Jýyr Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda qazaq tarıhyn túgendeý týraly aıtqan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta «Biz san ǵasyrlyq tarıhymyzdy maqtan etemiz. Tamyry tereń tól shejiremiz – halqymyzdyń mádenı kodynyń ózegi. Ony jan-jaqty zerttep, oı eleginen ótkizýge jáne barynsha dáripteýge qajetti jaǵdaı jasaýymyz kerek. Bul – memlekettiń negizgi mindetiniń biri» deı kele, «Tarıhı tanymdy keńeıtýge zor úles qosatyn mańyzdy sala – arheologııa», dep atap ótken bolatyn.
Keıingi jyldary qazaq arheologteri elimizdiń ár óńirinde topyraq astyndaǵy tarıhymyzdy tereńnen zertteýge den qoıdy. Al jýyrda olar Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵyndaǵy ejelgi qorymdarda júrip jatqan qazba jumystary barysynda buryn-sońdy kezdespegen aıryqsha oljaǵa tap boldy. Ol – bir qabirde jerlengen ana men balanyń qańqalary. Qańsar qorymy Qatonqaraǵaı aýdanyndaǵy Aqqaınar aýylynan soltústikke qaraı bir shaqyrym jerde ornalasqan. Bul qazba jumystary Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen «Altaı-Tarbaǵataı: qola dáýirinen erte orta ǵasyrǵa deıin» jobasy, sondaı-aq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń qoldaýymen «Shyǵys Qazaqstandaǵy kóne túrki mádenı kesheni: shyǵý tegi jáne transformasııasy» jobasy aıasynda Shyǵys Qazaqstan oblystyq ólketaný mýzeıi jáne Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýty mamandarynyń tikeleı qatysýymen júrgizilgen bolatyn.
Osy qazba jumystaryna jetekshilik etken – Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri jáne Astana qalalyq fılıalynyń dırektory, PhD Azat Aıtqalı tabylǵan qabir jaıyndaǵy derekter men onyń eksklıýzıvti sýretterin birinshi bolyp «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandarymen bólisti.
– Azat Qalyuly, sózimizdi jýyrda kóne qorymnan tabylǵan qabirden bastasaq. Ol qashan jáne naqty qaı jerden tabylyp otyr?
– Bir qabirde jerlengen eresek adam men kishkentaı balanyń qańqalary Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Qańsar qorymynyń №24 obasynan tabyldy. Eresek adam dep otyrǵan sebebim – onyń erkek ne áıel ekeni naqty belgisiz. Biz olardy eń aldymen, antropolog mamandarǵa tekserýge jiberemiz. Sodan keıin ǵana onyń jynysy belgili bolady. Sonymen qatar ekeýiniń arasynda týystyq qatynas bar ma, ony da genetıkalyq taldaýlar jasaǵannan keıin naqty bilemiz.
Sýretten kórip otyrǵanyńyzdaı, úlken adam qabirdiń ishinde shalqasynan jatyr. Sol qolymen kishkentaı balany qushaqtaǵan. Balanyń basy eresek adamnyń keýde tusynda, ózi sál qyrynan jatqyzylǵan, sol qoly úlken adamnyń ústine qoıylǵan.
– Bul tabylǵan adamdar kimder, qaı dáýirge jáne qandaı taıpaǵa jatatyny anyqtaldy ma?
– Osy qorymda birneshe jyldan beri júrgizilgen arheologııalyq zertteý jumystary kezinde obalardyń orta ǵasyrlarǵa jatatyny belgili boldy. Atap aıtqanda, radıokómirtektik taldaýlarǵa qaraıtyn bolsaq, olar VIII-IX ǵasyrlarǵa tán jáne qımaqtarǵa tıesili ekendigi anyqtalyp otyr. Myna qabirden tabylǵan eki adam da sol ǵasyrlarda jerlenýi jáne qımaq taıpasyna jatatyn adamdar bolýy ǵajap emes.
Qımaqtar – elimizdiń aýmaǵynda orta ǵasyrlarda ómir súrgen jáne Ertis ózeni boıynda úlken qaǵanat qurǵan taıpa. Arab jáne qytaı jazba derekterinde olardyń kóptegen qalasy bolǵany jaıynda málimetter kezdesedi. Máselen, arab tarıhshysy ál-Idrısı qımaqtardyń 16 qalasy týraly jaza kele, olardyń 12-si Ertis boıynda ornalasqandyǵy týraly boljam aıtady. Biraq, ókinishke qaraı, qımaqtarǵa tıesili eldi mekenderdiń oryndary áli kúnge tabylǵan joq. Qazirgi tańda tek sol dáýirde ómir súrgen adamdar jerlengen obalar ǵana belgili bolyp otyr.
– Osy qatar jerlengen eki adam múrdesinen basqa, qabirden basqa qandaı jádigerler tabyldy?
– Ol jerden temirden jasalǵan 5 jebe salynǵan qoramsap, temir aýyzdyq, sadaq pen pyshaqtyń bólikteri, basqa da temirden, súıekten jasalǵan buıymdar tabyldy. Eń qyzyqty jádiger – balanyń keýde tusynda mataǵa oralǵan qola buıym. Onyń betinde oıýlary bar. Biraq áli restavrasııa jasalmaǵandyqtan, naqty qandaı oıý nemese sýret salynǵany belgisiz. Bizdiń boljaýymyzsha, sol zamandaǵy dinı nanym-senimderge baılanysty ańnyń nemese ósimdiktiń beınesindegi sýretter bolýy múmkin. Bul jádiger balany til-kózden saqtaıdy dep taǵylǵan tumarǵa uqsas zat bolýy da ǵajap emes.
– Buǵan deıin el aýmaǵynan osyndaı qos adam jerlengen qabirler tabylǵan ba edi?
– Joq, bul birinshi jaǵdaı. Jalpy, qaı dáýirdegi qabirlerdi alsaq ta, eresek adam men balanyń birge jerlenýi jalpy álemdik arheologııada sırek kezdesetin jaıt.
– Olardy ne sebepti birge kómýi múmkin, ekeýi bir ýaqytta qaıtys bolǵan ba, álde basqa sebep bar ma?
– Dál qazir bul adamdardyń qandaı jaǵdaıda jáne ne sebepten qaıtys bolǵanyn naqty boljaý qıyn. Joǵaryda aıtqanymdaı, antropolog mamandardyń zertteýinen keıin ǵana onyń anyq-qanyǵyna jetetin bolamyz.
– Búginde qaı jerde jáne qandaı baǵytta arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizip jatyrsyzdar?
– Arheologııa ınstıtýtynyń qazirgi úlken bastamasy – «Qazaqstan tarıhyndaǵy ǵun-sarmat dáýiri: pánaralyq zertteý, taldaý jáne rekonstrýksııa» atty joba aıasynda Qatonqaraǵaı aýdanyna qarasty Arshat aýylynan 11 shaqyrym jerdegi Taýtekeli qorymynda ǵun-sarmat uly qonys aýdarý dáýirine jatatyn eskertkishter zerttelip jatyr. Bul jerde 18 jerleý nysany zerttelip, qysh ydystardyń synyqtary men asyl tastardan jáne kaýrı monshaqtarynan jasalǵan túrli áshekeı buıymdar tabyldy.
Jalpy ǵun-sarmat dáýiri – qazaq tarıhyndaǵy óte mańyzdy kezeńniń biri. Sebebi ol saq-skıf zamanynan keıin jáne túrki dáýirine deıin bolǵan úlken hronologııalyq kezeń. О́kinishke qaraı, óte az zerttelgen. Onyń tek Qazaqstan emes, jalpy álem tarıhy, sonyń ishinde Eýropa tarıhy úshin de mańyzy óte zor. Sebebi ǵun ımperııasy ydyraǵannan keıin onyń quramyndaǵy túrli taıpalar batysqa qaraı jyljyp, Eýrazııa dalasynda saıası-áleýmettik, mádenı ózgeristerdiń oryn alýyna túrtki bolǵany belgili.
Sonymen qatar ǵun ımperııasynyń qulaýyna sebep bolǵan sámbı taıpalyq konfederasııasynyń tarıhy da biz úshin óte mańyzdy. Biz Taýtekeli qorymynda osy sámbı dáýirine jatatyn eskertkishterdi taptyq. Olarǵa tıesili kóne oryndar 2015 jyldan beri Berel qorymynda júrgizilgen zertteý jumystary kezinde de tabylǵan. Jalpy, Ortalyq Azııa kóshpeli taıpalarynyń etnomádenı tarıhynda ǵun derjavasy ydyraǵannan keıin kelgen sámbılerdiń dáýiri jan-jaqty zerdelep, buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizý el tarıhyna qosylǵan baǵa jetpes olja bolar edi.
Budan bólek, biz Kókentaý arheologııalyq keshenindegi zertteý jumystaryn qaıtadan jandandyrdyq. Bul keshen Semeı qalasynan 80 shaqyrym jáne Kókentaý aýylynan 30 shaqyrym jerde ornalasqan. Munda 2014 jyldan beri qazba jumystary júrgizilgen. Bıyl «Kókentaý arheologııalyq kesheni» jobasy aıasynda erte temir dáýiri eskerkishterine arheologııalyq zertteý jumystary jalǵasyn taýyp otyr.
Áńgimelesken
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
