Áleýmettik demokratııanyń kóterer júgi aýyr­

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Ádiletti Qazaqstan» men «Adal azamat» qos uǵymy qoǵa­mymyzda basymdyq tanytýǵa tıis ekenin ataı kelip, jastar arasynda kreatıvtilik, mobıldik ashyq suhbatqa daıyndyq sııaqty qasıetterdiń keńinen taratylýyna nazar aýdardy. Bul – quptarlyq is. Sebebi demo­kratııalyq ashyq kórinistiń aıshyqtala túsýi qazirgi kezeńde óte mańyzdy. Biz osy uǵymdardy erekshe qundylyqtar retinde dáripteý arqyly órkenıetti elder qataryna qosyla alamyz.

Qazirgi kúrdeli jahandyq geosaıası ózgerister memleketimizdiń qurylymdyq irgetasy saıası basqarý salasyn jańǵyrtý, ekonomıkalyq qaıta qurýdy talap etip otyr. Bul – ortaq múdde. Prezıdent budan burynǵy Joldaýynda keleshektegi is-áreketter strategııasyna negizdep, Adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákil ınstıtýtynyń qurylatyn­dyǵyn málimdedi. Túrli saladaǵy zań normalarynyń saqtalýyna baqylaý ornatý jáne árbir azamattyń quqyǵy men erkin qorǵaýdy kún tártibine qoıdy.

Elimiz adamzattyń órkenıettik damýynyń birden-bir sara joly – demokratııalyq saıası júıege baǵyt ustandy. Munyń ózi osyǵan deıin áleýmetke qyzmet atqaryp kelgen saıa­sı, ekonomıkalyq, rýhanı salalarda túbegeıli ózgerister jasaýdy qajet etip otyr. Ony halyq qazirdiń ózinde qoldaıdy.

Adamdardyń azamattyq qoǵamdy qalyptastyrýdaǵy negizgi maqsaty – óz menshikterin beıbit ári qaýipsiz paıdalanýǵa umtylý. Onyń negizgi quraly sol qoǵamda ornatylǵan zańnyń pármendiligi. Zańǵa zań shyǵarýshy bılik pen quqyq qorǵaý organdarynyń ózderiniń baǵynýy qoǵamnyń árbir múshesin saqtaý men olardy ıgilik isterge bas­taıtyny anyq. Halyqtyń ómiri men qazynasyna qatynasta despottyq bılik emes, dostyq ráýishtegi qatynas kerek. Búgingi kúni eshkim ózge adamǵa óziniń menshiginen aıyrýǵa artyq bılikti bere almaıdy jáne eshkim óziniń nemese ózge bireýdiń ústinen absolıýtti bılik júrgizýge jol bermeıdi. Osyndaı bolǵanda ǵana qoǵam saqtalady jáne ilgeri damıdy. Mundaı jaǵdaıda qoǵamnyń senimi boıynsha jumys atqaryp otyrǵan atqarýshy bılikke qoǵamnyń kez kelgen múshesi baǵynady.

Táýelsiz Qazaqstan úshin órke­nıetti elder qataryna ótý jolynda, ekonomıkalyq reformalarmen qatar, kóptegen saıası áleýmettik jáne rýhanı máselelerdi sheshý qajettigi týyndaýda. Dáıekti demokratııa men ashyq qoǵam qalyptaspaǵan jaǵdaıda órkenıetti naryqqa ótý de múmkin emes.

Bizdiń qoǵam damýdyń uzaq úderi­sinen ótti jáne qazirgi kezde ol órleý ústinde. Ár adamnyń replıka­sııasynyń sezgishtik, gamologııalyq qurylymy adamnyń oıanýynyń nátıjesi bolyp tabylady. Demek bul – adam aqylynyń oıanýynyń golo­grafııalyq elementi. Konfýsıı iliminiń «tórt kitabynyń» biri – Uly ilim – «ónegeli tárbıe, otbasyn saqtaý, eldi jaqsy kúıde basqarý jáne álemde beıbitshilik ornatý». Pre­zı­dent te barlyq bastamasy osy­ǵan saıady. Qazir bizge saıa­sı demokra­tııadan góri áleýmettik demokratııany kóbirek qoldaýǵa nazar aýdarý kerek. Prezıdent osyny kózdep otyr. Jurttyń bárine birdeı jaǵatyn zań joq, biraq oǵan baǵyný kerek. Azamattardyń shynaıy teńdigi zańdarǵa olardyń báriniń birdeı baǵynýynda jatyr.

Al áleýmettik demokratııanyń kóterer júgi aýyr. Adamdardy jaq­sy sózben, maqtaý-marapattaýmen bir sát kóńilin kóterýge bolady. Alaı­da basynda baspanasy, turaqty jumys­y bolmasa, ol túbi bir mazasyz kúıge túsetini anyq. Áleýmettik demo­kratııanyń basty qaǵıdaty – adamnyń ózi qalaǵan ortasynda eńbek etýi. Alǵan kásibı bilimine, ıntellıgenttik deńgeıine saı jumys isteý, eńbek etý, tabys tabý – bul demokratııanyń bas­ty prınsıpi. Demek, áleýmettik demokratııa saıası demokratııadan bıik turýy osydan kórinedi. Ol úshin taǵy da uzaq ýaqyt saıası kataklızmderdi bastan ótkerýdiń qajeti joq. Bizge eń birinshiden, jergilikti jerlerdiń ózin-ózi basqarý júıesin qalyptastyrý kerek. Bul – ázirge qoǵamdaǵy óte áljýaz býyn bolyp tur. Ol týraly taǵy qaıtalaýymyzǵa týra keledi. Qoǵamdaǵy áleýmettik, gýmanıtarlyq ahýal da osy ortada naqty ornyqpaǵan. Uzaq ýaqyt boıy tapjylmaı turalap qalǵan osy salaǵa Prezıdent Joldaýda basymdyq bergen.

Jalpy, irgeli elderdiń qataryna qosylý – tek ekonomıkany túzeýdiń jemisi bolmasy anyq. Rýhanı ómiri jutań el órkenıettiń kóshine ilese alary kúmándi. Adamzat basynan keshirip otyrǵan jahandaný úderisine ártúrli kózqaras bar. Ony biri qoldasa, endi biri qarsy. Alaıda moıyndaýǵa tıis­ti aqıqat – kez kelgen mádenıet­tiń tomaǵa-tuıyq sheńber aıasyn­da sharyqtap damýy neǵaıbyl. Demek órkenıet tabysyna ortaqtasýsyz alǵa jyljý múmkin emes. Bul – álemdik tájirıbe. Álem úlgi alatyn japon eli de osyndaı joldan ótken. Biraq japon halqy osy jolda bir qundylyqty esten shyǵarmady. Basqarý traktatyn bir formýla – jaýapkershilik júıesimen júrgizdi. Qoǵamǵa qyzmet etý azamattardyń bas­ty isi bolýdan qalǵan kezde jáne olar oǵan jeke ózi emes, ámııandary arqyly qyzmet etýdi qalasa – memlekettiń qulaıtynyn esten shyǵarmady. Otanǵa degen súıispenshiliktiń sýynýy, jeke múddelerdiń úzdiksiz áreketinen bolatynyn bildi. Al oǵan jol berýge bolmaıdy.

Memleket kóbine bılik basyndaǵy azamattaryna qarap, boı túzeıdi. Máselen, japondar óziniń dástúrli mádenıetinen tamyr úzbeı, úlken Japonııany qurdy. Bul osy eldegi saıa­sı elıtanyń myqtylyǵyn kórsetti. Basqarý fýnksııasynda árbir japon azamaty óziniń ulttyq dástúri men saltyna qurmetpen qarap, ulttyq mádenıetin saqtaı bildi. Japondar «Eýropa bilimi, japon rýhy!» degen bir ǵana formýla sheńberinde damydy. Kúnshyǵys eli tehnıkalyq damýǵa den qoıa otyryp, dilin, tilin, rýhyn saqtap qaldy.

Beket TURǴARAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen zańgeri