Bul rette dárigerler qaýipti toptaǵy azamattarǵa profılaktıkalyq is-sharalar júrgizedi. Qaýipti topqa kúıeýi nemese áıelinde AITV ınfeksııasy bar juptyń serigi, esirtki qoldanatyndar, tánin saýdalaýshylar, beıbereket júretinder jatady. Shymkent qalasy JITS ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary Qojahmet Mashırovtiń aıtýynsha, mundaı aldyn alý is-sharasyn DDU tekserip, kúni buryn preparat qabyldaǵan qaýipti toptaǵy adamdardyń vırýs juqtyrmaǵanyn anyqtaǵan. Demek profılaktıka óz nátıjesin berip jatyr degen sóz. Shynymen de, Shymqalada búginge deıin profılaktıkadan ótkender arasynda AITV juqtyrý jaǵdaılary tirkelmepti.
Aıta keteıik, JITS ortalyǵynda qaýipti toptaǵy azamattarǵa preparattar tegin beriledi. Bıyl ortalyq 500-den asa pasıentke atalǵan terapııany júrgizbekshi. Mamandardyń málimdeýinshe, janasýǵa deıingi terapııa AITV ınfeksııasynyń aldyn alyp qana qoımaıdy, oǵan shaldyqqandardyń sanyn azaıtýǵa da kómegin tıgizedi.
Q.Mashırovtiń baıandaýynsha, Shymkentte AITV juqtyrǵan naýqas alǵash ret 1993 jyly tirkelgen. JITS ortalyǵynyń ózi 1989 jyly qurylypty. Sodan búginge deıin 2 603 adamnan ınfeksııa anyqtalǵan. Al jalpy JITS ortalyǵynda 1 711 naýqas tirkeýde tur. Olardyń jasy 20 men 50 jas aralyǵyn quraıdy. Degenmen AITV-men tirkeýde turǵandar ishinde jastar kóp. 15-49 jas arasynda aýrý juqtyrǵandardyń ortasha statıstıkasy respýblıkada 0,31% bolsa, megapolıstegi ındıkator – 0,23%. Keıingi 5 jyldan beri AITV ınfeksııasy birqalypty deńgeıde saqtalyp tur. JITS ortalyǵynyń mamany juǵý qaýpi joǵary toptarǵa beıbereket jynystyq qatynasqa túsetinderdi, esirtki qoldanatyndardy jáne AITV-ǵa shaldyqqan júkti áıelderdi jatqyzady. Dárigerdiń málimdeýinshe, eresekterdiń keminde 1%-y esirtki paıdalanady. Bul jerde áńgime ıne arqyly esirtki qoldanatyndar jaıynda bolyp otyr. Psıhotropty zatty basqalaı jolmen qabyldaý vırýsty juqtyrýǵa alyp kelmeıdi. AITV ınfeksııasy tek birneshe ret qoldanylǵan ıne arqyly taraıtyny belgili. Al mamannyń paıymynsha, jynystyq qatynaspen juǵý jaǵdaıynyń birinshi kezekte turýy – túsinikti jaıt. О́ıtkeni bul – búkil adamzatqa tán tabıǵı-fızıologııalyq qubylys. Munda tek saqtaný máselesine barynsha kóńil bólý kerek. Sonymen birge qural-saımandar durys sterılızasııadan ótpese, sán salondarynda, stamotologııalyq kabınetter men emdeý mekemelerinde de juqtyrý qaýpi týyndaıdy. Sán salonynda qural-saımandar ýltrakúlgin sáýlemen zararsyzdandyrylady. Al ýltrakúlgin sáýle tek aýadaǵy mıkrobtardy joıýǵa jaraıdy. Keńes zamanynda ıneler sýda qaınatylyp, sterelızasııa jasalatyn. Keıin medısınalyq zertteýler 100 gradýs temperatýrada keıbir bakterııalar men vırýstar ólmeı qalatynyn anyqtaǵan. Qazir zararsyzdandyrý 100 gradýstan da joǵary temperatýrada júrgiziledi. Taza sterelızasııadan ótpegen qural-saımandar ınfeksııa kózi bolýy múmkin degen kúdiktiń bolýy sondyqtan.
Infeksııanyń júkti áıelden balaǵa ótýi shaharda osydan 3 jyl buryn oryn alypty. Shetelden kelgen kelinshek eshqandaı emdeý mekemesine tirkelmeı, aldyn ala qaralmaı bir úıde bosanyp qoıǵan. Sodan keıin mundaı jaǵdaı bolmapty. Onyń bir sebebi búginde júkti áıelder bosanǵansha eki ret tekserýden ótedi. Bul – elimizde 15 jyldan beri qoldanylyp kele jatqan praktıka. Buǵan qosymsha 3 jyldan beri áıelderdiń kúıeýlerin de tekserýden ótkizý mindetke aınalǵan.
AQSh-tyń taǵam men dári-dármek sapasyna jaýapty basqarmasy (FDA) AITV vırýsyna qarsy jańa ıneksııalyq preparat Sunlenca-ny qoldanysqa engizýge ruqsat berdi. Bul ártúrli emdik sharadan qajyǵan naýqastarǵa zor kómek boldy. Sarapshylardyń pikirinshe, jańa preparattyń qoldaný jıiligi óte uzaq bolady jáne dári-dármektiń janama áserinen qınalǵan pasıentterge úlken jeńildikter ákeledi. Gilead Sciences kompanııasy shyǵarǵan jańa dárilik zat aǵzadaǵy vırýstyq júktemeni azaıtyp, onyń taralýyn tejeıdi. Vırýstyń ártúrli satydaǵy damýyn toqtatady. Klınıkalyq tájirıbede preparatty qabyldaǵan naýqastardyń 83%-nyń aǵzaǵynda vırýs mólsheri azaıyp, bir jyl kóleminde qan synamasynda kórinbegen. Sonymen Sunlenca AQSh-tyń taǵam men dári-dármek sapasyna jaýapty basqarmasynyń (FDA) maquldaýymen qabyldanǵan AITV aýrýyn emdeıtin alǵashqy jańa nusqadaǵy preparat. Sonymen birge bul – tek AITV-ǵa ǵana emes, búkil retrovırýspen kúresetin vırýsqa qarsy dári. Onymen emdelý úshin naýqastar alǵashqy kezde emdik sharany tabletkamen bastap, keıin 6 aı saıyn ınesin qabyldap turady.
JITS ortalyǵy bas dárigeriniń orynbasary Q.Mashırovtiń aıtýynsha, emdeý hattamasyna osy tásil engizilipti. Endi tek sheteldik dárini elge kirgizýge quzyrly mekemeniń ruqsaty ǵana qalyp otyr. Ýaqyttyń ótýimen vırýsqa qarsy preparattar da jetilip keledi. Alǵashqy kezde naýqastar kúnine 5-6 tabletka qabyldaıtyn. Onyń janama áseri de kúshti edi. Qazir bir kúnde bir-aq tabletka ishedi. Endigi jerde 2-3 aıda bir ret qana ıne qabyldap turady.
«JITS ortalyǵyna óz erkimen qan synamasyn tapsyratyndar óte az. Kóbinese taldaýdy qajet etetin jaǵdaıda ǵana adamdar qan tapsyrady. Búgingi tańda JITS-ten bolatyn ólim-jitim azaıǵanymen, AITV áli de qaýipti vırýs sanatynan túsken joq. Tipti DDU adamzatqa eń qaýipti 3 aýrýdyń birinshisine AITV ınfeksııasyn jatqyzdy. Ekinshi orynda týberkýlez tursa, sońǵysyna bezgekti kirgizdi. AITV-nyń qaterlisi sol – adam ınfeksııany juqtyrǵanyn bilmeı júre beredi. Vırýs jalpy qan men bıohımııalyq qan synamalarynan tabylmaıdy. Oǵan bólek synama alynady. Aýrýdyń tolyq jazylyp ketpeýiniń sebebi, vırýs aǵzadaǵy ımmýnıtetke jaýap beretin qan quramyndaǵy CD4 kletkasynyń DNQ-syna jasyryn kirip alady. Sol kezde kletka vırýspen kúresý úshin antıdene bóle bastaıdy. Alaıda antıdeneniń ornyna vırýstardy kóbeıtedi. О́ıtkeni AITV vırýsynda DNQ kóshirmesin qaıtalaıtyn qasıet bar. Sondyqtan CD4 kletkasy boıynda jasyrynyp turǵan ol vırýsty kóre almaıdy. Al dárilik preparat qandaǵy AITV vırýsyn óltirip, onyń sanyn kóbeıtpeı tejep ustap turady. Degenmen álemde 3 adam AITV-dan aıyqqan. Oǵan sebep olardyń aǵzasynda CCR5 geni bolǵan. Sonymen birge naýqastar súıek mıyn aýystyrǵan. Alaıda atalǵan gen mıllıonnan bir adamda ǵana kezdesedi. Ǵalymdar vırýs anyqtalǵaly ekpe jasaý áreketimen keledi. Bul máselede de qol jetkizgen tabystar barshylyq. Degenmen vırýs shtammy ózgerip otyrýyna baılanysty ǵalymdar bir nátıjesin shyǵara almaı jatyr», dedi Q.Mashırov.
Statıstıka boıynsha álemde AITV vırýsyn juqtyrǵandar sany 40 mln-ǵa jaqyndapty. Dúnıe júzindegi 15-49 jas aralyǵyndaǵy adamdardyń 0,7%-y AITV vırýsymen ómir súrip jatyr.
ShYMKENT
