Onlaın oıyndar neni nasıhattap júr?

Keıingi 10-15 jylda kompıý­terlik oıyndar álemde qyrýar qarjy túsiretin úlken ındýstrııaǵa aınalyp úlgerdi. Elimizde de onlaın oıynǵa elitkender sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Naqty sandarǵa kóz júgirtsek, 2020 jyly kompıýter oınaıtyn­dar qatary 5 mıllıon adamdy qura­ǵan, onyń 70 paıyzy – balalar men jasóspirimder.

«Newzoo» analıtıkalyq kom­panııasynyń málimetinshe, 2018 jyly otandastarymyz ınter­net­tegi onlaın oıyndardy 207 mıllıon dollarǵa satyp alǵan. Bul kór­setkish boıynsha elimiz álemde 44-orynǵa jaıǵasypty.

Ulymnyń synyptasynyń aıtyp otyrǵan oıyny «Standoff 2» dep atalady. «Standoff 2»-ni tek kom­pıýterde emes, telefonmen de oınaýǵa bolady. Sondyqtan qo­lyna smartfon ustaǵan árbir bala úshin qoljetimdi dúnıe. Munda oıynshy ne arnaıy jasaq bolyp terrorıs­termen soǵysady, ne terrorıst bolyp arnaıy ja­saqpen qaqtyǵysqa túsedi. Budan bólek, «Counter-Strike», «A War Story», «Black Fire» sekildi kóp­tegen oıynda da jas balalar «terrorıst» bolýdyń «qyr-syryn» meńgeredi eken.

Degenmen, búginde kompıý­ter­lik oıyndardyń qaýiptiligi tek ter­rorızmdi nasıhattaý jáne ony er­lik retinde kórsetý ar­qy­ly kó­rinis taýyp jatqan joq. Keıingi ýaqytta balalardy jat dinı aǵymdarǵa tartatyn oıyndar da paıda bolǵan. Elimizdiń aýma­ǵyndaǵy kompıýterlik klýb­tarda dinı mazmundaǵy oıyn­dardyń na­ryqtyq reıtıngi jo­ǵarylap kele jatqan kórinedi. Máselen, Astana qalasyndaǵy kom­pıýterlik klýbtardyń baǵdar­lamasynda kez­desetin dinı beıne oıyndardy 13 pen 18 jas araly­ǵyndaǵy jas­ós­pirimder men jastar turaqty túrde tutynatyny belgili bolǵan.

Shymkent qalasy Din máse­le­lerin zertteý ortalyǵynyń din­ta­nýshy mamany Nurrazy Arapbaı – jasóspirimder oınap júrgen dinı mazmundaǵy kompıýterlik oıyndarǵa tereńdetilgen beınevızýaldy dintanýlyq, kontenttik taldaý jasaǵan mamandardyń biri. Nátıjesinde, ol ónimderde eli­mizdiń aýmaǵynda tirkelmegen sektalyq baǵyttaǵy nanym-senim­derdiń ustanymdary, ózge dinge shaqyratyn kórinister, sonymen qatar zorlyq-zombylyq, din­aralyq óshpendilik, azǵyndyq túr­­leri de nasıhattalatynyna kó­zi jetken.

– Biz Astana qalasyndaǵy 8 kom­pıýterlik klýbqa baryp, dinı mazmundaǵy oıyndarǵa tek­serý júrgizýmen qatar, jas­ós­pirim­der­men suhbattasyp, olar­dyń osyndaı oıyndarǵa degen qy­zyǵý­shylyǵyn bildik. 9 ben 18 jas aralyǵyndaǵy 50-den as­tam jetkinshekpen áńgi­melesý bary­synda biz zerttegen oıyn­dardyń negizgi dinı mazmuny olar­dy qyzyqtyratynyn jáne ba­la­lardyń dinı tanymyn qalyp­tastyratyn alǵashqy baspaldaq ekenin kórdik, – deıdi Nurrazy Arapbaı.

Máselen, solardyń biri – «Far cry 5» dep atalatyn shytyrman oqı­ǵaly oıynda «Edemmıt» dep ata­latyn akkýlttik qoz­ǵalys sýretteledi. Sıýjet je­lisi Ame­rı­kanyń Montana shtatynda ótedi. Qozǵalystyń kósemi Djozef Seıd (Júsip) degen «paıǵambar». Olar Hoýp okrýginde Edem qaqpasy dep atalatyn shtat qurady. Kóshbasshy Djozef Seıd óziniń «Djozef» atty kitabyn (The book of joseph) shyǵarady. «Kitaptyń mazmunynda hrıstıandardyń jańa ósıeti men kıeli kitaby negizinde ózine aıan berilgen mátinder qamtylady. О́zin Isa másihten keıin paıǵambar retinde qudaıdan kelgen elshi eke­nin, aqyrzaman taıaý arada bo­la­tynyn jáne qutylýǵa asyǵý ke­rek­tigin habarlaıdy», deıdi din­ta­nýshy.

Onyń aıtýynsha, oıyn barysynda Djozef Seıd «Edem» qoz­ǵa­lysyna kúmánmen qaraǵandar men ony qaralaǵandardy aı­qysh­qa kerip nemese sýǵa aıaý­syz tunshyqtyryp óltiredi. Al qol­daýshylarǵa áserli ýaǵyz júrgizip otyrady. Senýshiler shirkeýde hor­men án aıtyp «Ákemiz Djozef qutqarýshy janymyzdy» dep qaıtalap, hrıstıan dástúrindegi ǵıbadattardy negiz etip alyp «edem» rásimin oryndaıdy. Oıyn ba­­rysynda qozǵalys músheleriniń polısııamen qaqtyǵysy, ózderin qol­damaǵan adamdardy qınap ólti­rý kórinisteri de bar. Eń so­ńynda álemde ıadrolyq jarylys oryn alyp, Edem shtaty men oǵan senýshiler ǵana aman qalady.

– Oıynda qatygezdik oqı­ǵa­larynyń jıi kórsetilýin bala psı­hıkasyna yqpal jasaý faktory retinde qarastyrýǵa bola­dy. О́zimen kelispegenderdi jaý sanaý, olarǵa qarsy agressııa ta­nytý sektanttyq oı-sana­nyń qa­lyptasýyna túrtki bolýy múm­kin. Bul oıyn 18 jas­tan as­qandarǵa arnalǵan dep esker­til­genimen, Astananyń oıyn klýbtarynda jas balalar da oınap júr, – deıdi Nurrazy Arapbaı.

Budan bólek, «Outlast-2» atty oıynda jynystyq qatynas, sá­bılerdi qudaıǵa qurbandyq retinde shalý, sonymen qatar, hrıstıan dininiń ustanymdary aralasqan fantastıkalyq kórinister nasıhattalady. Tipti AQSh pen Eý­ro­pa memleketteriniń hrıstıan qa­ýym­dastyqtary narazylyq ta­nyt­qan bul oıyn elordamyzdyń «PlayStation» klýbtarynda jıi oınalady eken. Sonymen qatar, «Silent Hill-2», «Assassins creed» oıyndary da bala psıhıkasyna keri áser etetin kórinisterge toly.

– «Assassins creed» oıyny mu­sylmandar men hrıstıandar ara­syndaǵy soǵyspen bastalady. Oqıǵalar tarıhı málimettermen qatar oıdan shyǵarylǵan sıýjetterden turady. Munda musyl­mandar zulym jaý retinde kór­setilgen. Olar hrıstıandardy aıa­ýsyz qyryp-joıady. Tarıhtaǵy asa kórnekti tulǵa Salah ad-Dın oıyn barysynda qanisher retinde sıpattalady. Orta ǵasyrdaǵy ıslam áleminde kóp búlik týdyrǵan assasınderdiń ıslam jamaǵaty retinde kórsetilýi arab elderinde úlken narazylyq týǵyzyp jatyr. Saýd Arabııasy oǵan resmı túrde tyıym saldy, – deıdi dintanýshy.

Nurrazy Arapbaı bul ónim dinder arasynda óshpendilikti oıatý­­men qatar, jasóspirimder sa­na­­synda burmalanǵan dinı ta­nym-túsinik qalyptastyrýy áb­den múmkin ekenin aıtady. О́ıt­keni oıyn barysy tunyp tur­ǵan ıslamofobııalyq ıdeologııa. О́kinish­ke qaraı, ony elimizdegi 13-20 jas aralyǵyndaǵy jasós­pirimder kúndelikti oınap jatyr.

Terrorızmdi, zorlyq-zom­by­lyq­ty, dástúrli senimimizge qaı­shy nanymdardy, azǵyndyqty jas balalarymyzdyń sanasyna quıyp jatqan mundaı kom­pıý­terlik onlaın oıyndarǵa qa­shan tyıym salamyz? Jalpy oǵan tyıym salý múmkin be? Biz­diń oıy­myzsha, ýákiletti organdar jo­ǵaryda aıtylǵandaı kóp qol­da­ny­latyn dinı mazmundaǵy oıyndardy anyqtaı otyryp, oǵan tekseris júrgizip, eger bala dú­nıe­tanymyna keri áser etetin tus­tary bolsa, ony buǵattaý sharasyn qabyldaǵany jón. Dintanýshynyń aıtýynsha, oıyn­dardy buǵattaýǵa múmkindik bar. Ol úshin aldymen olardyń maz­munyn baqylap otyratyn arnaıy baǵdarlama jasaýdy qolǵa alý kerek.

– Bul IT mamandarymen birigip jasalatyn jumys. Qazirgi kúni AIK degen baǵdarlama bar. Ol ınter­nette, áleýmettik jelilerde ter­­rorıstik, salafıttik baǵyttaǵy paraqshalardy anyqtaýǵa jáne bu­ǵattaýǵa múmkindik beredi. Mi­ne, oıyndardy da baqylaıtyn osyn­daı baǵdarlama jasalýy qa­jet. Mysaly, Eýropa elderinde oıyn­dardyń jalpy mazmunyn ba­qylaıtyn baǵdarlamalar bar, – deıdi ol.

Degenmen, ınternet tolyq­qan­dy baqylanbaıtyn úlken keńis­tik bolǵandyqtan, álgindeı teris sıpattaǵy oıyndardy bir jerde buǵat­tasań da, erteńgi kúni ekinshi jerden qaıta shyǵa kelýi múmkin. Olardy ǵalamtordan tolyqqandy joıyp jiberý múmkin emes. «Son­dyqtan biz óz tarapymyzdan so­ǵan qarsy nasıhat júrgizetin óz oıyn­darymyzdy da usynýymyz qajet. Bala sanasyna durys senim men ustanym qalyptastyratyn, patrıottyq saryndaǵy, tárbıelik ba­ǵyttaǵy ulttyq jobalarymyz bolǵany jón. Munyń bári qy­rýar qarjyny, memleket tara­py­nan qoldaýdy qajet etedi. Bala bolashaǵy – eldiń bolashaǵy. Son­dyqtan qanshalyqty aýqymdy ju­mys bolsa da, bul baǵytta aldyn alý sharalaryn qanshalyqty je­del jasasaq, sonshalyqty biz el ke­le­shegin baıandy ete alamyz» deıdi ol.

Psıholog mamandar da qoǵam­nan alshaqtap, kompıýterdi «do­sy» etip alǵan balanyń onlaın oıyndardaǵy úgit-nasıhatqa erip ketýi múmkin ekenin aıtady. Má­selen, psıholog Kúl­mash El­shibaevanyń sózinshe, kompıý­ter­lik oıyndar eń aldymen ata-ana qaraýynan tys qalǵan ba­­lalarǵa qaýipti. «Zertteýlerge sú­ıensek, kompıýter aldynda uzaq otyrý bala psıhologııasyna teris áser etedi. Birinshiden, tym kóp aqparat tasqyny ony en­jar­lyqqa uryndyrady. О́zgeniń adamı muń-muqtajyn túsinbeıtin, aı­nalasyndaǵylardyń jan qı­nalysyn sezine bermeıtin, ıaǵnı júregi selt etpeıtin halge jetýi múm­kin. Dostarymen, aınala­syn­daǵy jaqyndarymen, sonyń ishinde tipti ata-anasymen aralasýdan qal­ǵan jasóspirim shynaıy ómirdi ın­ternettegi «vırtýaldy» ómirge aıyr­bastap ta jiberýge daıyn bo­lady. «Kompıýterge baılaný» aýrýy negizinen kimderde paıda bo­lady?» degen saýalǵa mamandar: «Kóbine shynaıy ómirde ózderine senimsiz, sondaı-aq turmysta kez­desetin qıyn túıinderdi sheshe al­maıtyn adamdar jáne áke-sheshe qaraýy­nan tys qalǵan balalar bul dertke beıim. Osy áýestigi kompıý­terden tys jerde ýaqytty bosqa jo­ǵaltqanmen birdeı dep esep­teı­tindeı deńgeıge jetedi», deı­di ol.