Bıýdjet kodeksiniń jobasy Parlamentke joldandy

Egindi ýaqytyly jınaý mańyzdy

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdar­bek Saparov bıyl dándi jáne dándi-bur­shaqty daqyldardy jınaý alańy 17,3 mln ga quraǵanyn baıandady. Búgingi tańda res­pýblıka boıynsha 6,9 mln ga eginniń 40%-y­ jınaldy. Ortasha ónimdilik – 9,5 s/ga, 6,6 mln tonna astyq bastyryldy. О́t­ken jyly dál osy kezeńde astyq­tyń 11,6 mln ga­ nemese 72,8%-y jınalǵan eken.

Bul rette egin naýqany ońtaıly aýyl sharýashylyǵy jaǵdaıynda ótkeni, jazǵy aýa raıy eldiń basym bóliginde qalypty bolǵany atap ótildi. Egin jınaý aldyn­da tehnıkanyń daıyndyǵy 100%-ǵa qam­tamasyz etilip, jeńildetilgen JJM jó­neltý belgilengen merzimde bastaldy. Sonymen qatar negizgi astyqty aımaqtarda 3 aptadan astam ýaqytqa sozylǵan jaýyn-shashyn saldarynan astyq sapasynyń jáne tuqym ónýiniń nasharlaýyna, sondaı-aq jalpy dándi daqyldar túsiminiń tómen bolýyna ákelip soqqan.

Aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan zardap shekken barlyq óńirlerde búkil múddeli organdar men uıymdardy qosa otyryp, zardaptardyń aýqymyn anyqtaý úshin jumys komıssııalary qurylǵan. Búginde barlyq zardap shekken óńirlerge issapar jasalyp, egin jınaý jumystarynyń barysyna taldaý júrgizildi. Ákimdikterdiń málimeti bo­ıynsha, alqapta óngen astyq 2,7 mln ga. Bul jalpy egin jınaý alańynyń 15%-yn quraıdy. Qazirgi ýaqytta barlyq óńirlerde tehnıkalar egis alqabyna jappaı shyqty, oraq jumystary jalǵasyp jatyr.

Negizgi astyqty óńirlerdegi jaǵdaı týraly Aqmola oblysynyń ákimi Marat Ah­metjanov, Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasary Erlan Spanov jáne Soltústik Qazaqstan oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Marat Tasmaǵanbetov baıandama jasady.

Premer-mınıstr egin jınaý naýqa­ny­nyń barysy Úkimettiń turaqty baqy­laýyn­da ekenin atap ótti.

«О́zderińiz biletindeı, bıylǵy jyl elimizdiń eginshileri úshin qolaısyz boldy. Jazdyń 2 aıyndaǵy aptap ystyqtyń sońy kúzgi jaýyn-shashynǵa ulasty. Bul, árıne, astyqtyń túsimin azaıtyp, jumys qarqynyn edáýir báseńdetip jiberdi. Degenmen egin jınaý naýqanyn qarjylaı jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti sharalar qabyldandy. Astyqty óńirlerde osy aıdyń sońyna deıin qatty jańbyr jaýady degen boljam joq. Sondyqtan osy merzim ishinde barynsha úlgerip qalý kerek», dedi Á.Smaıylov.

Ol elimizdiń soltústik óńirlerindegi aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty Memleket basshysy Úkimetke astyq óndiretin fermerler men sharýa qojalyqtaryna qajetti kómek kórsetýdi tapsyrǵanyn eske saldy.

«Energetıka mınıstrligi astyqty kep­tirý úshin qosymsha kólemde dızel oty­nyn bóletin bolady. «Báıterek» hol­dıngi nesıeler boıynsha qaryzdardy qaıta qurylymdap, qolaısyz aýa-raıy­nan zardap shekken fermerler úshin aıyppul sanksııalaryn salmaı, Azyq-túlik korporasııasynyń jelisi arqyly taýarlyq nesıe merzimderin uzartyp otyr. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵy fors-majorlyq jaǵdaı retinde tanylýǵa tıis. Sýbsıdııalardy tolyq kólemde tóleý kerek» dedi Premer-mınıstr.

Úkimet basshysy astyq qabyldaý pýnkt­teri men  astyqty keptirýmen aınalysatyn kásiporyndardyń táýlik boıy jumys isteýin qamtamasyz etýge aıryqsha nazar aýdardy. Bul rette ol tarıfterdiń kóterilýine jol bermeý jóninde sharalar qabyldaý qajettigin qadap aıtty.

Sonymen qatar astyqty keptirý úshin bir lıtri 250 teńgeden aspaıtyn baǵamen qosymsha kólemde dızel otynyn bólýdi qamtamasyz etýdi, agroónerkásip keshenin sýbsıdııalaý úshin qosymsha qarajat bólý jumystaryn júrgizýdi, sondaı-aq bıylǵy azyq-túliktik jáne jemdik astyqty tikeleı satyp alý úshin Azyq-túlik kor­po­rasııasynyń jarǵylyq kapıtalyn ulǵaıtý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy.

«Biz búgin Jambyl oblysynyń sharýa­laryna shyǵyndy óteý úshin Úkimet re­zervinen qarjy bólý týraly qaýly qa­byldaımyz. Qarjy mınıstrligi men óńir ákimdigi oblystyń zardap shekken eginshilerine tólemderdiń tez arada bólinýin qamtamasyz etýge tıis», dedi Á.Smaıylov.

Sonymen birge Premer-mınıstr astyq tasıtyn vagondardy ýaqtyly qam­ta­masyz etip, temirjoldaǵy uzyn-sonar ke­zekti boldyrmaýdy talap etti. «Biz­diń mindetimiz – egindi sapaly jınap alý», dep túıindedi ol sózin.

Kodeks ashyqtyqty kúsheıtedi

Úkimet otyrysynda jańa Bıýdjet ko­deksiniń jobasy boıynsha ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov baıandama jasady. «Sizderdiń qaraýlaryńyzǵa jańa redaksııadaǵy Bıýdjet kodeksiniń jobasy jáne oǵan ilespe zańnyń jobasy engizilip otyr. Bıýdjet kodeksin ázirleýge kirispes buryn biz qoldanystaǵy kodekske baǵalaý júrgizdik. Bul – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kirý sharttarynyń biri», dedi ol. 

Halyqaralyq valıýta qorynyń sarapshylary qoldanystaǵy Bıýdjet kodeksi­ne «joǵary deńgeı» degen baǵa be­ripti. Onda qoldanystaǵy kodekspen sa­baqtastyqty saqtap, zamanaýı talaptar­ eskerilgen. Keıingi jyldardaǵy reformalar men úr­dis­­terdiń barlyǵy, Prezıdent pen onyń Ákimshiliginiń tapsyrmalary talda­nyp, qurylymdaldy, halyqaralyq tá­jirı­be qaralyp, Joǵary aýdıtorlyq pa­la­ta­nyń, sarapshylar qoǵamdastyǵynyń usynys­tary engizildi. Qoldanystaǵy kodekstiń frag­menttik erejeleri qury­lym­dalyp, naq­tylaýshy normalar zańǵa táýeldi nor­matıv­tik quqyqtyq aktiler deńgeıine tú­siril­di, qujat negizdemelik jáne ıkemdi boldy.

Áleýmettik-ekonomıkalyq damý bol­jamyn qalyptastyrǵannan keıin 3 jyl­ǵa 1 ret­ turaqty bazalyq lımıtterdi bel­gileýdi es­kere otyryp, bıýdjet úderisi 1 maýsymda bastalatyn bolady. Shyǵys lımıtteri 7 maýsymǵa deıin jetkiziledi. Bıýdjettik baǵ­darmalar ákimshileriniń bıýdjettik suraý salýdy usyný merzimi shyǵystar lımıtteri jetkizilgen kúnnen bastap 10 jumys kúni ishine aýysady.

Bloktik bıýdjetteý ondaǵy rásim­der­di ońaılatý jáne ıkemdiligin kúsheıtip, ondaǵy baǵdarlamalar ákimshileri  derbes­ti­gin arttyrý aıasynda engiziledi.

Birinshi, bul bıýdjettik rásimderdi ońtaı­landyrý. Endi bıýdjettik baǵdar­lamalar ákimshileri bıýdjettik suraý degen qujatty qalyptastyrady. Onda memlekettik organ týraly aqparat ashylady. Bıýdjettik baǵdarlamanyń pasporty, esepteri jasalady jáne bir paketpen ýákiletti organdarǵa engiziledi. Al baǵdarlama kelisilmeıdi jáne bekitil­meıdi. Oǵan baǵdarlamanyń basshysy elektrondyq formatta qol qoıady. Bul ony qurastyrý sapasyna jaýapkershilikti kúsheıtedi.

Ekinshi, turaqty sıpattaǵy bazalyq shyǵystar blogin 3 jylǵa belgileý usy­nylady. Munda ákimshilik shyǵystary jáne jyl saıynǵy turaqty shyǵystar bo­lady. Tizbeni bıýdjettik josparlaý jónin­degi ortalyq ýákiletti organ – Qarjy mınıstrligi qalyptastyrady. Bul shyǵys­tar ózgermeıtin bolsa, jyl saıyn egjeı-tegjeıli qarasty­ryl­­maıdy. Bazalyq shy­ǵystar bıýd­jet­tiń jalpy kóleminiń shamamen 50-60%-yn quraı­tynyn eskerip, bul baǵdar­la­ma­lardyń ákimshileriniń de, ýáki­letti organdardyń da jumysyn azaıtady.

Úshinshi, bloktik bıýdjet ony josparlaý jáne oryndaý úderisteriniń ishindegi memlekettik organdardyń der­bes­tigi men ıkemdiligin arttyrýdy kózdeıdi. Strategııalyq maqsattyń aınalasynda bıýdjettik baǵdarlamalardy ulǵaıtý oryndy bolady. Bir maqsatqa arnalǵan ekinshi, úshinshi bıýdjettik baǵdarlamany ashýǵa tyıym salatyn tikeleı norma engiziledi. Bul jaqsy nátıjege qol jet­kizý úshin bıýdjet qarajatyn bas­qarý­da ıkemdilik pen derbestik beredi. Baǵ­darlamalar arasynda qarajatty qaıta bólý kólemin túzetý jolymen 10%-dan 15%-ǵa deıin ulǵaıtýdy eskerip, bıýdjet úderisin jeńildetýge múmkindik beredi.

Bıyl oryndalmaıtyn bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileriniń usynystary boıynsha 1 jeltoqsanǵa deıin shyǵystar pýlyn aıqyndaý kerek. Osy tizbe boıynsha shyǵystar bıýdjetti túzetýsiz jańa qarjy jyly bastalǵannan keıin birden jyl basyndaǵy qaldyqtar esebinen júrgizilýge tıis. Jergilikti deńgeıde de osyǵan uqsas tetikti qoldaný usynylady.

Qarjyny basqarýdyń negizi

Jańa Bıýdjet kodeksinde «Memle­ket­tik qarjyny basqarý» atty jańa bólim paıda boldy. Bıýdjet saıasatyna, memlekettik qarjyǵa, onyń turaq­tylyǵyna anyqtama berildi. Ýákiletti organ aıqyndaldy. Bul bólim memlekettik qarjynyń jaǵdaıyn taldaý jáne salyq-bıýdjet saıasatyn aı­qyn­daý úshin negiz jasaıdy. Memleket qar­jysyn basqarý quraldary kózdelgen, bul – bıýdjettik qaǵıdalar jáne olardyń saqtalýy.

Memlekettik qarjyny basqarý bóli­mine Ulttyq qor jáne bıýdjetten tys qorlar boıynsha bólimder engizildi. Ult­tyq qordan tek synı ınfraqurylym­ǵa beriletin nysanaly transfertti paıda­lanýǵa shekteý engizilip, tıisti krıterııler qosyldy. Jalpyeldik jobalarǵa bir mezgilde birneshe oblystyń aýmaǵynda birdeı obektiler salatyn «Jaıly mektepter» jatady. «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy boıynsha erejeler jeke bappen endi. Memlekettik qarjyny basqarýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna sáıkes bul balalarǵa 18 jasqa tolǵanǵa deıin jyl saıyn esepteletin nysanaly talaptar bolady. 

Premer-mınıstr 2004 jyldan beri bıýdjet salasynda birqatar mańyzdy jáne júıeli reforma júrgizilip kelgenin aıtty. Atap aıtqanda, bıýdjet zańnamasy bir retke jáne júıege keltirildi, sondaı-aq nátıjege ba­ǵyt­talǵan bıýdjet qalyp­tastyrýǵa kóshtik.

«Osylaısha, bıýdjettik quqyqtyq qatynastardy retteýdiń birtutas saıasaty quryldy. Bıýdjet júıesiniń biryńǵaı qaǵıdattary belgilenip, bıýdjetaralyq qatynastardy jetildirý jumystary iske asyryldy. Sonymen qatar munaı kiristerin jınaqtaý mehanızmi engizildi», dedi Á.Smaıylov.

Oǵan qosa Memleket basshysynyń halyqqa Joldaýynda aıqyndalǵan jańa ekonomıkalyq baǵytty iske asyrý úshin bıýdjettik saıasatty qalyptastyrý men iske asyrý tásilderin ózektendirý kerek. Osyǵan baılanysty jańa kodeks memlekettiń barlyq qarjylyq aǵynyn shoǵyrlandyryp, bıýdjet erejeleriniń qatań saqtalýyn jáne kvazımemleket­tik sektor sýbektileriniń esep berýin qamtamasyz etedi.

«Jańa Bıýdjet kodeksi memlekettik ekonomıkalyq saıasattyń basty quralyna aınalýǵa tıis. Ol Prezıdent belgilep bergen áleýmettik-ekonomıkalyq damý mindetterin iske asyrýǵa yqpal etetin bolady. Kodeks búgingi kún talaptaryna saı keledi, sondaı-aq únemdi jáne ja­ýapty bıýdjettik saıasatty iske asyrýǵa múmkindik beredi», dedi Á.Smaıylov.

Qujat boıynsha daýys berý rásiminen keıin Úkimet basshysy onyń Parlamentke engizilýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Kemshilikti túzetýge – eki apta

Energetıka vıse-mınıstri Jandos Nurmaǵanbetov bekitilgen kestege sáıkes elektr stansalarynda 10 energoblok, 49 qazandyq jáne 54 týrbınany kúr­de­li jóndeý josparlanǵanyn aıtty. Qazir 5 energoblok, 23 qazandyq jáne 20 týr­bınada jumystar júrgizilýde. Al 4 energoblok, 17 qazandyq jáne 13 týrbınanyń jóndeý jumysy aıaqtalǵan.

Jalpy uzyndyǵy shamamen 25,3 myń shaqyrymdy quraıtyn elektr jelilerin, 567 qosalqy stansany, sondaı-aq 3,5 myń taratý pýnkti men transformatorlyq qosalqy stansalardy kúrdeli jóndeýden ótkizý josparda bar. Qazir 22,7 myń shaqyrym elektr jelileri, 514 qosalqy stansa, 3 466 taratý pýnkti men transformatorlar boıynsha jumystar aıaqtaldy.

Rıdder JEO-da merdigerlik uıymdar 6 qazandyqtyń barlyǵynda jóndeý jumystaryn júrgizýde. Úkimet rezervinen osy maqsattarǵa 7,2 mlrd teńge bólindi. №2 jáne №3 qazandyqtar qyrkúıektiń sońynda paıdalanýǵa beriledi.

Ekibastuz JEO-nyń senimdi jumysyn qamtamasyz etý sheńberinde aldaǵy jylytý maýsymynda 10 qazandyqty jóndeý kózdelgen. «OAEK» AQ esebinen qosalqy jabdyqtar, ǵımarattar men qurylystar jóndeledi. «ArselorMıttal Temirtaý» AQ 2-JEO-nyń daıyndyǵy baqylaý­da. Mundaǵy №4 qazandyqty jóndeýdi aıaqtaý merzimi qazan aıynyń sońyna deıin uzartylady. 

О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev kommýnaldyq sharýashy­lyq, áleýmettik sala jáne turǵyn úı qory ny­sandaryna jylý berý maýsymyna daıyndyq týraly aıtty.

Premer-mınıstr jylytý maýsy­mynyń bastalýyna óte az ýaqyt qalǵanyn atap ótti. Soltústik jáne shyǵys óńirlerde jylytý maýsymy aýa raıyna oraı merziminen erte bastalýy múmkin. Qazir jylytý maýsymyn bastaý úshin bastapqy daıyndyq bar, biraq olardyń keıbiri ýaqytynda aıaqtalmaı qalýy yqtımal.

«Temirtaý qalasynyń №2 jylý elektr ortalyǵynda №4 qazandyqty jóndeý qazan aıynyń sońyna deıin uzartyldy. Jezqazǵan jylý ortalyǵyndaǵy №4 qazan­dyqty josparly jóndeý áli aıaqtalǵan joq, al №9 qazandyqta jumystardyń nebári 4%-y ǵana oryndalǵan», dedi Á.Smaıylov.

Abaı, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl oblystarynyń energııa kásip­oryn­darynda jóndeý jumystary kesteden keshigip júrgizilip otyr. Sondaı-aq jylytý maýsymynyń basynda qazan­dyqtarǵa túsetin júktemeniń tómen bolatyny eske­rilse, bul úılerdegi temperatýra kór­setkishterine áser etpeýi kerek.

«Atalǵan óńir ákimderi Energetıka mınıstrligimen birge jóndeý jumys­tary­na kúndelikti monıtorıng júrgizip, al­­daǵy maýsymda qajetti jylý berýdi qam­tamasyz etýge tıis», – dedi Úkimet basshysy.

Ol MAEK-tiń №3 energobloginde jospar­lanǵan kúrdeli jóndeý 2024 jylǵa aýys­ty­ry­lyp, búginde №2 energoblok jóndelip jatqanyna nazar aýdar­dy.

Úkimet basshysy óńirlerdegi jylý jelilerin rekonstrýksııalaý barysyn da turaqty baqylaýda ustaý qajettigin atap ótti. Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qyzylorda, Mańǵystaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda, sondaı-aq Shym­kent qalasynda jylý jelileri bo­ıynsha jumystardyń shamamen 70%-y oryndaldy.

Sonymen birge ol Abaı, Atyraý oblys­tarynda jáne elordada birqatar áleý­mettik nysandardy daıyndaý jumystary aıaqtalmaǵanyna nazar aýdardy. Sondaı-aq búginge deıin óńirlerde kómir qorynyń josparlanǵan kóleminiń 28%-y ǵana jınaqtalǵan.

«Joǵaryda atalǵan barlyq kemshi­lik­ti eki apta merzimde túzetý qajet», dep túıindedi sózin Úkimet basshysy.