik bolýy kerek», dedi Samat Nurtaza. Depý­tattar ult­tyq qaýipsizdik jú­ıesin jetil­dirýge baǵyttalǵan jańa zańna­malyq bastamalar men sharalardy, jas­tardy otansúıgishtikke tárbıe­leý­degi tásilderdi, sondaı-aq áskerde qyzmet etý jaǵdaılaryn jaqsartý qajet­tiligin zerdeleýdi kózdep otyr­ǵandaryn aıtyp, sóz berip qaıtty.

Jol jáne ınternet

Jol – shynaıy ómirde adam men adamdy, qala men qalany baılanys­tyrsa, ınternet – vırtýaldy álemdegi baılanys álemi. Búginde elimizde osy ekeýinde de sheshimin kútken túıt­kilder bar. Batys Qazaqstan ob­ly­synyń alys aýdandaryna aparatyn joldardyń nasharlyǵy kópten aıtylyp keledi. Aımaqqa saparmen barǵan Májilis depýtattary Sne­jan­na Imasheva men Nartaı Sár­senǵalıev osy máselemen taǵy da tanysty. «Bizdiń negizgi maqsatymyz – halyqpen birge bolyp, alańdatqan máselelerdi quzyrly mekemelerge jetkizip, zańnamalyq deńgeıde de retteýge yqpal etý», dedi olar.

Al Májilis depýtaty Qaraqat Ábden Aqmola jáne Qaraǵandy ob­lys­taryndaǵy aýyldarǵa barǵanda jol jáne ınternet máselesiniń aqsap turǵanyn baıqapty. «Jańa tehnologııa, sıfrlandyrý, qoljetimdi elektrondy qyzmet kórsetý – aýyl turǵyndary úshin tańsyq uǵymdar. Aldaǵy ýaqytta bul máseleni tıisti organdarmen birlesip, shamam jetkenshe sheship berýge ýáde berdim», dedi Q.Ábden.

Budan bólek, depýtat Baqtyqoja Izmuhambetov Atyraý oblysynda iri munaı-gaz kásiporyndary bas­shy­larymen óńirdegi ózekti máse­lelerdi talqylasa, Májilis de­pýtattary Amantaı Jarqynbek pen Nurjan Áshimbetov Pavlodar oblysynda aýyldardaǵy densaýlyq saqtaý mekemeleriniń jaı-kúıimen tanys­ty. Májilis depýtaty Erlan Abdıev Túrkistan oblysy Qazyǵurt aýda­nynyń Amankeldi eldi mekenindegi mektep qurylysyn baqylap: «Bul nysan partııa tarapynan qazir tolyq baqylaýda. Bizdiń qazir osynda kelý maqsatymyz – ju­mys­tardy óz kózi­mizben kórý», dep qurylys jumys­tary aıaqtalǵansha ony kózden tasa qylmaıtynyn jet­kizdi.

Biz bul maqalamyzda Senat jáne Májilis depýtattarynyń barlyq kezdesýlerin qamtı almadyq. Degen­men negizgilerin bir sholý arqyly jurtshylyq aldynda kóp izgi nıetti ýáde berilgenin baıqap otyrmyz. Onyń bári oryndalatyn bolsa, eldiń áleýmettik jaǵdaıy edáýir jaqsaryp, halyqtyń bılikke degen senimi artary sózsiz.