Jan jarasynyń emi bar ma?

Memleket basshysy jýyrda kóptiń aýzyndaǵy keleńsiz máselege toqtala kele: «Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt – jas urpaqtyń qaýipsizdigi. Balalarǵa qatysty jantúrshigerlik qylmys­tar jıilep ketti. Mundaı oqıǵalar mektepte, kóshede, tipti úıde bolyp jatyr. Soraqy jaǵdaılar oqýshylardyń ózine qol jumsaýyna sebepker bolyp otyr. Tipti ata-analardyń ózderi balasyna qorlyq kórsetip, onyń arty qaıǵyly jaǵdaıǵa ulasyp jatady. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jumy­sy álsiz. Jaýapty mekemeler men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmeti oıda­ǵy­daı nátıje bergen joq. Turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý saıasatyn qaı­ta qaraýymyz kerek», degen bolatyn. Qoǵamdaǵy, kóshedegi, tipti ár úıdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etpeı, da­myǵan elderdiń qataryna qosylýymyz qıyn ekenin eskertken Memleket basshysy azamattarymyz erkin júrip-turatyn qaýipsiz qoǵam qurý basty maqsatymyz ekendigin aıtyp keledi.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstri Darhan Qydyráliniń aıtýynsha, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń oryn alýyna eń aldymen maskúnemdik, nashaqorlyq, qumar oıyndarǵa táýel­dilik sekildi jaman ádetter sebep bolyp otyrǵan kórinedi. Jýyrda Túrkistan­da ótken balalarǵa qatysty zorlyq-zom­bylyq taqyrybyndaǵy dóńgelek ústelde mınıstr Qazaqstan qo­ǵam­­dyq damý ınstıtýtynyń Otba­syn­­daǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi 2023 jylǵy ótki­zil­gen jappaı saýalnamasynyń ná­tı­­je­si­men bólisti. «Saýalnamaǵa qa­tys­qan respondentterdiń jartysy­nan kó­bi (55,3%) «Otbasyndaǵy zor­lyq-zom­bylyqtyń basty sebebi – mas­kúnemdik, nashaqorlyq, qumar oıyndar» dep ja­ýap bergen. Sondyqtan kúrdeli máse­leler bir-birimen jeń ushynan jal­ǵasyp jatyr jáne ony mınıstrlik te jan-jaqty zerdelep, óz quzyreti boıynsha tıisti shara qabyldap keledi», dedi mınıstr. Sondaı sharalardyń biri – Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstrligi tarapynan qolǵa alynǵan «Zorlyq-zombylyqqa qarsy 30 kún» aksııasy. Mınıstr Darhan Qydyráli ótken aptada óziniń Telegram arnasynda osy aksııanyń bastalǵany jaıynda habardar etti.

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtý­ty iske asyryp jatqan aılyq naý­qan­­nan qandaı nátıje kútemiz? Ási­­­rese bala­lar­ǵa qarsy zorlyq-zom­by­­­lyqtardyń aldyn alý úshin tıim­di jobalar qolǵa aly­na ma? Atalǵan ınstıtýttyń Otbasy jáne genderlik saıa­sat salasyndaǵy zertteý­ler orta­lyǵynyń sarapshy-menedjeri Ǵalııa Baıbolatovanyń aıtýynsha, qa­zir­gi tańda aksııa aıasynda ótetin is-shara­lar­dyń ­jospary qurylyp jatyr. «Ár kúni keminde bir is-shara ótedi. Olardyń qa­tarynda daǵdarys ortalyqtary men bas­qa da qoǵamdyq oryndarda trenıng­ter, semınarlar, Aqparat jáne qo­ǵamdyq da­mý mınıstrligi, Astana qa­la­synyń ákim­digi, úkimettik emes uıym­dar, Ishki ister jáne Mádenıet mı­nıstrlikteri ókilderiniń qatysýymen mádenı-kópshilik is-sharalar men qaıy­rymdylyq aksııalary bar. Árbir kezdesý boıynsha BAQ-ta jáne áleýmettik jelilerde taratýǵa arnalǵan beınematerıaldar men broshıýralar da­ıyndalady», dedi ol.

Instıtýt ókili dál osyndaı bir aı­lyq aksııalar álemniń keıbir memle­ket­te­rin­de sátti júzege asqanyn aıta­dy. Zor­lyq-zombylyqty toqtatýǵa baǵyt­talǵan mundaı bastamalar qo­ǵam­da ja­ǵymdy ózgeristerdiń oryn alýy­na túrt­ki bolǵan. «Solardyń ju­mys­ta­ryna qarap otyryp, biz de úzdik táji­rıbelerdi ózimizde paıdalanyp, ózimizge tán áleýmettik-mádenı ortamyzǵa la­ıyq­tap júzege asyramyz», dedi Ǵalııa Baıbolatova.

«Búgingi tańda úıdegi zorlyq-zom­bylyq, áıelder men balalarǵa qar­sy álimjettik, adamnyń quqy men bos­tan­dyǵyna nuqsan keltiretin basqa da ke­leńsizdikterdiń kóbeıýi janymyzǵa batady. Mundaı jaǵ­daılar buryn da kóp bolǵan shyǵar. Alaıda qazirgi ómirimizdiń ajyramas bólshegine aınalǵan áleýmettik jeli­lerdiń arqasynda bul asa ózekti taqy­ryp jıi kóterilip júr. Zorlyq-zom­bylyq adamnyń denesine ǵana jara­qatyn salyp qoımaıdy, onyń eń qaýip­ti jeri – búkil ómirine psıhologııalyq dertin qaldyrýy. Qoǵam úshin zorlyq-zombylyqtyń áleýmettik jáne eko­no­mıkalyq zardaby úlken. Odan bólek, densaýlyq saqtaý, sot jáne áleýmet­tik qamsyzdandyrý salalaryna aýyr salmaq salyp otyr. Munyń aldyn alý úshin tegeýrindi sharalardy qabyldap, tosqaýyl qoımasa bolmaıdy», deıdi sarapshy.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mı­nıstrliginiń qoldaýymen júzege asyp jatqan aksııanyń maqsaty da qoǵam músheleriniń zorlyq-zombylyq ja­ıynda habardarlyǵyn arttyrý, álim­jettikke urynbaıtyn minez-qulyqty qalyptastyrý, tıimdi strategııalardy iske asyrý úshin múddeli taraptardyń basyn qosý arqyly aldyn alý sharalaryna jumyldyrý jáne halyqqa zor­lyq-zombylyqqa ushyraǵan adamdarǵa qoldaý kórsetý, osyndaı jaıttarǵa tos­qaýyl bolý úshin qajetti bilim men tá­lim berý ekenin atap ótti.

«Bul bastama qoǵamdaǵy zorlyq-zom­bylyq kórinisterin joıý úshin adamdar­dyń basyn qosyp, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýǵa úndeıtin naý­qan bolmaq. Ol óz kezeginde ujymdyq jaýapkershilik jáne qoǵam ishindegi yntymaqty arttyrady. Biz zorlyqqa ushyraǵan adamdardy dalada qaldyrmaı, oǵan kóp bolyp kómek kórsetip, qoldaý bildirýimiz kerek», deıdi ınstıtýt mamany.

Osy turǵyda biz qoǵamda bolyp jat­­­­qan zorlyq-zombylyq jaǵ­daı­lary­nyń sebepteri men sheshý joldary ja­ıyn­da mamandardan pikir alǵan edik. Pre­zıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııa saıa­saty boıynsha komıssııa múshesi,  «Analar» keńesiniń tóraǵasy Názıpa Shanaıdyń aıtýynsha, Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrkis­tanda ótken Ulttyq quryltaıda bala­lardyń bolashaǵyna qatysty keleli oılaryn iske asyrý jáne zorlyq-zom­bylyqqa sebepshi bolyp otyrǵan esirt­ki qylmystarynyń aldyn alý maqsa­tynda Analar keńesi tarapynan bir­qatar bastama qolǵa alynǵan. «Bolashaq urpaǵymyz sanaly qoǵam­da ómir súrýi úshin búgin keń taralyp otyrǵan býllıng, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq máselelerin túbegeıli sheshý kerek. Osy maqsatta biz, Analar keńesi, mektep júıesine «Adam quqyqtary» pánin engizýdi usynamyz. Urpaǵymyz quqyqtyq bilimdi jastaıynan boıyna sińirip, óz quqyn qorǵaı biletin, bireýdiń quqyn buzbaıtyn bolyp ósse, baqytty bolady dep senemiz», dedi ol.

Budan bólek, Analar keńesi «Esirtkisiz bolashaq» korporatıvtik qorymen birge «Jasyl sertıfıkat» jobasyn ótkizip, «Temekisiz Qazaqstan úshin» ulttyq koa­lısııasymen birge veıpke qarsy petı­sııa jarııalap, 20 myńnan astam qoldaý­shy­nyń qolyn jınapty. «Veıpti shek­teý týraly usynystarymyz Májiliste qa­ralyp, qoldaý tapty. Degenmen zań júzinde shekteýmen qatar, qoǵamdyq baqylaý júr­gi­zý óte qajet», degen ol aza­­mattardyń bar­lyǵyn bala ómiri men bola­shaǵyna qater tóndiretin áýestikten saqtandyrý úshin qadaǵalaý sharalaryna qatysýǵa shaqyrdy.

Al «О́rken» balalardyń ál-aýqa­tyn arttyrý» ulttyq ǵylymı-praktıka­lyq ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyz­metker Amanǵalı Muhtarov balalar ara­syndaǵy, sonyń ishinde mekteptegi zor­lyq-zombylyqtyń túp-tórkini týraly aıtqanda jábir kórgen bala men já­bir kórsetken balanyń da bolashaǵy bu­lyńǵyr ekenin aıtady. Árıne, eger der kezinde ekeýine de psıhologııa­lyq kómek kórsetilmese. «Bul qazirgi tańda tek elimizde emes, búkil álemde óte ózek­ti ári kúrdeli áleýmettik másele bolyp tur. Zertteýlerge súıensek, zor­lyq-zombylyqtyń barlyq jaǵdaıyn, sebepterin jan-jaqty taldap túsindire­tin teorııa áli de joq. Alaıda onyń aıaq astynan paıda bola qalmaıtyny da belgili. Eshkim ata-anadan zorlyqshyl bolyp týmaıdy. Olaı bolsa, keıbir balalar nege aınalasyndaǵylarǵa, týysqandaryna qatygezdik jasaıdy degen suraq týady. Onyń ártúrli sebebi bar. Atap aıtqanda, tárbıede ketken qatelik, nashaqorlyq pen maskúnemdik, otbasyndaǵy túsinispeýshilik, sátsiz neke, bala psıhıkasynyń buzylýy, áleýmettik jáne qarjylyq jaǵdaı (jumyssyz­dyq, kedeılik), rýhanı jáne adamgershi­lik tárbıeniń tómen deńgeıi, jazasyz­dyq, BAQ-tyń áseri sekildi faktorlardy ataı alamyz», deıdi ol.

Amanǵalı Muhtarov mekteptegi zorlyq-zombylyqty toqtatý úshin ma­mandarǵa arnalǵan usynystaryn aıtyp ótti. Olardyń qatarynda balalar arasyndaǵy qarym-qatynasty zertteý, olardyń jınalatyn «qupııa jerlerin» baqylaýǵa alý, toptasýǵa arnalǵan trenıngter ótkizý, agressor balalardyń ata-analarymen jumys, qoldaý tobyn qurý sekildi birqatar tıimdi keńes bar. «Máselen, AQSh pen Kanada pedagogıkasynda Link-Crew (baılanys toby) júıesi jumys isteıdi. Ony álemniń basqa da elderi qoldanady, biz­diń mektepter qoldanamyz dese, tolyq múmkindik bar. Ol úshin kóshbasshylyq qasıetteri joǵary, pozıtıvti jáne meıirimdi, belsendi oqýshylar tańdala­dy. Olardyń ishinen kishi balalarǵa qam­qorlyq jasaıtyn komanda qurylady. Jalpy, sheteldik tájirıbe demesek, qamqorlyq máselesi halqymyz úshin de, mektepterimiz úshin de jańalyq emes, tek sóz júzinde qalyp qoımasa boldy. Osynyń modelin pedagogıkalyq ujymnyń kómegimen psıholog jasaı alady. Ár basshyǵa 3-5 kómekshi beriledi. Bastyqtar kúnine keminde bir ret óz qamqorlyǵyndaǵy balalarǵa baryp, jaǵdaıyn biledi. Orta mektep oqýshylary jaqsy beıimdelgendikten, olar kishi balalarǵa naqty kómek pen qoldaý kórsete alady. Kúrdeli jaǵdaı­lar týyndaı qalsa, topty basqaratyn psı­hologke júginedi. Amerıkalyq sarapshylar balalardyń osyndaı komandaǵa qatysýǵa qyzyǵýshylyq tanytatynyn atap ótken», deıdi maman.

Sonymen qatar balalar arasyn­daǵy álimjettik, zorlyq-zombylyq jaǵdaı­larynan habardar bolý úshin mektep ishine anonımdi «senim jáshigin» orna­lastyrý týraly da usynys aıtylǵan. Jábir kórgen bala ol týraly úlkenderge nemese muǵalimge aıtýǵa uıalatyn bolsa, osyndaı jáshikterdiń kómegine de júgine alady.

Joǵaryda aıtyp ótkendeı, psıhıkasy tolyq jetilmegen balanyń qatar­lastary nemese úlkender tarapynan zorlyq kórýiniń aýyr saldary – onyń ómir boıyna sana-sezimine keltirilgen nuqsan ekeni sózsiz. Tán jarasy jazylar, al jan jarasynyń emi tabyla ma? Bul jaıt qoǵamnan balalarǵa qarsy zorlyq-zombylyqqa beıjaı qaramaı, birigip kúresýdi talap etedi.