Baýyrmaldyq

Ǵumyrbaıanyna úńiletin bolsaq, 50-jyldary «ádebıetten baqytyn izdep kelgen» Qabdykárim aqynnyń qoltyǵynan demep, aǵalyq jan­ashyrlyq tanytqan eki adam bolsa, sonyń biri – Muzafar Álimbaev. Muzaǵań ol kezde óziniń shyǵarmashylyǵymen Almatyny moıyndatyp úlgergen, maıdanda júrip-aq jaýǵa qarýymen qatar qalamyn siltegen tulǵa edi. Beıbit ómir­ge oralǵannan keıin onyń ǵumyr boıy balalar ádebıetimen, danalyq dú­nıelerdi týdyrýmen aınalysqanyn kóziqaraqty oqyrman jaqsy biledi. Shyn máninde, 9 jasynda «halyq jaýynyń» balasy atanǵan Qabdykárimniń bolashaǵy bulyńǵyr edi. Bala kezinen týǵan aýylynda túrtpek, qaǵajý kórip jetilgen, soǵystan keıin bozbala shaǵynda naǵa­shy­syn panalap Kerekýge kóship kelgen talapty jas keleshekte asqar taýdy da baǵyndyratynyna sendi.

Muzaǵańnyń esteligine súıensek, ózinen 5 jas kishiligi bar Qabdykárimmen 1947 jyly jeltoqsan aıynda áskerı sapta tankishi-ofıser bolyp júrip týǵan elge – Kerekýge kelgeninde tany­sypty. «Kelgen kúni erteńinde oblystyq gazet «Qyzyl tý» redaksııasyna tarttym. «Qyzyl tý» – meniń ádebı anam: tyrnaqaldy óleńim 1939 jyly 18 maý­symda sol gazet betinde jaryq kór­gen-di. Gazet tigindisin 3-4 kúndeı aq­taryp, óleń-jyrlardy, dáıekti ocher­kterdi súısine oqydym. Bir kúni redaksııada qaladaǵy jas aqyn Qabdykárim Ydy­ry­sovpen tanystym: oblystyq atqarý keńesinde nusqaýshylyq qyzmette eken. Qııalshyldarda qybyn taýyp qıystyra almastaı egiz uqsastyq bolady eken», dep jazady Muzafar Álimbaev. «Qyzyl tý» gazetindegi óleńderin oqyp, jany súısingen maıdanger aqyn men jas oǵlan oıda joqta osylaı jolyǵysady. Sonyń aldynda ǵana jas Qabdykárim ol kezde ataǵy dúrildep turǵan Qalıjan Bekhojınmen tanysyp, onyń tapsyrmasymen «Jylqyshy syry» degen uzaq óleń jazyp ákelip, gazetke bastyrǵan eken. On toǵyz jastaǵy jigit óleń ólke­sine osylaı joldama aldy.

Áýelde Qalıjan, Muzafar aǵa­la­rymen hat alysyp turǵan Qabdykárim 1952 jyly óziniń darynyna senip Almatyǵa qonys aýdarýdy jón kóredi. Almatyǵa otbasymen – anasymen, jas kelinshegimen kóship keledi. Qabekeńniń bir esteliginde «Kerekýden Almatyǵa poıyzben 5 kún kóship edik» degeni bar. Onyń Almatyda kútip otyrǵan jaqyn-juraǵaty joq edi. «Halyq jaýynyń» balasy degen «quıyrshyǵy» taǵy bar. Qalamger inisiniń kózsiz táýekelshildigine aǵalary tańǵalady. Usynylyp turǵan qyzmet joq... Nemenege, kimge sengen? Keıin Muzaǵań bir esteliginde jazǵandaı «Qabdykárim sonda táńirim syılaǵan aqyndyq talantyna ǵana súıengen eken!». «Bul shyndyǵynda naǵyz shynaıy erlik edi. Aqyn aǵasy Qalıjan Bekqojınniń úıiniń aýlasyndaǵy jertólege jaıǵasyp, almatylyq tirligin bastady. Qabdykárim 10-11 jasynda «halyq jaýy» degen jala jabylǵan ákesinen aıyrylyp qalǵan bala edi. Sol jalanyń kesapaty aldynan kese-kóldeneń shyqty da otyrdy: Almatydaǵy esh mekeme qyzmetke almady», dep jazady Muzaǵań.

Qabekeńniń shyǵarmashylyǵynda balalar ádebıeti erekshe oryn alady. Onyń qı­syny da bar. Almatyǵa kelgen soń Qabdykárim Muzafar aǵasyn jaǵa­lap, ol basqaratyn redaksııaǵa jıi baryp turady. Ol kezde Muzafar Álimbaev, Mu­qan Imanjanov sekildi aǵalary «Pıo­ner» jýrnalynyń bólim meń­gerýshileri edi. Olar qolǵabys bolsyn dep, Qabdykárimge pıoner otrıadtarynan, jal­py mektep ómirinen tapsyrmalar be­rip, naqtylyqqa qurylǵan sýrettemeler jazdyryp, jas jigittiń kúnkórisine hal-qaderinshe kómektesip baǵady. Keıbir ma­terıaldaryn búrkenshek atpen de ja­rııalaǵan.

Shyndyǵynda munyń barlyǵy Qab­dy­kárim úshin óte úlken kómek edi. Bir­te-birte Qabdykárim mineziniń juǵym­dylyǵyn, qaı is tapsyrylsa da yj­da­ǵatpen oryndaıtyn qabiletin tanytyp, senim artýǵa bolatynyn dáleldeıdi. Bul onyń keıin balalar gazet-jýrnalynda, «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaýapty qyzmetter atqarýyna jol ashady. Árıne, qandaı merzimdi basylymda, Jazýshylar odaǵynda basshylyq qyzmette júrse de, Qabdykárim Ydyrysov eń aldymen aqyn ekenin, ádebıet aldyndaǵy mıssııasyn umytqan emes. Keıin ol Memlekettik kitap palatasyn, «Jalyn» baspasyn basqarady. Qandaı joǵary laýa­zymda júrse de, Qabdykárim Ydyrysov ózi­niń bir kezde qanatyn qataıtqan, qol­ty­ǵynan demegen Qalıjan, Muzafar syn­dy aǵalaryn jıi eske alyp aıtyp oty­­rady. Tipti Qalekeńe «Almatyǵa alty­ óleńmen aldyrǵan» degen óleń jolyn arnaıdy.

Muzaǵań Qabdykárim inisine Almaty­­da tek kúnkóris qamyn jasaýǵa kómek­tes­ken­ joq. Qabdykárimniń áli tyń, eshkim aıaq baspaǵan taqyryptarǵa barýyna qol­daý-qolpashtaý kórsetip otyrdy. Sonyń biri – qazaq ádebıeti tarıhynda repressııa taqyrybynda jazylǵan alǵashqy shy­ǵar­malardyń biri – «Áke joly» poe­ma­synyń týýyna tikeleı sebepshi bolýy. Bul kezde Qabekeń baýyryn jazyp shaba alatyn besti attaı jetilgen kezi bolatuǵyn.

Muzaǵań ózi sóılesin: «Qabdy­kárim­men jeke bir kezdeskenimde: «Asyl ákeń asýlardyń, ǵasyrlardyń ar jaǵynda eske­rýsiz qalmaýy úshin, sen eskirmes eskert­kish bolarlyq esti dúnıe týdyrýyń kerek emes pe?» dep, tyqaqtatyp tynyshyn alǵandaı bolýshy edim. Sodan bir kúni das­tanynyń mashınkaǵa basylǵan al­ǵash­qy nusqasyn alyp kelip kórsetti. Atalýy – «Áke joly». Sátimen tabylǵan sara ataý eken... Men alyp qalyp, shuq­shııa­ oqýǵa kiristim».

Bul áńgimeni arada kóp ýaqyt ótkende, 2006 jyly qyrkúıek aıynda Halyq jazýshysy Muzafar Álimbaevtyń ózimen úıinde suhbattasqanymda da qozǵap edim. Muzaǵań sonda «Áke joly» poemasynyń ár detalin avtormen birge otyryp tal­qy­­la­ǵanyn aıtyp edi. Qabdykárim ujym­shar basshysy bolyp júrip ustalyp ket­ken ákesi Ydyrys Mustafınniń asqar aza­mattyǵyn áleýmetke taıǵa tań­ba bas­qandaı tanytýdy maqsat etken. Tek ózi­niń emes, sondaı baqytsyz jaǵ­daıdy bas­tan keshken tutas bir býynnyń qa­si­retin, jetim balanyń, jesir ananyń zaryn jetkizýge talpynǵan. Al qasiretti poe­­mada jetkizý úshin úlken óner kerek. Oǵan nanymdy sıýjet, senimdi sýret kerek. Qab­dykárim sony tabady. Muzaǵań poe­­ma­­nyń keıbir tusyn jatqa aıtatyn bol­ǵan.

«Arqanyń aqyrǵan aıazynda arqańa muzdaı sýdy quıyp jibergendeı titin­diredi, túrshiktiredi. Jas talantty, qaby­lan júrekti baýyrymdy qushaqtap, mańdaıynan súıip, tósime qystym: «Osy jalyndy shabytyńnan aınymaı, ys­tyǵyńdy sýytpaı, jalǵastyra ber!» de­dim», dep jazady keıin esteliginde Muzaǵań.

Aǵasy men inisi arasyndaǵy syı­las­tyq qandaı keremet sezim deseńizshi! Kereký óńirinen túlep ushqan Muzaǵańa da «Estaı-Qorlan» poemasyndaı ólmes týyndy jazýǵa sebepshi tulǵa aǵasy Qalıjan Bekqojın bolatyn. Ony Muza­far aqynnyń ózi aıtqan: «1962 jyl­dyń bas kezinde Qalekeń maǵan: «О́z darynyńdy epıkalyq janrda nege sy­namaısyń? Estaı men Qorlan tragedııa­syn senen artyq biletin kim bar, aıtshy? Irkilme. Izden. Kúreske túspegenniń qyrǵyn batyr ekenin kim tanysyn?» dedi. «Estaı-Qorlan» dastany sondaı ıgi túrtkiden keıin qalam jemisi bo­lyp dúnıege kelgen edi». Iаǵnı bir kez­deri Muzaǵańa «Estaı-Qorlan» poemasyn jazýǵa aǵasy Qalıjan Bekqojın yqpal etse, Qabdykárim Ydyrysovqa «Áke joly» dastanyn dúnıege ákelýge Mu­zafar Álimbaev túrtki bolǵan eken. Bul ádebıettanýda sırek kezdesetin baýyrlastyq.

Muzaǵań men Qabdykárimniń otbasylary asa jaqyn aralasyp, syılasqan. Bul týraly Muzafar Álimbaevpen 2006 jylǵy Almatydaǵy kezdesýimizde aqynnyń ózi tebirenip aıtqany esimizde. Ásirese anasynyń aqyldylyǵyna erekshe tánti bolǵan. «Qabdykárimniń aqyn bolyp qalyptasýynyń negizi – qaısar anasynyń tárbıesinen» degendi Muzaǵańnyń aýzynan estip edik. Shyndyǵynda, 1937 jyly jubaıy Ydyrys bireýlerdiń kórsetýimen ustalyp ketkende, Qab­dy­kárim eki qaryndasymen anasy Jek­taıdyń (shyn esimi Zeınelǵarap) qo­lynda qalady. Jesirlik qasiretin, «ha­lyq jaýynyń» áıeli degen ósek-aıań, qorlyqtyń nebir bálesin tartsa da, anasy qaısarlyqtyń úlgisin kórsete bildi. Keıin Qabdykárim jetilip, jar súıip, tórt uldy bolǵan qyzyqtarynan qalmaı birge ortaqtasqan Muzaǵań Jek­taı anasynyń danyshpandyǵyna tańǵalyp, tańdaı qaǵyp, súısinip kelgen. «Qabdykárimniń anasy jaratylysynan bólek adam edi. Birde ol uly Qabdykárimge: «Muzaǵańdy renjitseń, saǵan aq sútimdi keshpeımin» depti. Sonda meniń qadirimdi arttyryp turǵany ǵoı. Ondaı sózdiń balasyna aýyr tıetinin biledi, árıne. Alla aqyly kemel anany berip, Qabdykárimge ákesiniń joqtyǵyn sezdirmegen ǵoı. Boıyndaǵy qajyry men qasıetiniń moldyǵy sonshalyq edi. Men mundaı anany kórgen joqpyn. Syrttaı qarasań qarapaıym ǵana adam tárizdi. Alaıda artyq sózi joq, parasaty asqan ana. Jáne ózi uıymdastyrǵysh bolatyn. Barlyq toı-qýanyshtaryn bólistik. Sol shaqtarda aǵaıynnyń basyn qosyp otyratyn anasy bolatyn», dep tebirenip edi Muzaǵań sol áńgimesinde.

Muzaǵańnyń estelik dúnıelerin sholyp otyrsaq, Qabdykárim inisiniń shyǵarmashylyǵyn ómir boıy baqylap kelgendeı kórinedi. О́ziniń jeke aqyndyq eńbegi bir bólek, inisiniń de izdenýin óz qadaǵalaýyna alatyndaı boıynda ne qudiret bolǵan deseńizshi! Mysalǵa, bir jazbasynda M.Álimbaev Qabdykárimniń shyǵarmashylyǵy týraly: «Epıkaǵa, oqı­ǵaly óleńge ońtaılylyq – bul aqynnyń erte tanylǵan utqyr qyry. Belgili bir sıtýasııa, oqıǵa sheńberinde, belgili bir áreket aýdanynda ǵana sóıleý men sýretteý avtordy aýaǵa jaıyldyrmaıdy, naqty jyrlaýǵa, jyp-jınaqy bolýǵa, shynshyldyqqa bastaıdy; tartys jibin bosańsytpaýdy tilep qana qoımaı, qatań talap etedi. Qabdykárimniń ózi hıkaıa dep ataǵan «Jez legen» men «Portfel týraly ballada», «Estelik» atty týyndylar – balalyq shaǵy soǵystyń surapyl jyldaryna tuspa-tus kelgen, «on úshte otty jyldyń bar salmaǵyn kóterip, jurtpen birdeı» bólisken jas jetkinshekterdiń aýyr synda ysylyp, eńbekte erte eseıgenine kórkemdik kýá. Sıýjettik óleńdi somdaý ústinde ysylǵan qalam úlken epıkaǵa qulash urǵyzdy. Álbette, aqyn Qabdykárim Ydyrysovtyń otyz jyldyq shyǵarmashylyq tarıhyndaǵy sheberlik bıigi – «Áke joly» atty lırıkalyq-dramalyq poemasy. Jeke adamǵa tabyný kezinde daýasyz dertteı etek alǵan repressııany bir otbasy bolmysyn sýretteý arqyly ózindik tásilmen ońtaıly jetkizgen. Qyzyl qandy qııanatqa ishińnen laǵnet aıtqyzady», dep baǵa beredi.

M.Álimbaev óziniń shyǵarmashyly­ǵyn­da qazaqtyń aýyz ádebıeti úlgilerin zertteýmen, damytýmen aınalysqany málim. Ol Qabdykárimniń ánshiligin, ertedegi umyt qalǵan ánderdi jań­ǵyrtatyn qasıetin tap basyp kórsete alǵan. «Aqyn murasynyń salmaqty bóligi – án-óleńder. Ydyrysovtyń bul janrda da baǵy janǵanyna kýá bolamyz. Onyń án-óleńderi 1986 jyly «О́ner» baspasynan «Án – kóńildiń ajary» serııasymen jeke jınaq bolyp tarady. Aty – «Qaıdasyńdar, dos­tarym». Az ǵana ǵumyrynda aqyn júz shaqty ánge óleń jazypty nemese onyń jyrlaryna júz shaqty án shyǵarypty. Biz Qabdykárim sózine jazylǵan án-óleńdermen kúnbe-kún qaýyshamyz. Solardyń ishinde búkilhalyqtyq súıis­penshilikke bólengeni qanshama? «Baıan­aýyl valsi» búkil qazaq balasynyń qu­laq quryshyn qandyrǵan sóz ben sazdyń sáýletti odaǵy edi ǵoı. Birde bizdiń úıde sońǵy bolǵandarynyń birinde Ońtústik Qazaqstan óńirinen úırenip kelgen «Aınam-aý» ánin dastarqan basyna jınalǵan dostar qanshama ret qolqalap, ózine qaıtalap shyrqattyryp edi-aý. Sonda Qabdykárim keremetteı qanattanyp edi», dep jazady taǵy bir eńbeginde.

Qabdykárim Ydyrysovtyń eńbek­te­riniń arasynda Muzafar Álimbaev aǵasynyń 50 jyldyq to­ıynda jazǵan dúnıesi bar (1973 jyl). Onda ol: «Bir qyz bar Maraldyda...» dep bas­ta­latyn bul ándi bilmeıtin, ony aıtqanda tebirenbeıtin bir qazaq joq. О́ıtkeni ol óz zamanynda shyn asyl júrekten tolqyǵan sulý mahabbat gımni dese bolǵandaı. Osy án kishkentaı Muzafardyń júregine berik uıalaǵan. Pedýchılıshede oqyp júrgeninde ónersúıgish talapty jas Estaı aqynnyń qasynan qalmaı júrip, bul osy muńly mahabbattyń jumbaq syryna jiti úńilgen. Keıin osy qupııa syr-sandyq túbinen aqtarylyp shyǵyp, budan bir-eki jyl buryn «Estaı-Qorlan» atty poe­ma bolyp shyrqaldy. «Estaı-Qorlan» – shynaıy mahabbattyń jalaýy. Bul shyǵarma – aqyn M.Álimbaevtyń talantty týyndysy» dep aqyn aǵasynyń shyǵarmashylyǵy týraly til qatady, tebirenedi, júregimen tolǵanady.

О́kinishke qaraı, talantty aqyn Qab­dykárim Ydyrysov 1978 jyly qarasha aıynda 50 jasynda oqystan dúnıeden ótti. Taǵy bir jerles aqyn, sul­tanmahmuttanýshy Dıhan baba Ábilevtiń qazanamasynda jazǵanyndaı, «raketadaı aspanǵa jyr juldyz bop atylatyn naǵyz der shaǵy edi». Orystyń repressııa taqyrybynda jazǵan Dýdınsev degen qalamgeri «Belye odejdy» degen romany úshin Memlekettik syılyqty alsa, dál sol taqyrypty asa joǵary kórkem dárejede asha bilgen Qabdykárimniń «Áke joly» poemasy der kezinde óz baǵasyn tolyq aldy deýge kelmeıdi. Ondaı taqyrypta poema jazý óz zamanyndaǵy batyrlyqtyń bir kórinisi edi. Ekiniń biri bara almap edi.

Qabdykárim dúnıeden ótkennen keıin ol týraly, ádebıettegi izi, eńbegi týraly birneshe márte maqala jazǵan aǵasy Muzafar Álimbaev boldy. Qandaı eńbeginde bolsyn Qabdykárimniń áde­bıetke adaldyǵyn, balasha ańǵaldy­ǵyn aıtady. «Qabdykárimniń peshenesine qasiretti balalyq, qasıetti aǵalyq, qanatty aqyndyq buıyrypty», dep inisiniń shyǵarmashylyǵyna joǵary baǵa berip ketti.

Nurbol JAIYQBAEV,

Pavlodar oblystyq «Saryarqa samaly» gazetiniń bas redaktory