Jármeńkeniń osy atalǵan jerde ornalasýynyń, onyń qaryshtap damýynyń sebepterine satýǵa ákelingen maldy ýaqytsha jaıýǵa Taldynyń jeri qunarly, sýy mol, shóbi shúıgin bolýy úlken septigin tıgizedi. Sondaı-aq geografııalyq turǵydan mal jáne mal ónimderin shekaralas Shyǵys elderine, Batys Sibir, ortalyq Reseıge ótkizýge qolaıly jol boıynda bolýy da erekshe ról atqardy. Qarqaralynyń erteden kópesterdiń saýda-sattyqpen aınalysqan daǵdyly óńirine aınalýy, mal ónimderin Qazaqstannyń barlyq óńirlerinen ákelýge ortalyqta ornalasýy sııaqty mańyzdy faktorlar da óz artyqshylyǵyn kórsetti.
Semeı gýbernııasynyń áskerı gýbernatory Poltoraskıı men Qarqaraly ýeziniń bastyǵy shtab-kapıtan Tıhonov 1869 jyly Qoıandy saýda ornyn «jármeńke» dep ataýǵa buıryq shyǵaryp, osy kezden bastap, birde «Qarqaraly», birde «Qoıandy» dep atalyp júrgen jármeńke «Botov» ataýyna ıe boldy. Jármeńkeniń alǵashqy saýda-sattyq isi qazaqı kıiz úılerde júrgizilse, 1871 jyldan bastap arnaıy saýda oryndary salyna bastaıdy.
Negizgi saýda aınalymynda jergilikti qazaqtar jaǵynan – tórt túlik mal, onyń ishinde qoı saýdasy negizgi ról atqarǵan. Sonymen birge jergilikti mal jáne mal ónimderine Batys Qytaı, Mońǵolııa, Úndistan, Batys Sibir, ortalyq Reseı saýdagerleri óz jerlerindegi saýda buıymdaryn aıyrbasqa salyp otyrǵan. Mysaly, kópes Andreı Rıazansevtiń dúkenindegi sórelerde aǵylshyn shuǵasy, belgııalyq shilter, Ivanovtan shyqqan sısa, parıjdik átir, shaı servızderi, túrli ydys-aıaq turǵan. Bul derekter Qoıandy jármeńkesiniń halyqaralyq sıpatqa ıe bolǵanyn dáleldeıdi. Bara-bara Qoıandy jármeńkesiniń ótkizilý ýaqyty retke keltiriledi.1869 jyly 12 qyrkúıekte Batys Sibir bas basqarmasynyń keńesi Qoıandy jerinde jármeńkeni jyl saıyn 15 maýsymnan 15 shildege deıin ótkizýdi bekitken. Qoıandy jármeńkesi jyldan-jylǵa keńeıip, saýda oryndary kóbeıe túsken. Oǵan dálel: 1876 jyly on alty dúken, 120 kıiz úı bolǵan. 1883 jyly bulardyń sany sáıkesinshe 110-ǵa jáne 250-ge, al 1890 jyly 247-ge jáne 1000-ǵa jetken. Jármeńkedegi saýda úı-jaılary uzyn-uzyn tórt qatarǵa ornalastyrylady. Ortadaǵy eki qatarda ortalyq Reseıdiń iri saýda-ónerkásiptik aýdandarynyń kópesteri men sibir kópesteri manýfaktýra, shaı jáne basqa da taýarlaryn satsa, kórshi qatarlarda – qazaqtar, ortaazııalyq jáne qytaı kópesteri saýda-sattyq júrgizgen. Bul jerlerde jibek, kilem, shyǵys táttileri, nan men qymyz satylǵan. Saýda-sattyqtyń jandanýy deldaldardyń paıda bolýyna ákeldi. Deldaldar tórt sanatqa bólindi: bazarbasy, maklak, alypsatarlar men saýdagerler. Basqa jaqtan kelgen kópesterdiń dúkenshisi rólin bazarbasylar atqarǵan. Alypsatarlar maldy alyp-satqan, al saýdagerler satyp alǵan taýarlardy aýyldarǵa aparyp satýmen aınalysqan.
1889 jyly Qoıandy jármeńkesinde telegraf, 1894 jyly Reseıdiń qarjy mınıstrligi Memlekettik bank bólimshesiniń ǵımaraty turǵyzyldy. Saýda qatarlarynyń janynan sheneýnikterge arnalǵan kvartal salyndy. Sonymen qatar Qarqaraly ýezi bastyǵyna, sýdıaǵa, mal jáne adam dárigerlerine, polısııaǵa oryn berildi. Sóıtip, HIH ǵasyrdyń aıaǵyna qaraı Qoıandy jármeńkesiniń jyl saıynǵy aınalymy 2 mıllıon rýbldi qurap, nátıjesinde 1-deńgeıli jármeńke qataryna kóterilgen.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys Botov jármeńkesindegi saýda-sattyq kóleminiń azaıýyna alyp keldi. Al Qazan tóńkerisinen keıin Semeı oblystyq keńesiniń atqarý komıteti 1918 jyly 13 mamyrdaǵy qaýlysymen jármeńkeni Qoıandy dep atap, ony keńes ókimetiniń qaramaǵyna berý týraly qaýly qabyldady.
Azamat soǵysy jyldarynda jármeńke múldem toqtap qaldy. Tek NEP (jańa ekonomıkalyq saıasat) jyldary jekemenshik sharýashylyqtarynyń jandanýymen Qoıandy jármeńkesi de qaıta jańǵyra bastady. 1923 jyldan bastap 5 jyldyń ishinde jármeńke aınalymy 5,35 mıllıon rýblge deıin ósken. Arqa tósinde 82 jyl dúrildegen Qoıandy jármeńkesi úlken náýbet aldynda, 1930 jyly birjolata jabyldy. Sodan soń jármeńkeniń qurylys-jaılary ujymsharlarǵa berildi.
Jármeńke tek saýda-sattyq isinde ǵana emes, kórshiles eldermen turaqty saýda-sharýashylyq baılanys jasaýda, qazaq halqynyń óneri men mádenıeti damýynyń kórnisi retinde jáne áleýmettik-saıası ómirinde mańyzdy oryn aldy. Qoıandy jármeńkesi qazaq qaýymynyń bas qosatyn, halyq ónerin nasıhattaýdyń ortalyǵy boldy. Uly dala óńiriniń nebir tarlandary jıylyp, óner saıysyn uıymdastyryp, jármeńkeni qyzdyra tústi. Ánshiler, balýandar, sırk ártisteri Qytaı, Reseı, Japonııadan da kelgen. Munda Janaq, Abaı, Shóje, Táttimbet, Birjan sal, t.b bolǵan. Ámire, Qalı, Ǵabbas, Maıra, Mádı, Jaqypbek, Júsipbekter án shyrqasa, Birjan sal at ústinde dombyrasymen:
«Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim,
Qoıandy – tý kótergen dýman jerim.
Qarqaraly, sulý Kókshe – jer shoqtyǵy,
Saryarqa altyn asý, asqar belim», –
dep, jármeńkeniń shymyldyǵyn ánmen ashqan. Balýan Sholaq pen Qajymuqandar túrli jáne óreli ónerlerimen kózge túsken. Qoıandy jármeńkesi qazaq ultynyń óner sańlaqtary túlep ushqan óner mektebi boldy. Oǵan mysal retinde qazaq halqynyń ataqty ánshisi, syrnaıshy M.Ýálıqyzynyń tanymal bolýyna, Q.Qýanyshbaevtyń birneshe kún boıyna daýysyn birde bala, birde kempir, birde shal qylyp qubyltyp, atyn búkil qazaqqa áıgili etýine de osy jármeńke sebepker bolǵan. Qoıandyda ónerin ushtap, qııaǵa qalyqtaǵan Qalıbek Qýanyshbaev, Ámire Qashaýbaev, Isa Baızaqov bastaǵan týma talanttar 1926 jyly Qyzylordada qurylǵan tuńǵysh kásibı qazaq teatrynyń negizin qalaýshylar desek, jármeńke ulttyq teatr óneriniń bastaýynda turǵanyn aıtýǵa bolady. Munda «Halyq úıi» jumys istep, aqyndar aıtysy ótkizilgen jáne qazaqsha spektaklder qoıylǵan. Oqý zalynyń esebinde 3 300 adamǵa tarta oqyrman turǵan. Jármeńke bir mezgilde Uly dalanyń saýda-sattyq ári mádenı ortalyǵyna aınaldy.
Radıodan Máskeý men Novosibirdegi oqıǵalar týraly habarlamalar berilip, 1925 jyly semeılik «Stepnaıa pravda» gazetiniń redaksııasy Qoıandy jármeńkesinde «Iаrmarochnyı vestnık» habarshysyn shyǵarǵan. Onymen belgili orys jazýshysy Nıkolaı Anov aınalysqan. Habarshy 100 dana tırajben shyǵarylyp, tez tarap ketken. Qazaqtardy baspa betinde basylǵan jańalyqtarmen tanystyrý úshin aqyn Isa Baızaqov jańalyqtar mazmunyn óleńmen jetkizgen. Sóıtip, Qoıandy jármeńkesinde búkil Saryarqanyń tynys-tirshiligi qyzý qaınap jatty.
Jármeńke qazaq dalasynda ulttyq saýda elıtasyn qalyptastyrǵan. Saýda-sattyq isine qazaq baılary da belsene aralasqan. Qarqaraly kópesi Qalıolla Bekmetov, pavlodarlyq kópes Derov, semeılik kópes-áıel Kárimova, t.b. jármeńkede óz dúkenderin ashqan. Olar orys saýdagerlerinen qylshyq júndi shuǵa, sáten, bóz, qytaı matalaryn, qazan, samaýyrlar, aýylsharýashylyq buıymdaryn satyp alyp, aýyldastaryna qoıǵa aıyrbastaǵan.
Qoıandy jármeńkesi sol kezdegi qazaq ultynyń áleýmettik-saıası ómirine de úlken yqpalyn tıgizdi. HH ǵasyrdyń basynda Qazaqstandaǵy ult-azattyq kúrestiń uıtqysy – Alash qaıratqerleriniń «Qarqaraly petısııasy» osy Qoıandy jármeńkesinde uıymdastyrylǵany belgili. 1905 jyly Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynulynyń basshylyǵymen qazaq ultynyń azattyǵyna baǵyttalǵan saıası-áleýmettik talaptar qoıylǵan petısııaǵa Qoıandyda 14 myńnan astam adam qol qoıyp, patsha ókimetine jiberilgen edi. Qarqaraly petısııasynda jergilikti halyqtyń quqyǵy men abyroıyn aıaqasty etýge jol bermeý, patsha ákimderiniń júgensizdigine tyıym salý, halyqtyń ana tilinde bilim alýyn uıymdastyrý, qonystandyrý saıasatyn toqtatý, tartyp alynǵan jerlerdi qazaqtarǵa qaıtarý sııaqty ult úshin mańyzdy talaptar qoıyldy. Sóıtip, Qarqaraly – Qoıandy ólkesi Alash qozǵalysynyń altyn besigine aınaldy. Qoıandy jármeńkesiniń uıymdastyrylýy men júrgizilýinde patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasaty aıqyn kórinis berdi. Birinshiden, Qoıandy jármeńkesin uıymdastyrý arqyly patsha ókimeti qazaqtyń mal ónimderin arzanǵa baǵalap, aıyrbastaý arqyly orys kópesterin baıytýdy kózdedi. Ony mynadaı mysaldardan kórýge bolady.Qazaqtar maldy aqshaǵa satqannan góri ony astyqqa, manýfaktýraǵa jáne zaýyt buıymdaryna aıyrbastaǵandy jón kórgen. Qazaq saýdagerleri syrttan keletin taýardyń naqty qunyn bilmegendikten, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda aıyrbas teń baǵaly bolǵan joq.
Mysaly, qunan qoı úshin qazaqtar 6 put (98,3 kg) tary nemese 4 put (65,5 kg) bıdaı alǵan, al aqsha ekvıvalentinde bul sol kez úshin eki tiri qazdyń quny bolǵan. Onyń ústine, sol tustaǵy qazaq dalasynda ósirilgen mal ónimderiniń sapasy óte joǵary bolǵandyǵyn aıtý kerek. Qazaqtar arasynda bolǵan I.Zavolıshın: «Qazaq maly orys malynan irirek, onyń eti nárli de dámdi. Qazaqtyń ógizi 10 put et berse, orys ógizi 5 put qana et beredi» dep jazǵan. Sol kezeńdegi qazaq dalasynda ósirilgen maldan alynǵan maı London bırjasynda Danııa men Jańa Zelandııada óndirilgen maıdy yǵystyryp shyǵarǵany da belgili. Qarqaraly ýeziniń 1-bólimshesiniń veterınary K.Saýlıt degen azamat 1906 jyly Qoıandy jármeńkesi keńesiniń tóraǵasy bolǵan eken. Sol jyly K.Saýlıt bylaı dep jazypty: «О́kinishke qaraı, Qoıandy jármeńkesi kezinde dalalyqtarǵa óte tómen sapasyz taýarlar satylady. Uıatsyz kópester nebir qylyqtarǵa baryp, kóshpelilerge eshbir jerde suranys kórmegen taýarlaryn neshe túrli aıla-sharǵylarmen ótkizedi. Jármeńke kópesteri 60 paıyzǵa deıin ózderiniń paıdasyna jep úırengen». Ádiletti veterınar pysyqaı kópesterdiń toıymsyz qareketterin osylaı áshkerelegen. Osyndaı shyndyqty ashyq aıtqan jármeńke tóraǵasyna kópester qarsy áreket jasaıdy. 1907 jyly kópester Semeı gýbernatoryna: «Burynǵy zańdylyqtardy paıdalana otyryp, jármeńke tóraǵasyn qarqaralylyqtardan ári veterınardan taǵaıyndamaý kerek» degen usynys jibergen.
Joǵaryda keltirilgen derekterden Qoıandy jármeńkesi sol kezdegi qazaq dalasynda ústemdik etken patsha ókimeti otarshyldyq saıasatyn ekonomıkalyq turǵydan júzege asyrýdyń bir quralyna aınalǵanyn kórýge bolady. Onyń ashy shyndyǵyn aqyn Keńshilik Myrzabekov «Birjan sal. Qoıandy jármeńkesi» atty poemasynda:
«Aq patsha jármeńkeni jeli qylǵan,
Qazaqtyń keń dalasyn sol jelimen
Jup-jumsaq jelbezekke jemi qylǵan...»
dep sheber sýrettegen.
Sonymen birge mal ónimderiniń túkke turmaıtyn arzan baǵaǵa saýdalanýy qazaq sharýalarynyń kedeılenýin jedeldete tústi. Joǵaryda keltirilgen poemada ol da aıqyn beınelengen:
«Kúledi syǵyr kópes syqylyqtap,
Kúledi tatar tilmash sylq-sylq
quptap.
Deıtuǵyn: «sart sadaǵam!» –
sart ekesh sart,
Kúledi maılap alǵan murtyn myqtap.
Saýdager eýropalyq, azııalyq,
Arzanǵa túskennen soń qazyna qut,
Osynaý darqandyǵy daraqy eldiń...»
Sataı Syzdyqov,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa tarıhy jáne mádenıetin zertteý ortalyǵynyń dırektory, UǴA qurmetti akademıgi
