– Áıel adamnyń bala emizýdegi mańyzy qandaı?
– Áıeldiń bala emizýi tabıǵı dúnıe. Sút qaıdan keledi? Sút áıel bosanǵannan keıin emshek bezderinde qan arqyly kelgen qorektik zattardan túziledi. Aldymen ýyz paıda bolyp, ol birte-birte suıylyp sútke aınalady. Emizý áıeldiń densaýlyǵyna da, balaǵa da paıdaly. Balaǵa paıdasy, sút arqyly barlyq qorektik zatty, dárýmenderdi jáne ımmýndyq jasýshalardy boıyna darytady. Sonyń arqasynda balada túrli ınfeksııadan qorǵaıtyn myqty ımmýnıtet túziledi. Al ana úshin emizý sút beziniń onkologııalyq aýrýlarynan saqtandyryp, aldyn alatyn tabıǵı úrdis bolyp sanalady.
– Balany neshe jasqa deıin emizgen durys?
– Ádette 1 jasqa jetkenshe balanyń tabıǵı jolmen tamaqtanǵany durys. Eger 1,5-2 jasqa deıin emse de jaman emes. Bala óz betimen tamaqtana bastaǵanda ana súti basty qajettilikten aýytqyp, bala ózi-aq sútten bas tarta bastaıdy.
– Emizýli ana ekinshisine júkti bolǵan jaǵdaıda ne isteý kerek?
– Júktilik kezinde birinshi balany emizý ana densaýlyǵyna áser etýi múmkin. Sebebi ol óziniń barlyq resýrsyn sút arqyly balaǵa beredi. Al jatyrdaǵy balanyń ósip-jetilýi úshin óziniń aǵzasynda dárýmender qory saqtalýy kerek. Ana densaýlyǵy úshin bul aýyr júkteme bolyp sanalady. Sondyqtan emizýli kezinde josparsyz júktilikten meılinshe saqtanǵan jón.
– Ana sútin emip ósken bala men sút qospasymen qorektengen balanyń densaýlyǵynda aıyrmashylyq bolady ma?
– Árıne, sebebi ana súti mıkrofloraǵa baı, ol balanyń ishek joldaryna túskende damyp, ımmýnıtet júıesin qalyptastyrady. Sút qospalarymen ǵana tamaqtanǵan balalardyń aǵzasy tumaý, sýyq tııý, ınfeksııalyq aýrýlardy qabyldaýǵa beıim keletini týraly derekter kóp. Tipti emizýli ananyń da densaýlyǵy súttiń qunarly bolýyna tikeleı áser etedi. Sol sebepti ana balaǵa sapaly qorek berýi úshin ózi de durys tamaqtanyp, densaýlyǵyna kútim jasaýy mańyzdy.
– Plastıkalyq hırýrgııa jolymen keýdeni úlkeıtetin jaǵdaıda áıelderge emizýge bolady ma?
– Sılıkondy ımplant sút bezi tinderiniń artyna ornalastyrylatyndyqtan emizý prosesine áser ete qoımaıdy. Degenmen, dáriger retinde áıelderdiń bul medısınalyq ónimdi qoldanýyn jaqtaı bermeımin. О́ıtkeni adam aǵzasy ózge bóten deneni qabyldaýda táýekel men asqynýlary bolmaıtynyna eshkim kepildik bere almaıdy. Tek sút bezine onkologııalyq operasııa jasatqan jaǵdaılarda ǵana ımplant qoıýǵa keńes berer edim. Tipti ekstrakorporaldy uryqtandyrýdy da quptamaımyn. Onyń sebebi analyq jasýshaǵa jatyrdy shıryqtyratyn gormondardyń mólsherin shamadan tys egedi. Yntalandyrylǵan gormondar sút beziniń tinine teris áser etýi múmkin. EKU sút bezi obyrynyń damýyna sebep bolady degen tikeleı dálel joq, biraq onkolog dárigeri retinde qarsymyn dep aıta alamyn.
– Sút bezi obyryna ákeletin sebepter qandaı jáne onyń aldyn alýǵa bolady ma?
– Bul – álem boıynsha birinshi oryn alyp turǵan aýrý. Sút bezi obyry gormondyq jáne dısgormondyq ózgeristermen baılanysty týyndaıdy. Al gormondyq ózgeristiń kóbi zamanaýı jaǵdaıda bala bosanýdan, bala emizýden bas tartýdan oryn alyp jatatynyn ǵalymdar aıtyp keledi. Bul tabıǵı úderis bolǵandyqtan, onyń oryndalýyna shek qoımaý kerek. Sonymen qatar áıelderdiń ómir súrý sapasy men turmys dástúri de qaterli isikterge alyp keletinin qosa aıtýǵa bolady. Oǵan qosa kúızelis faktorlary, psıho-emosıonaldy kóńil kúı de sút bezindegi gormondardyń ózgerisin týdyrady. Máselen, estrogen, progesteron, prolaktın, follıkýldy yntalandyratyn jáne lıýteındeýshi, qalqansha beziniń gormondary sút bezi damýy men qyzmetinde mańyzdy ról atqarady. Aldyn alýdyń basty joly turaqty tekseristen ótip turý kerek jáne densaýlyqtaǵy kemshilikterdi ýaqytynda túzetý qajet. Salaýatty ómir saltyn ustanyp, sportpen shuǵyldanǵan áldeqaıda paıdaly. Ár kúndi kóńilge qýanysh syılaıtyn sáttermen tolyqtyrý kerek.
– Sút bezi obyryna shaldyqqan naýqastardyń orta jasy jáne statıstıkalyq kórsetkishi qandaı?
– Qazaqstanda 2020 jyly 4307 adam, 2022 jyly 5000 adam sút bezi qaterli isigine shaldyqqan. Sońǵy jyldary bul kórsetkish kúrt ósken. Ol degenimiz, kúnine 14 adamda aýrý belgileri baıqalady. Buryn 60 jastan asqan áıelderdi mazalaıtyn edi, qazir 30, 25, 18 jastaǵylardan da sút bezi obyryn anyqtadym.
– Bul aýrý emdeledi me?
– Sút bezi obyry anyqtalý kezeńine qaraı emdeledi. Erte kezeńde anyqtalsa, qazirgi gormonmen emdeý, targetti terapııa, hımııaterapııa sııaqty emdeý sharalarynan keıin qalypty ómirge oralý múmkindigi bar. Tipti obyrdan jazylyp, ana atanyp jatqandar da kezdesedi. Al aýrýdyń keıingi kezeńderinde emdeý emes, ómirdi uzartýǵa basymdyq beriledi.
– Sút bezi isigin qalaı anyqtaýǵa bolady, belgileri qandaı jáne aldyn alýda qandaı dárigerlik keńes beresiz?
– Sút bezi isiginiń bastapqy deńgeıinde aýyrsyný belgileri baıqalmaıdy, tek jaısyzdyq sezilýi múmkin. Sol úshin ár áıel aı saıyn etekkirdiń 6–12 kúninde ózin-ózi tekserip otyrýy qajet. Iаǵnı aına aldynda qoldy kezegimen kóterip, terini tartý arqyly isingen tusynyń bar-joǵyn anyqtaý kerek. Sosyn sút bezin kezek-kezek tereń batyra, syrǵytyp-sıpap qolmen zertteýdi úırenip alǵan jón. Omyraýdy kúshpen basý arqyly suıyq bólinis shyǵaryp kórýge de bolady. Eger sút beziniń qataıǵanyn, omyraý ushynda qandaı da ózgeristi, suıyq bólinisti baıqasańyz, mindetti túrde mammolog dárigeriniń keńesine júginý mańyzdy. Barlyq 40 jastan asqan áıelge tegin ótkiziletin skrınıngten qalmaý qajet. Ǵalamtordaǵy aqparatpen dıagnostıka jasaımyn dep qundy ýaqytty joǵaltyp almaýǵa keńes beremin. Mamannyń keńesine ǵana júginip, densaýlyqty qalypty túrde tekserip otyrýǵa shaqyramyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
