Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dál osy kúni, ıaǵnı 4 qazanda Halyqaralyq janýarlar kúnin toılaý sheshimi 1931 jyly Florensııada ótken qorshaǵan orta men tabıǵatty qorǵaý Halyqaralyq kongresinde qabyldandy. О́ıtkeni 4 qazan – janýarlardyń qorǵaýshysy sanalǵan katolık áýlıesi Fransısk Assızskııdi eske alý kúni. Ataýly kún belgilengennen beri bul mereke keń aýqymda atalyp óte bastady. Álem elderi janýarlardy qorǵaýdyń halyqaralyq meıramyn óz deńgeıinde ótkizý úshin túrli is-shara uıymdastyrady. Máselen, janýarlardy qorǵap, saqtaý úshin belgilengen bul kúnniń maqsaty – qorshaǵan ortada joıylyp bara jatqan janýarlar men basqa da tirshilik ıeleriniń sany azaıyp ketpeýine kóńil bólý úshin kóptegen maman ter tógip keledi.
Dúnıejúzilik tabıǵat qorynyń (WWF) málimetinshe, ár saǵat saıyn jer betinen úsh janýar, kún saıyn flora men faýnanyń 70 túri joıylady eken. Tek keıingi 25 jylda jer betindegi bıoalýandylyq 3 esege qysqaryp, jalpy alǵanda 34 myń janýar men ósimdik joıylyp ketý aldynda tur. Sondyqtan da elimiz úshin bul ataýly kúnniń mańyzy zor deıdi mamandar. Máselen, 2009 jyldan beri elimiz Dúnıejúzilik janýarlardy qorǵaý kúnin atap ótip, janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý, sonyń ishinde joıylyp ketýdiń aldynda turǵan ań-qustardy qorǵaýǵa jurtshylyqtyń nazaryn aýdarýdy kózdep keledi. Aıta keteıik, joıylyp ketý qaýpi tóngen janýarlardy qorǵaýda Qazaqstannyń «Qyzyl kitaby» mańyzdy ról atqarady.
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, respýblıka aýmaǵynda omyrtqaly janýarlardyń 835 túri mekendeıdi, onyń ishinde sútqorektilerdiń – 178 túri, qustardyń – 489 (olardyń 396-sy elimizde uıa salady, basqalary tek qystaýǵa ushyp keledi nemese kóktem men kúzde ushyp ketedi), baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 49, qosmekendilerdiń – 12, balyqtardyń – 104 jáne dóńgelek aýyzdylardyń 3 túri bar. Sonymen birge el aýmaǵynda omyrtqasyzdardyń shamamen 100 myń túri, onyń ishinde jándikterdiń 50 myń túri mekendeıdi. Omyrtqaly janýarlardyń 128 túri men túrsheleri, onyń ishinde balyqtardyń – 18, qosmekendilerdiń – 3, baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 10, qustardyń – 57 jáne sútqorektilerdiń 40 túri Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Sonymen qatar omyrtqasyz janýarlardyń 96 túri, onyń ishinde býyltyq qurttardyń – 2, mollıýskalardyń (jumsaq deneliler) – 6, shaıan tárizdilerdiń – 1, órmekshitárizdilerdiń – 2, jándikterdiń 85 túri elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Al sútqorektilerdiń 34 jáne qustardyń 59 túri – ań aýlaý obektileri.
«Qyzyl kitap» – Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń halyqaralyq dárejedegi qujaty. Oǵan sırek kezdesetin, jyldan-jylǵa azaıyp ne joıylyp bara jatqan janýarlar men aıryqsha qorǵaýdy qajet etetin ósimdik túrleri tirkelip, erekshe qorǵaýda bolady. Qazir elimizde kóptegen ań-qus, ósimdik «Qyzyl kitapqa» engenimen, tabıǵat qaskóılerine bul da bóget bola almaı otyr.
Ataýly kúnge oraı tabıǵat janashyrlaryna habarlasyp, janýarlardyń qorǵalýy jáne olardy qorǵaýǵa alǵan «Qyzyl kitaptyń» pármeni týraly surap kórgen edik. Máselen, qoǵam qaıratkeri Sádibek Túgeldiń aıtýynsha, zańsyz ań aýlaýshylar «Qyzyl kitapqa» engen ań-qusty aýlaý kezinde olardyń arnaıy kitapqa engenin, erekshe qorǵaýda ekenin bile tura aýlaıdy.
«Keıbireýler zańdy bilmeıdi. Zańnyń nasıhaty joq. Al keıbir qaskóıler qasaqana tabıǵatqa zalal keltiredi. Tyǵylyp aýlap, jasyryp satyp, shetel asyrady. Sondyqtan olardyń qasaqana istelgen áreketine saı jaza da jeńil bolmaýǵa tıis. Bizge eń birinshi jalpy tabıǵatqa janashyr bolatyndaı myqty zań kerek. Meniń oıymsha, «Qyzyl kitapqa» engen jan-janýarlarǵa, qustar men ósimdikterge jetkilikti dárejede qamqor bola almaı otyrmyz. Brakonerler olardy qalaýynsha atyp, satyp, joıyp, bas paıdasyna jaratyp jatyr. Olardyń joıylyp bara jatqany, erekshe qorǵaýda ekeni, «Qyzyl kitapqa» engeni qaskóılerdi tolǵandyryp turǵan joq. О́ıtkeni olarǵa taǵaıyndalatyn jaza seskenetindeı dárejede emes. Jalpy, elimizde tabıǵatqa janashyrlyq – óte tómen deńgeıde. Tabıǵattyń qaı baılyǵy bolmasyn aıaýsyz tonalyp jatyr. Osy jaǵdaıda eń bolmasa «Qyzyl kitapqa» engenderine erekshe qamqorlyq jasaı bilsek durys bolar edi. О́ıtkeni osy betimizben kete bersek, olardy múldem joǵaltyp alamyz. Nege halyqaralyq deńgeıdegi qorǵalyp jatqan ań-qus, ósimdikter bireýlerdiń jeke maqsaty úshin joıylýy kerek? Sondyqtan tez arada tabıǵatty qorǵaýǵa qatysty, jazasy kúsheıtilgen, ásirese «Qyzyl kitapqa» engen ań-qusty joıǵany úshin zalalynyń ornyn birneshe ese kóbeıtip qaıtaratyndaı jaza qarastyrmasaq, «Qyzyl kitapty» ǵana qushaqtap qalýymyz ábden múmkin. Sondyqtan mundaı ataýly kúnderdi el bolyp elep, aýqymdy aksııalar ótkizýimiz kerek», deıdi ol.
Qoryta aıtqanda, elimizdegi janýarlar álemin qorǵaý úshin «Qyzyl kitaptyń» azdyq etetini baıqalady. Mamandardyń pikirinshe, oǵan zańnyń solqyldaq tusy da áser etip otyr. Sondyqtan qorshaǵan ortany qorǵaýdy óskeleń urpaqtyń sanasyna jastaıynan sińirý arqyly ekomádenıetti qalyptastyrýǵa bolatyn kórinedi. Mysaly, «ysqyryp atqan kıiktiń obaly joq» degen ataly sóz bar. Qadirin bilgen adamǵa – qazynaly sóz. Bul – bizge halqymyzdyń bıik parasatyn kórsetip turǵan bir belgi. Adam kıikti buryn qajettilikten aýlady. Sonda da «ysqyryp at» deıdi. Kıik qapyda ketpeýi úshin oǵan da bir múmkindik berilýge tıis. Áıtpese, obal bolady deıdi dala zańy. Janýarlarǵa qatysty mundaı tálim-tárbıe urpaq jadynan alystamaýǵa tıis.
