Infografıkany jasaǵan – Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
Elimizde 1999 jyly kıik sanynyń kúrt tómendeýine baılanysty 2024 jylǵa deıin olardy ǵylymı laboratorııalyq jumystan basqa maqsatta paıdalanýǵa moratorıı jarııalanǵany esimizde. Budan keıin ishinara brakonerlik zańsyzdyqtar bolmasa, óriste óz betinshe ómir súrgen túz taǵysy jyl sanap kóbeıgeni belgili. Keń dalamyzdyń kıesi bolǵan kıik janýaryna qatysty kiltıpan keıingi 4-5 jyldyń kóleminde kórinis bere bastady. Másele – kıik sanynyń kóbeıip ketýi bolyp otyr.
Qaıyra bir eske sala keteıik, bıyl kóktemde júrgizgen áýe sanaǵynyń nátıjesine sáıkes, qazir elimizdegi kıik sany 1,9 mıllıonǵa jetti. Keńes zamanynda eń joǵarǵy kórsetkish 1,2 mıllıon bolypty. Adam túgili ań da azattyq alǵannan keıin jeri keńip, ósip-óngeni osy edi. Áıtkenmen álemde elimiz jer kóleminen 9-orynda turǵan alyp dala, apaıtós jazyqtyń ıesi bolsa da, 2 mıllıon kıikke jerimiz jetpeı jatqan kórinedi. Kıikterdiń sanaǵyn júrgizip otyrǵan mekemeniń boljaýyna qaraǵanda, bul kórsetkish jyl sońynda (kıiktiń tólimen qosa eseptegende) 2,6 mıllıon bas bolmaq. Osyǵan oraı Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde bolǵan dóńgelek ústelde kıik popýlıasııasyn retteý máselesi jan-jaqty talqylandy. Oǵan Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi men ǵalymdar qatysty.
Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kımniń aıtýynsha, qalaı da kıik sanyn retteý qajet.
«Kıik sanynyń ósýinen jaıylymdar men sýattar, aýyl sharýashylyǵyna tıesili jer aıasy taryldy. Ańǵardaǵy aqbókender egindi taptap jatyr. Keıingi úsh jylda Batys Qazaqstan oblysynda áleýmettik shıelenis oryn aldy. Jergilikti turǵyndar óńirdiń agroónerkásiptik keshenin turaqty damytý úshin kıik sanyn retteý qajet», deıdi ol.
Al Zoologııa ınstıtýtynyń bıosenologııa jáne ańtaný zerthanasynyń meńgerýshisi Konstantın Plahov kıikter qansha jem jep, sý ishetinin eseptep berdi.
«Bir eresek kıik kúnine 7 kg-ǵa deıin jem jep, shamamen 5 lıtr sý ishedi. Mysaly, Oral popýlıasııasynda 1,13 mln bas kıik bar. Olardyń kóktemgi kóbeıýin eskersek, kún saıyn 8 myń tonnaǵa deıin jem jáne 6 myń tonnaǵa jýyq sý tutynady. Árıne, bul jaǵdaı jaıylymdar men sýattarǵa aıtarlyqtaı áser etedi», deıdi K.Plahov.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shabyndyq jáne jaıylymdyq alqaptarǵa keltirilgen zalaldy eseptep otyr. Olardyń deregine sensek, qazirgi keltirilgen zalal – 122 myń gektarǵa jýyq egistik (Qostanaı, Qaraǵandy, Aqmola, Aqtóbe, BQO) zardap shekken. Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń esebinshe shyǵyn kólemi 12 mlrd teńgeden asqan.
«Kóterilgen máseleniń kúrdeliligine baılanysty kıik popýlıasııasyn retteý tásilderin ázirleý úshin, sondaı-aq halyqaralyq tájirıbege súıený maqsatynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi qonys aýdaratyn túrler jónindegi Konvensııanyń hatshylyǵymen ózara is-qımyl jasaı otyryp, janýarlar dúnıesin qorǵaý jáne paıdalaný jónindegi halyqaralyq sarapshylarmen talqylaý júrgizilip jatyr», deıdi A.Kım.
Ǵalymdardyń dereginshe, dúnıe júzindegi kıikterdiń eń kóp úıiri bizdiń elde saqtalǵan. Olar Betpaqdala, Ústirt, Oral popýlıasııasy bolyp bólingenimen, eldegi aqbókenniń 90 paıyzy Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústik óńirin mekendeıdi. Sondyqtan «myńdaǵan kıiktiń tuıaǵy astynda qalǵan» Qaztalov, Jánibek, Bókeı ordasy, Jańaqala aýdany turǵyndary, dálirek aıtsaq, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerler dabyl qaǵyp, mal ósirýge múmkindik bolmaı bara jatqanyna shaǵymdanyp júrgenine biraz boldy. Osyǵan oraı, baspasóz jıynynda Oral popýlıasııasyn basqa jaqqa kóshirý máselesine qatysty suraq qoıǵan edik. Bizdiń saýalymyzǵa jıynǵa onlaın rejimde qatysyp otyrǵan Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Qaısar Kúshalıev myrza jaýap qatty. Onyń aıtýynsha, kıik sanyn retteý úshin kóshirý tásilderin de qoldanýǵa bolady.
«Halyqaralyq sarapshylar toby kıiktiń Oral jáne Betpaqdala popýlıasııalarynyń mekendeıtin jerlerine baryp, eldi mekenderge jaqyn ornalasqan kıik tabyndaryn óz kózimen kórip qaıtty. Sonymen qatar kıik sanynyń ósýine baılanysty týyndaǵan máseleler jergilikti turǵyndarmen birge talqylandy. Qazirgi ýaqytta Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary kıik popýlıasııasyn retteý boıynsha bıologııalyq negizdeme ázirledi. Bıologııalyq negizdemege sáıkes kıik popýlıasııasyn retteý boıynsha daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr. Jaqyn arada osy máselege qatysty sheshim shyǵady», deıdi Q.Kúshalıev.
Qoryta aıtqanda, qorǵansyz kıikterdiń taǵdyry men nápaqasyn jerden terip jegen sharýalardyń shyǵyny bir tarazyǵa tartylýy qıyn bolyp otyrǵany ras. Sharýasy shatqaıaqtaǵan eńbek adamdarynyń ýáji de oryndy shyǵar. Biraq kıikte til joq... Tek buǵan jaýapty mekemelerdiń tııanaqty sheshim shyǵara almaı otyrýy qynjyltady. Bul másele aıtylǵaly 4-5 jyldyń bederi boldy, eshqandaı ońdy sheshim bolmaı otyr. Túrli saladan talaı bilikti mamandar kókeıge qonymdy usynystar aıtty. Ásirese, kıikterdi el ıgiligine jaratyp, óndiristik baǵytqa burý, az-kem ańshylyqqa da ruqsat etý nemese popýlıasııalardy kóshirý máselesi qozǵaldy. Mundaı tájirıbe álem elderinde baryn aıtady mamandar. Estirińizde bolsa, byltyr Memleket basshysy da bul máseleni mamandarmen aqyldasyp, ońtaıly sheshýdi tapsyrǵan. Alaıda Prezıdenttiń bul gýmanıstik sheshimin bizdiń jaýapty mekemeler nege áli kúnge deıin júzege asyrmaı otyrǵany túsiniksiz?
P.S. Atalǵan jıynnan keıin elimizde kıikterdi atýǵa resmı túrde ruqsat berilgeni týraly aqparat tarady. Kıik sanyn retteý jónindegi Úkimettiń qaýlysy bir aı buryn qabyldanyp qoıǵan desedi. Ony tipti Parlament Májilisiniń depýtaty Dúısenbaı Turǵanov rastap otyr.
«Resmı túrde ruqsat berilgen. Osy aıdyń basynda-aý deımin. 300 myńǵa jýyq kıikti atýǵa bolady delingen. Biraq sodan keıin etin, múıizin qaıda jiberetinin, qalaı paıdalanatyny áli sheshilmegen syńaıly», dedi Májilis depýtaty.
Eki jyldan beri sozbalańǵa salynyp kelgen túıtkilge túpkilikti sheshim shyǵarylǵanyn Ekologııa mınıstrligi ázirge jarııalaǵan joq.
