Patologııalyq kesel nemese oıynqumarlyq nege kúsheıdi?

Taza shyǵyn – 100 mlrd teńge

Alǵashqyda qarajat tabý emes, jaı qyzyq kórý, dos­tarymen birge kóńil kóterý, demalý maqsatynda ǵana oı­naý­dan bastalatyn bul kesel ekiniń birin óziniń qushaǵyna qalaı tartyp ala­ty­nyn kóp adam bile bermeıdi. Bul jer­diń esigin ashpaý kerek. Ashyp, ishi­ne kirdiń be, qaıta shyǵýyń ekitalaı. Ol búkil ómirińdi, otbasyńdy, bala-shaǵań­dy, týǵan-týysyńdy, jumysyńdy – bárin de umyttyratyn jer. Onyń jas talǵamaıtyny óz aldyna, tipti adamnyń mate­rıaldyq jaǵdaıyna da qara­maıdy. О́ıtkeni qumar oıynǵa elitip, bútin baılyǵyn kazınoǵa qaldyryp nemese onlaın báske tigip jatqandardyń bári jaǵdaıy tómen adamdar emes, olardyń arasynda tanymal ártister men baı-baǵlandar da jeterlik.

О́tken jyly Parlament depýtattary­nyń Premer-mı­nıstrdiń orynbasaryna jol­daǵan depýtattyq saýalynda kel­ti­rilgen málimetterge kóz jú­girtsek, qazirgi kúni elimizde 350 myńdaı lýdoman bar eken. О́kinishke qaraı, basym kópshiligi – jasóspirimder. Olardyń jalpy qaryzyn árbir oıynshyǵa shaqqanda, 10 mln teńgeden keledi. Elimizde dám-tuzy ja­raspaǵan 10 otbasynyń 7-eýi qumar oıyndardyń saldarynan ajyrasady. Oıynqumarlyqtyń kesirinen jasalatyn qylmystar men sýısıd oqıǵalary kóbeıgen. Ishki ister mınıstrliginiń derek­terine súıensek, keıingi eki jylda qumar oıyn naryǵy jyljymaıtyn múlik nary­ǵyn basyp ozyp, otandastarymyzdyń eń kóp qarajat jumsaıtyn «je­tek­shi» salaǵa aınalǵan. Osy jyl­­dyń birinshi jartysyn­da oıyn­ǵa ketken halyqtyń taza shy­­ǵyny 100 mlrd teńgeden asyp­ty. Bul – IT qyzmetterge jum­sal­ǵan shyǵynnan bes ese, jyl­jy­maıtyn múlik operasııalary­na qaraǵanda eki esege kóp kórsetkish.

Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymy lýdomanııany psıhıkalyq aýrý dep tanyp, onyń kesiri joǵaryda atal­ǵan jaıttarǵa ákep soǵyp jat­qanyna qaramastan elimizde qumar oıyndardyń jarnamasy­na zańdy túrde tyıym salyn­ǵan joq. Demek, óz ómirin qurban­dyqqa shalýshylar kezekte tur...

Lýdomandar ne deıdi?

Oınap kórem dep ot basqan jandardyń bárin bilimsiz, aqylsyz deýge aýyz barmaıdy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bir basyna jetetin baılyǵy bar adamdar da, joǵary bilimdi, ómir kórgen jandar da keıde qumarhananyń turaqty klıen­tine aınalyp jatatynyn kórip júrmiz. Ondaı adam­­dar der kezinde óz-ózin toq­tat­pasa, birtindep búkil dúnıe-múlkin, kóligin, tipti jalǵyz baspanasyn satyp, aqshasyn qumar oıyn­nyń «qudyǵyna» quıady. Tanystarynan qaryzǵa aqsha alyp, ony qaıtarmaı jeksuryn bolady. Urlyq-qarlyq jasaıdy. Eń sońynda taqyrǵa otyryp, barar jeri, basar taýy qalmaǵanda keıbiri qylmys jasap túrmege otyrady, ne sýısıdke barady, endi biri «osyndaı jaǵdaıǵa qalaı tústim, qaıtip qutylamyn?» dep óz ishinde jaman men jaqsy, aqyl men nápsi arpalysqa túsip, tyǵyryqtan shyǵar jol izdeıdi.

Qazir ınternette oıynqu­marlyqqa sa­lynyp, ómirin talqan qylǵan adamdar óz oqıǵa­larymen bólisetin forýmdar bar. Oqyp otyrsań, árqıly taǵdyr, biraq bárinde uqsas bir problema. Biraz ýaqyt buryn Májilis depýtaty ári bloger Dáýlet Muqaev óz paraqshasynda oıynqumarlyq týraly jazba qaldyrǵannan keıin onyń jeke chatyna kóp adam óz oqıǵalary men bólisken. Solardyń biri – mektepti «Al­tyn belgimen» bitirip, ýnıversıtetti úzdik aıaqtaǵan jas jigittiń oqıǵasy. Ol da on­laın-kazınoǵa bir ret bás tigip kórem dep onyń basybaıly «tutqynyna» aınalǵan...

«Alǵashynda tanystaryma 150-200 myń teńge kóleminde qaryz bolyp júrdim. Qaıtarýǵa shamam kelmeı, qadirim ketti, abyroıym tógildi. Qashqan kezder boldy. Keıin jumysqa kirgende qaryzym tipti mıl­lıondaǵan teńgege ósip ketti. Áriptesterim ómirimniń «kóleń­keli jaǵyn» bilmeıtin. Keıin bankterden jumys ornyma hat kele bastaǵannan keıin, bir jerde uzaq jumys isteı almaıtyn jaǵdaıǵa jettim. Bir aýyldyń úmit kúttirgen balasy edim. Aqyry Astanaǵa qashtym. Sonda jumys istep júrip, oıynqumarlyqty báribir toqtata almadym. Býkmekerlik keńsede qonǵan kúnderim kóp boldy. Qaıyrshynyń kúıine tústim. Bir kúni qarnym ashyp otyryp, «Osy maǵan ne jet­peıdi? Nege men osyndaı kúı­ge tústim?» dep kóp oılan­dym. Aýylǵa baryp, anama bar shyn­dyqty aıttym. 27 jas­qa deıin oıynqumarlyqpen ómi­rimdi ótkizgennen keıin, mıl­lıondaǵan qaryzymdy jabý úshin qurylysqa jumysqa kir­dim. Shúkir, 1 mıllıon teńge ǵana qaryzym qaldy. Men bul báleden qutylamyn», dep jazypty ol.

Osyndaıda Abaı atamyzdyń «Ǵylym tappaı maqtanba» dep bastalatyn jyr joldary eske túsedi. Biz buǵan deıin bul óleńdi tek ǵylym-bilim taqyrybyn qozǵaǵan shyǵarma dep túsingenimiz ras. Shyn máninde, maǵynasyna úńilip qarasaq, ol jerde qazirgi lýdomanııa problemasy ashyq aıtylǵanyn kórýge bolady.

«Ǵylym tappaı maqtanba,

Oryn tappaı baptanba,

Qumarlanyp shattanba,

Oınap bosqa kúlýge...»

Bul jerdegi aqıyq aqynnyń «qumarla­nyp shattaný», «oınap bosqa kúlý», «beker mal shashý» dep otyrǵany – búgingi oıynqumarlyq keselin dóp basyp turǵany aqıqat.

Psıhologter ne deıdi?

Mamandardyń aıtýynsha, kez kelgen táýeldilik adamǵa jaǵymdy kóńil kúı syılaý arqyly paıda bolady. Al oıyn­qumar­lyqtyń jaǵymdy tusy – utys. Qolynda naqty utqan aqshasy bolmasa da, ol adamǵa úmit syılaıdy. Joqqa aldandyrady.

Psıhologter adamnyń qumar oıynǵa salynýynyń birneshe sebebi bar ekenin aıtady. Bi­rinshisi – jalǵyzdyq sezimi. Qumarhana tabaldyryǵyn at­taǵan jan sol jerde ýaqytyn ótkizip, nıettes dostar ta­ýyp, jalǵyzdyǵynyń ornyn toltyrǵandaı bolady. Qumar oıyn barysynda alǵan áseri ony qaıtadan osy jerge alyp keledi. Osylaısha qalaı táýeldi bolyp qalǵanyn ańǵarmaıdy.

Ekinshi sebep – adamnyń óz-ózine kóńili tolmaýy. Ot­basynda, jumysynda, dostary ortasynda, jalpy ómirde tolyqqandy joly bolmaǵan adam ózin qumar oıyn ar­qyly kórsetkisi keledi. Ol jerde jeńil jolmen qomaqty paıda taýyp, shynaıy ómirge qaraǵanda «jeńimpaz» bolyp shy­ǵýdy kózdeıdi. Qolyna az-maz utys túsken saıyn odan da úlken qarajat utarmyn dep «qaryzdyń tuńǵıyǵyna» bata beredi...

Úshinshi sebep – ońaı aq­sha tabý. Eshqandaı mańdaı te­rin tókpeı, saýsaǵyn ǵana qımyldatyp otyryp olja­ǵa kenelý – qııaldaǵy «mıllıo­nerlerdiń» basty armany.

Tórtinshi sebep – adamnyń túrli táýeldi­likterge ońaı beril­gishtigi. Qazirgi tilmen aıtqanda, «synǵyshtyq». Oıyn­qumarlyq – qyzyldy-jasyldy dúnıege, jańa sezim­derge elik­tegish adamdar úshin qaterli. Mun­daı jandar qumar oıynnyń «dámin» bir tatyp kórse, oǵan qaıta aınalyp kelýi ábden múmkin. Sonymen qatar túrli psı­hıkalyq aýyt­qýshylyqtar da oıyn­qu­marlyqqa berilýge ıtermeleıtin sebep­terdiń biri.

Qumar oınaý – ejelden kele jatqan «kásip». Sondyqtan álemdik dinderde onyń zııany týraly kóp aıtylǵan. Jalpy qandaı da kásip adal sanalýy úshin ony jasaýshyǵa jáne qoǵamǵa paıdasy bolýy kerek. Ekeýiniń biri bolmasa, ol jumys adal emes. Al qumar oıynda ekeýi de joq. О́ıtkeni oınaýshy belgili bir tabysqa kenelse de, onyń tapqanynan utylǵany kóp. Sonymen qatar bul «kásipten» qoǵamǵa, memleketke eshqandaı da paıda joq ekeni túsinikti.

Qalaı emdelý kerek?

Mamandar lýdomanııadan arylý jáne emdelý úshin eń aldymen sol adamnyń óz qalaýy men erki bolýy kerek ekenin aıtady. Eger ózi qalap turmasa, onyń betin beri qaratý qıyn. Degenmen, bul jazylmaıtyn aýrý, sheshilmeıtin túıin emes. Kalıfornııanyń oıynqumarlyq problemalary jónindegi keńesi bul táýeldilikten arylý úshin eń bastapqy qadamdar retinde mynadaı usynystaryn jasaǵan:

1. Oıynǵa qansha qaraja­tyń­d­y jáne ýaqytyńdy jum­saıtynyńdy aldyn ala sheship al;
2. Qazir utamyn dep emes, utylamyn degen senimmen oına;
3. Qumar oıyndy tabys kózi emes, kóńil kóterý retinde sana;
4. Eger qandaı da bir utysqa qol jetkizseń, qýan, biraq mundaı olja endi qaıtalanbaýy múmkin ekenin óz esińe sal;
5. Sharshap, kóńilsiz nemese ashýlanyp turǵanda oınama;
6. Qumar oıynǵa qansha ýaqytyń men aqshańdy jumsa­ǵanyńdy turaqty túrde jazyp júr;
7. Dostaryńnyń kózqarasyna kóńil aýdar. Eger olar seniń oıynyńdy unatpasa, olar sen kórmegen bir sebepti kórip tur;
8. Tek óz aqshańa oına. Qaryz alma;
9. Qumar oıyn belgili bir zańǵa baǵynbaıtynyn, utys kezdeısoq bolatynyn jáne sen oǵan áser ete almaıtynyńdy esińde usta;
10. Oıyn arasynda úzilis jasap, kóshege shyǵyp júrip qaıt;
11. Oıyn barysynda spırtti ishimdik ishpe, sanań saý bolsyn;
12. Qumar oıyn men basqa da demalys túrlerin teń ustaýǵa tyrys;
13. Qumar oıynǵa barǵanda qasyńda oıynqumarlyqqa sa­lyn­baǵan dosyń bolǵany jón;
14. Utylystyń ornyn toltyram dep jaǵdaıdy qıyndatpa;
15. Qumarlyqqa qatty beri­lip bara jatsań, óziń senetin adamdarmen aqyldas...

Joǵaryda aıtylǵandaı, bular – lýdomanııadan arylý úshin eń bastapqy qadamdar. Eger munyń paıdasy bolmasa, dereý psıholog mamandardyń kómegine júgingen jón. О́ıtkeni oıynqumarlyq – nashaqorlyq, maskúnemdik sekildi saldary óte aýyr dert.