Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
О́tken kúnderi áleýmettik jelide О́mir Shynybek esimdi bilimdar qazaq «Valdarolyq ǵashyqtar» atty post jarııalap, eriksiz nazar aýdartty. Myńdaǵan jyl jer astynda saqtalǵan, bir-birin qushyp jerlengen ǵashyqtar súıeginiń sýreti eken. Ol kisi «Qozy Kórpesh – Baıandaı, bir molada ólsem-aý». Qazaq áninen» dep taqyryp qoıyp, bylaı depti: «Valdarolyq ǵashyqtar». Italııadaǵy Valdaro qystaǵynyń janynan tabylǵan mynaý adam qańqalaryna arheologter osyndaı ataý beripti. Neolıt dáýiri. Kemi 6000 jyl buryn jastary shamamen 20 jastaǵy er men áıel belgisiz sebeppen qushaqtasyp qaza taýypty».
«Qazaq áninen» degen taqyryp birden Ásettiń «Injý-marjanyn» eske saldy. Qaıta bir qopsytyp qoımasaq, ózimiz de umytýǵa aınalǵan án tóresin Dánesh Raqyshev, Nurjan Janpeıis sekildi ánshilerdiń oryndaýynda taǵy bir tyńdap raqatqa battyq. Áıgili ánshi-kompozıtor Kenen Ázirbaevtyń Áset jóninde aıtqany eske túsedi: «Áli esimde. Jas kezim. Ataǵym jańa shyqqan ánshimin. Ile boıynda úsh júz aq boz úı tigildi. Jarty aı boıy saýyq, báıge, kókpar, salym, kúres boldy. Kún saıyn keshke qaraı óner talasy, ánshilik saıysy bastalady. Mine, osy jıynda Ásetti kórdim. О́zim kórgen ánshilerdiń ishinen Ámire bolmasa, Ásetke par keler eshqaısysy joq-aý! Onyń ústine kıgen tóńiregin zerlegen qyzyl máýiti shapanyna deıin kóz aldymda qaldy», depti Kenen ata.
Ásettiń sáni, saltanaty óz aldyna, áni men jyry zor tynysty daryn ıesiniń kókireginen shyqqanyn ǵana emes, asa talǵampaz, bilimdardyń máneri ekeni birden baıqalady. Sebebi osy «Injý-marjannyń» ózinde:
«Sáıfil Málik –
Jamaldaı,
Beınetińe kónsem-aı!
Qozy Kórpesh – Baıandaı,
Bir molada ólsem-aı!»,
dep tebirenip ánge qosady. Akademık Álkeı Marǵulan bolsa, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń sıýjeti bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi III ǵasyr, tipti odan da áridegi oqıǵadan bastalatynyn ǵylymı dáleldep bergen. Bálen ǵasyr halyq sanasynda ǵumyr keshken jyrdaǵy ǵashyqtardyń birge jerlengenin Áset muhıttan súzip alǵan injý-marjandaı ult óneriniń moınyna alqa qylyp taqqandaı áser etpeı me? Jáne qandaı asqaq áýen, qunarly sóz. «Alystan sermep, júrekten terbep» salǵan. Onyń ústine kóptegen zertteýshiler ánshi bul týyndysyn jas kúninde shyǵarǵan bolýy kerek dep tujyrymdady. Belgili jazýshy Beksultan Nurjeke:
«Ásettiń «Injý-marjan» áni – Estaıdyń «Qorlany» sııaqty mahabbat gımnindeı án. Áýendik qurylysynyń kúrdeligili de, áýezdiligi de «Qorlanǵa» uqsaıdy.
«Injý-marjan» Ásettiń jas kezinde shyǵarǵan alǵashqy ánderiniń biri bolsa kerek. Sebebi mahabbat jaıyndaǵy án de, óleń de adamnyń jastyq shaǵynda týýǵa tıis. Onyń ústine Ásettiń «Qozy Kórpesh — Baıandaı» degen sózdi aıtýy da bekerden-beker bolmasa kerek. Onyń jigittik dáýreni Lepsi ýezinde ótkeni, al Qozy men Baıannyń beıiti de sol ólkede ekeni belgili. Qozy men Baıannyń kúmbezin kórgen jas jigit adal mahabbat jaıynda qııaldamady, olar jaıyndaǵy jyrdy estip tebirenbedi deısiz be? «Seıpilmálik – Jamaldaı» deýine qaraǵanda, ol ándi shyǵarǵan kez Ásettiń medresede oqyp júrgen nemese ony oqyp ketken kezi de bolar. Áıgili «Myń bir túnde» aıtylatyn mahabbat hıkaıasy jas aqynnyń qulaǵyna sol medresedegi oqý arqyly jetkeni shúbásiz sekildi», deıdi.
Jalpy, Áset shyǵarmashylyǵyna qatysty jazýshynyń eńbekteri barshylyq. Eski kitaptarynyń birine jazǵan alǵy sózin de oqyǵanbyz. Sondyqtan bul kisiniń pikirin tartynbaı keltirdik. Buǵan qosa shoqtyqty týyndy týraly myna sózi de nazar aýdartarlyq sııaqty:
«Bul ánge baılanysty bir kúdik – qazirgi aıtylyp júrgen óleńi áýen mánine, ánniń maqsatyna úılespeıdi. Soǵan qaraǵanda, bul sózder «Injý-marjannyń» óziniki emes. О́ıtkeni ǵashyqtyq ánine «Áýeletip án salsa ánshi Áset» deý de, «Ásetteı sal án salsań ańyratyp» deý de jarasyp, jymdasyp turǵan joq. Ár eki joldan keıin almasyp keletin «Erkem, seni saǵyndym», «Saǵynbasqa ne shara» sekildi qaıyrma tirkester de, «Seıpilmálik – Jamaldaı beınetińe kónsem-aı, Qozy Kórpesh – Baıandaı bir molada ólsem-aı» deıtin negizgi qaıyrma da biz aıtyp júrgen án mátininiń máninen múlde alshaq. Al «Injý-marjannyń» óz sózin tabý múmkin be, joq pa degen másele – asa sheshýi qıyn másele, biraq úmit úzýge tıisti emespiz», deıdi.
Desek te, «Injý-marjannyń» ekinshi túrin tyńdaǵanda, qaıyrma men shýmaqtar arasynda asa alshaqtyq baıqalmaıtyndaı seziledi. Ony zertteýshiler aıta jatar. Biz ázirge Áset ánderine bir nazar salyp, tyńdarman qulaǵyn buryp qoıǵandy jón kórdik.
