Munaı dıplomatııasy hám Qazaqstan

Batys elderiniń sanksııasyna ilikken Reseı arqyly qazaqtyń qara altynyn jahandyq naryqqa tasymaldaý qıyndap barady. Munaıymyzdyń 97 paıyzy Reseı arqyly eksporttalady. Onyń ishinde 53 mıl­­lıon tonna munaı (79%) Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) arqyly, 12 mıllıon tonna munaı Atyraý-Samara qubyrymen tasymaldanady. Sanksııanyń kesirinen Reseı aýmaǵy arqyly tasymaldanatyn qazaq munaıy jeńildik-dıskontpen satylady. Bizge odan ózge balama joldardyń múmkindigi shekteýli bolyp tur. «Atyraý-Samara» qubyryna qatysty biraz shyǵynǵa batqanymyzdy osyǵan deıin jazǵanbyz. Reseı-Ýkraına qaqtyǵysynan keıin batystyq tutynýshylarmen baılanysymyzdy úzip almaýǵa tyrystyq. 2022 jyldyń kókteminde Úkimet jańa brend – KEBCO (Kazakhstan Export Blend Crude Oil) qurý týraly sheshim qabyldandy. KEBCO munaıynyń baǵasy Brent qunynan asyp túskeni endi-endi aıtylyp jatyr.

2023 jyldyń alǵashqy bes aıynda­ Qazaqstan Germanııanyń Shvedt qala­syn­daǵy munaı óńdeý zaýytyna 90 myń tonna munaı jibergen. Bul zaýyt soǵys­qa deıin «Rosneftige» tıesili bolypty. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń máli­metinshe, Qazaqstan 2023 jyly Eýro­odaqqa tasymaldaıtyn munaı kólemin art­tyrǵan. Alǵashqy jarty jyldyqta muna­ıymyzdyń 71 paıyzy EO elderine tasy­maldanypty. О́tken jyly bul kór­set­kish 65 paıyz bolǵan. Germanııadan bólek, Qazaqstan munaıyn Italııa da alyp jatyr. Soǵysqa deıin ony reseılik «Lýkoıl» shıkizatpen qamtamasyz etken. Italııaǵa tasymaldanǵan otandyq mu­naı kólemi alǵashqy toqsanda jalpy kólem­niń 38 paıyzyn quraǵan. Byltyrǵy kór­setkish – 28 paıyz. Fransııaǵa tasy­mal­dan­ǵan Qazaqstan munaıy 5-ten 7-ge, Rý­mynııaǵa jetkizilgen bizdiń munaıdyń kó­lemi 4 pa­ıyz­­dan 7 paıyzǵa deıin ul­ǵaı­ǵan. Demek Eýroodaqtyń embargosyna ushyraǵan Reseı munaıynyń az ǵana bóligin KEBCO almastyra alsa, mu­naı dıplomatııasynyń jalyna jarma­sa ala­myz.

 Bloomberg qyrkúıek aıynda Kaspıı jáne Qara teńiz arqyly tasymaldaý úshin munaı tankerlerin satyp ala bastaǵanymyzdy habarlady. Agenttiktiń aıtýynsha, jappaı tanker satyp alý – Ortalyq Azııadaǵy eń iri munaı óndirýshi Reseı arqyly ótetin negizgi eksporttyq qubyrǵa balama izdep jatqanynyń belgisi.

«QazMunaıGaz» (QMG) memlekettik ulttyq kompanııasynyń enshiles kásip­orny «QazTeńizTransFlot» (QMTF) Kaspıı teńizi arqyly munaı tasymaldaý úshin árqaısysynyń dedveıti 8 myń tonna bolatyn 2 tanker (munaı ónerkásibi standarttary boıynsha salystyrmaly túrde shaǵyn kemeler) satyp aldy.

Energetıka vıse-mınıstri E.Aqken­je­­­­novtiń aıtýynsha, Qara teńizde jumys isteý úshin árqaısysynyń dedveıti 80 myń tonna bolatyn taǵy 2 keme satyp alý josparlanýda. 23 maýsymda Eýropalyq Odaq Reseıge qarsy 11-shi sanksııalar paketin qabyldaǵannan keıin «Drýjba» munaı qubyrynyń soltústik bóligi arqyly Reseı munaıyn Polsha men Germanııaǵa ımporttaýǵa bergen ýaqytsha ruqsatynyń merzimi aıaqtaldy. Qazir bul qubyr arqyly tek qazaq munaıy jiberilýde.

Sarapshylar munaı tasymaly degende Ázerbaıjan baǵytyna kóbirek basymdyq beredi. Ekinshi toqsanda «QazTransOıl» eldegi eń iri ken orny Teńizden Kaspıı teńizi arqyly Bakýge jáne odan ári Baký-Tbılısı-Djeıhan (BTD) qubyry arqyly munaı jetkizilimderiniń artqanyn habarlady. 2023 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda onyń aǵyny bir jylmen salystyrǵanda 6,6 paıyzǵa ósipti. Maýsym aıynyń sońynda Qazaqstan Ázerbaıjannyń memlekettik munaı kompanııasy SOCAR-men BTD qubyryn paıdalaný kvotasyn jylyna 1,5 mıllıon tonnadan ulǵaıtý týraly kelisimge qol qoıdy. Sarapshylar Ázerbaıjan aýmaǵy arqyly munaı tasymaldaý nusqasyn birinshi ret qarastyryp otyrmaǵanymyzdy aıtady. Sebebi bizdiń joba munaı sapasynyń aıyrmashylyǵyna baılanysty Ázerbaıjan tarapy úshin tıimsiz eken. Baký joǵary sapaly munaı shyǵarǵandyqtan, óz munaıyn qazaq munaıymen aralastyrǵysy kelmeıdi. Eki elge de tasymaldaý tarıfterimen kelisimge kelý qıynǵa soǵyp tur. Sebebi Baký-Tbılısı-Djeıhan qubyry arqyly eksporttaý Novorossıısk arqyly ótetin reseılik baǵytqa qaraǵanda qymbatyraq. Qazaqstan munaıyn Baký arqyly eksporttaý úshin Kaspıı teńizinde eki teńiz termınalyn salý jáne tankerler flotyn satyp alý qajet. EO basylymdary energııany ártaraptandyrý strategııasyna sońǵy jańalyq Trans-Adrıatıkalyq (BGB) jáne Trans-Anadoly (TANAP) baǵyttary týraly jıi jazyp jatyr. Bul joba Ortalyq Azııa elderiniń Eýropaǵa jetkizý múmkindikterin osy joldarǵa munaı tankerleri arqyly jetkizýge basymdyq beredi.

Munaı salasynyń sarapshysy jáne Sent-Endrıýs ýnıversıtetiniń zertteýshisi Alııa Shaı tamyz aıynda Almatyda ótken jıynda Ázerbaıjan baǵytynyń nátıjesi týraly pikir aıtýǵa áli erte ekenin jet­kizdi. Qazaqstan men Eýropany baılanys­tyratyn dáliz reseılik qubyrlarǵa táýeldi. Bul Ortalyq Azııa elderiniń munaıy men gazyn tasymaldaýdyń balama baǵyttaryn qysqa merzimde qalyptastyrýǵa múm­kin­dik­ bermeıdi.Osy salaǵa qarjy salamyn dep otyrǵan ınves­torlar da az.

Aqtaýdan Bakýge tikeleı munaı qubyry bolmaǵandyqtan, otandyq shıkizatty tek Kaspıı teńizi arqyly tankerlermen jetkizýge bolady. Al flottyń qazirgi jaǵdaıy tasymaldanatyn munaı kólemine tótep bere almaıdy.

«Qazaqstan munaıyn Kaspıı teńi­zi­­ arqyly jetkizý úshin tankerler­ par­kin ulǵaıtý kerek, ne qymbat ınfra­qu­rylymdyq joba bolyp tabylatyn jańa qubyrlar salý qajet. Kelissózder júr­gi­zý jáne jańa ınfra­qurylymdy salý úshin­ birneshe ondaǵan jyldar kerek», deı­di A.Shaı.

Sarapshylar Germanııa Reseı muna­ıyn­ ımporttaýdy toqtatqannan keıin Qazaq­stan úshin Eýropa naryǵyna múm­kindikter terezesiniń ashylǵanyn aıta­dy. Nátıjesinde, 2022 jyldyń qyr­kúıeginde Germanııa reseılik shıki­zat­ty almas­tyrý maqsatynda Qazaqstan mu­naıyn «Drýjba» qubyr júıesi arqy­ly jetkizý boıynsha Qazaqstanmen kelis­sózder bastalǵanyn habarlady. «Drýj­ba» munaı qubyry Reseıdiń Al­me­tevsk­ qalasynan bastalyp, Brıansk arqy­­ly ótip, odan ári eki baǵytta júredi. Bir baǵyt – soltústik – Belarýske, odan ke­ıin Polshaǵa, odan ári Germanııaǵa bara­dy. Ekinshi baǵyt – ońtústik – Bela­rýs­ten Ýkraınaǵa, odan ári Ven­grııa­ǵa, Slovakııaǵa jáne Chehııaǵa barady. Qazaqstannyń Reseı aýmaǵy arqy­ly jetkizilimge táýeldiligi tym kúshti. Basqa geografııalyq jabdyqtaý baǵyt­taryn júzege asyrý qıyn jáne jetkizý shyǵyndary joǵary, bul bizdiń munaıdyń tartymdylyǵyn tómendetedi.

Ekonomıst Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, munaı baǵasy joǵary bolyp turǵan kezde logıstıka máselesin sheshe almadyq. Álemdik munaı-gaz naryqtaryna logıstıkalyq dálizderimiz Kaspıı qubyr konsorsıýmy arqyly ǵana ótti. Qazaqstan munaıynyń 80 paıyzyn bir qubyrǵa baılaý durys sheshim emes edi. Teriskeıdegi el bizdi májbúrli túrde osyndaı sheshim qabyldaýǵa ıtermeledi. Munaı baǵytyn ártaraptandyrý áńgime deńgeıinen memleketaralyq kelisim deńgeıine endi kóterildi.

 Sarapshynyń pikirinshe, aldaǵy bes jylda jaǵdaıdyń ózgerýi ekitalaı. Sebebi munaıdyń qulaǵyn ustap otyrǵan sheteldik ınvestorlar onyń baǵytyn ártaraptandyrýǵa yqylasty emes. Bizdiń munaıdy da Reseı aýmaǵymen jetkizýge nıetti, Reseıdiń gaz qubyryn jaýyp, otyn eksportyn shekteýinen aýzy kúıgen Eýropa bul terrıtorııa arqyly tasymaldyń turaqty bolatynyna senbeıdi. Odan bólek munaı dıplomatııasyn ýysynda oınatyp otyrǵan elderdiń qatarynda emespiz. Tankerler Kaspıı teńizi arqyly, sodan keıin BTD qubyry arqyly jylyna shamamen 2-5 mln tonna munaı tasymaldaı alady. 2008 jyly munaı jóneltý kólemi 9 mıllıon tonna bolsa, 2014 jyly 5,5 mıllıon tonna, 2023 jyldyń naýryz aıynda 1,5 mıllıon tonnanyń ǵana munaıy tasymaldanǵany habarlandy, onyń ózi Aqtaý-Baký teńiz joly boıynsha parıtettik negizde.

Sarapshynyń sózinshe, «qazir qazaq munaıyn qaıda jiberý kerek?» degen máseleni keshiktirmeı sheship alý kerek. Logıstıkalyq tizbektiń buzylýy eksporttyń tabystylyǵyn qamtamasyz ete almaıdy. Negizgi aǵyn Reseı arqyly ótedi. Qazaqstan munaı jetkizetin taǵy bir mańyzdy baǵyt – Qytaı. Iran da perspektıvti baǵytqa aınalýy múmkin, biraq álemdik oıynshylardyń oǵan degen geosaıası kózqarasyn eskersek, bul – ekitalaı. EO-nyń dekarbonızasııa josparlary jáne 2026 jyly kómirtegi salyǵyn engizý tutastaı alǵanda mundaı qubyrdyń ómirsheńdigi týraly kúrdeli suraqtar týdyrady. «Biz Reseıden jetkiziletin logıstıkalyq tizbekti bir kúnde basqa baǵytqa bura almaımyz. Bul – memleketaralyq kelisimsharttar sheńberinde sheshiletin másele. Reseı ekonomıkasyna baǵyttalyp otyrǵan sanksııanyń saldaryn áli biraz ýaqytqa deıin sezetin bolamyz. Endigi mindet ekonomıkany daǵdarystan alyp shyǵatyn baǵyttarǵa beıimdeý», deıdi sarapshy.

Ekonomıstiń aıtýynsha, Reseıdegi 11 munaı óńdeý zaýyty ishki suranysqa jaýap berip otyr. О́zbekstan ilespe gazdan ónim shyǵaratyn 3 zaýyt salyp alyp, bizden munaı alýdy toqtatty. Kav­kaz elderiniń munaıǵa degen sura­ny­syn Ázerbaıjandaǵy munaı zaýyttary jaýyp otyr. «Jyl ótken saıyn mu­naıǵa degen suranys azaıyp keledi. Qazaq­standaǵy qazir sýtegi, ottegi, elektr, gazben júretin kólik túrleri paı­da­ boldy. Osyǵan deıin olar munaıǵa degen suranystyń 40 paıy­­zyn jabatyn.­ Munaıǵa degen suranys qazirgi deńgeı­den eki paıyzǵa tómendese, tegin de bere almaısyń. Qubyr ishinde aǵyp bara jatqan munaı aǵynyn toqtatyp qaı­ta óńdeý óte qymbatqa túsedi. Ázir­ge munaı dıplomatııasyndaǵy júri­simizdi suranys bar kezde ıgerip, ót­ken­ baǵasyna satyp, qarjysyn eko­no­mıkanyń ózge segmentterine baǵyt­ta­ǵannan bastaǵanymyz durys», deıdi sarap­shy.

Almaty