Júz jyl boıy murany muqııattaǵan

Ásirese tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Málikova dırektor bolyp taǵaıyndalǵan sońǵy 20 jyl shamasynda arhıv jumysy jandanyp, qoǵamdaǵy róli arta tústi. Prezıdenttiń Jarlyǵymen «Qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi» memlekettik komıssııanyń qurylýymen de bul arhıvtiń jumysy qaınap berdi. Osy oraıda respýblıka bo­ıynsha oblys arhıvteri dırektorlary­nyń arasynan «Qurmet» ordenin alǵan jalǵyz basshy ekeni de S.Málikovanyń eseli eńbegin aıǵaqtaıdy.

О́ziniń tarıhı damýy barysynda memlekettiń ustanǵan saıasatyna baılanysty naqty ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jaǵdaıynda talaı ózgerister, ilgerileý men sheginister­di, damý men toqyraýdy bastan keshire otyryp, arhıv búgin úlken mejesine laıyqty jetip otyr. Soltústik Qazaqstan mem­lekettik arhıvinde el tarıhyna qatysty sońǵy eki ǵasyrdyń qujat­ta­ry bar. Qazir oblystyq arhıv pen onyń bólimderinde 1 mln 800 myń qu­jat saq­talyp tur. Arhıv kelýshiler men hat jazýshylarǵa qyzmet kórsetip qa­na qoımaı, qujattardy saq­taýdyń bar­­lyq talabyn oryndap, jyl sa­ıyn tozǵandaryn jańartyp otyrady. Máselen, tek bıylǵy jartyjyldyqta ǵana 1 511 istiń 21 920 beti jańartylǵan. Búline bastaǵan 299 bet qalpyna kel­tirilgen. Qazir qujattardy sıfrlandyrý jumysy qyzý júrgizilip jatyr. Oblys boıynsha qazir barlyǵy 82 myń qujat sıfr­landyrylǵan. Bul barlyq qujattyń 5 paıyzy ǵana.

Munda jeke adamdardyń ómiri men qyzmetine baılanysty aıryqsha qujattar da saqtalǵan. Sonyń ishinde Alash ardaq­tylary Maǵjan Jumabaıulyna, Sma­ǵul Sádýaqasulyna, Jumaǵalı Tileý­lınge, Qoshke Kemeńgerulyna, Ahmet Jan­talınge, Salmaqbaı Kúse­misovke, Baıbatyr Erjanovqa qatysty qujattar jeterlik.

1925 jyly 16 qyrkúıekte Qazaqtyń Ortalyq Atqarý komıteti Petropavl qalasy «Qyzyljar» ataýyn alsyn degen sheshim shyǵarady. Ony myna sózdermen negizdeıdi:

«1. Nazvanıe goroda v chest svıatyh Petra ı Pavla ne otvechaet ateıstıcheskomý soznanııý rabochego klassa.

2. Nazvanıe «Kzyl Jar» ısstarı bylo ýstanovleno sredı mass mestnogo kazahskogo naselenııa».

Osy sheshimdi qoldap jergilikti «Bos­tandyq týy» men «Mır trýda» gazetteri alaqaılap beredi. Mysaly, Osy gazette Andreı Bednyı degen orys aqyny mynadaı óleń de shyǵarǵan:

«Shlı segodnıa rýsskıı ı kazah

Ý kazaha gýby lepetalı, -

Obıasnıaıa, chto znachıt: «Kzyl-Djar», -

Gorod byl Petra ı Pavla, -

A segodnıa – on ýj – «Krasnyı-Iаr!».

О́kinishke qaraı, Máskeýdegi Búkil­odaqtyq ortalyq atqarý komıtetindegi sheneý­nikter bul ataýdy bekitpeı, qaı­taryp jibergen. Osy qujattar da Sol­tústik Qazaqstan arhıvinde saqtalǵan.

Ujymnyń 100 jyldyq mereı­toıy oblys ortalyǵyndaǵy Jastar sara­ıynda saltanatty túrde atalyp ótti. Ony oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń bas­shysy Dosbol Ábdiraıysov ashyp, júrgizip otyrdy. Saltanatta Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Arhıv, qu­jat­­tama jáne kitap isi komıteti tór­aǵa­­­­­­sy­nyń, Ortalyq memlekettik arhıv dı­­rek­­­torynyń, Ortalyq memlekettik ǵy­­lymı-tehnıkalyq qujattama arhıvi dı­­rektory atynan quttyqtaý sózder oqyl­­­dy. Sondaı-aq ujymdy Memle­ket ta­rı­hy ınstıtýty dırektorynyń min­de­tin at­qarýshy, tarıh ǵylymdary­nyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan, Soltús­tik Qazaq­stan Kásipodaqtar ortalyǵy­nyń tór­aǵasy Erik Nuraqaev, oblys­tyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy Eskendir Eleýsizov, belgili tarıhshy Zarqyn Taı­shy­baı, t.b quttyqtady. On­daǵan adamǵa «Arhıv isiniń úzdigi» tós­­belgisi tapsyryldy. Saltanat­ty jıynǵa elimizdegi barlyq oblys arhıvteri men salalyq arhıvter­diń basshylary qatysty. Shetelderden Reseıdiń kórshiles Omby oblysy tarıhı arhıviniń dırektory Lıýdmıla Chekalına, I.Arabaev atyndaǵy Qyr­ǵyz memlekettik ýnıversıteti ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Ju­maǵul Baıdildeev, Túrkııadan Edıtepe ýnıversıteti tarıh kafedrasynyń meń­gerýshisi Ahmed Tashagyl, Polshadan II dúnıejúzilik soǵys mýzeıiniń bas ǵylymı qyzmetkeri Dmıtrıı Panto, О́zbekstan Respýblıkasy Tarıh ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Muhtar Shams, t.b. boldy. Saltanatty jıyn mere­kelik konsertke ulasty.

Tústen keıin úsh seksııaǵa bólingen arhıvtanýshy ǵalymdar ózderiniń táji­rıbelerimen bólisip, zerttegen taqy­ryptary jáne arhıv salasyndaǵy keıbir máseleler boıynsha oılaryn ortaǵa saldy. Sonyń ishinde tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan ózi jaqsy bile­tin AQSh, Germanııa, Nıderland, Reseı elderi arhıvteriniń jumysyn uıym­dastyrý tájirıbesinen sheberlik sabaǵyn ótkizdi.

Osy kúni keshke qonaqtar «Aby­laı­dyń aq úıi» men Islam mádenıeti mýzeılerin tamashalady. Ekinshi kúni oblystaǵy ulttyq kıeli jerlerge bardy. Sonyń ishin­de Jambyl aýdanyn­daǵy «Soltústik Qazaqstan jáne Alash» barelefi men Gúltóbe-Mamanaıdaǵy Qojabergen jyraý mazarynda bolyp, zııarat etti. Osy is-sharalar «Qazaqstan­nyń soltústik óńirindegi Alash qozǵaly­sy muraǵat derekterinde» atty kitap­tyń tusaýkeserimen aıaqtaldy.

Soltústik Qazaqstan oblysy