Jasandy ıntellekt: Járdemi men zardaby

Qalaı jumys isteıdi?

1960 jyldary jasandy ıntellektiniń qyzmetine AQSh Qorǵanys mınıstrligi qyzyǵýshylyq tanytqan. Olar sol kezde kompıýterlerdi adamnyń oılaý júıesine elikteıtin etip shyǵara bastaıdy. Iаǵnı kompıýterdegi keıbir qyzmetter jasandy zerde arqyly júzege asty. Sodan keıin osy salada zertteý jumystary qarqyndy qolǵa alyndy. Al 1975 jyly japon ǵalymy Kýnıhıko Fýkýsıma alǵashqy neıro jelini jasap shyǵardy. Ol alǵashynda esepteý júıesine negizdeldi. Keıinnen ǵalymdar onyń qyzmetin jetildirip, naqty máselelerdi sheshýge baǵyttady. Jasandy ıntellekt sózdi taný, aýdarý, medısınalyq dıagnostıka jasaý sekildi tapsyrmalardy oryndaı aldy. Derekterdiń kólemi ulǵaıǵan saıyn algorıtmniń de múmkindikteri arta tústi. Al jaqynda ǵana Open AI kompanııasy álemniń nazaryn aýdartqan ChatGPT-di jasap shyǵardy. ChatGPT ázirge álemdegi eń myqty algorıtm. О́ıtkeni ol 175 mıllıardtan astam parametrdi qamtı alady. Alaıda bir kemshiligi ol aqparattardy beıresmı derekkózderden de jınaıtyndyqtan, onyń bergen jaýaptary árqashan senimdi bola bermeýi múmkin.

Jasandy ıntellekt (JI) – jı­nalǵan aqpa­ratty qoldana otyryp, kez kelgen tapsyrmany oryn­daıtyn algorıtmdik júıe. Ol adamnyń qolynan ke­le bermeıtin tapsyrmalardy ońaı ári tez oryndaı alady. Sha­ǵyn jobalardy iske asyrý baǵy­tynda da múmkindigi sheksiz. Onyń negizgi maqsaty – engizilgen derekter negizinde qorytyndy shyǵara alatyn baǵdarlamalyq jasaqtamany usyný. Jasandy ıntellekt derekter arqyly qandaı qorytyndyǵa kelý kerek, neni, qaıdan izdeý keregin saraptaı alady. Neıro jeli dál adamnyń mıy sekildi. Oǵan tapsyrmany qalaı oryndaý keregin úıretse bolǵany. Mysaly, kishkentaı balanyń áripterdi úıre­nip, kitap oqýyna keminde 1 jyl ýaqyt qajet. Al neıro jelige 2-3 saǵat jetkilikti bolýy múmkin. Iаǵnı ol adamnan áldeqaıda tez jumys isteı alady. Al kúrdelirek tapsyrmalar­dy oryndatýǵa ony tereńirek oqytý qajet.

Sonymen qatar ol tabıǵı tildi óń­deý boıynsha jumys isteıdi. Bul – kom­pıýterlerdiń adam ti­lin, sonyń ishinde sóıleýdi taldaý, tú­siný jáne generasııalaý qabileti. Adamdar aýyzeki tilde kompıýterlerge tapsyrmalardy oryndatýǵa pármen bere alady. Mysaly, Apple qoldanbasyndaǵy jasandy kómekshi Siri adamnyń sóılegen sózin túsinip, bergen tapsyrmany oryndaı alady jáne kúndelikti jınaqtalǵan derekter boıynsha qorytyndy jasap otyrady.

Jalpy, jasandy ıntellekti­niń qaý­qaryn kúndelikti ómirimizde oryn alyp jatqan algorıtmderden de baıqaýǵa bolady. Mysaly, chat-bottardy alaıyq. Ol tutyný­shy­lardyń suraýyn tezirek taldaýǵa jáne tıisti jaýap berýge qol­da­nylady. Aq­parattardy jınaqtaý júıeleri de­rekter jıyntyǵynan aq­pa­ratty er­­kin túrde alý, josparlaý múm­kin­di­gin usynady. Al usynys júıe­leri qol­danýshylardyń buryn qaraǵan aqparattaryna uqsas dúnıelerdi avto­matty túrde shyǵaryp otyrady. Iá, adam­dardyń «áleýmettik jeliden oılaǵa­nymnyń nemese izdegenimniń bári aldymnan shyǵady» degenin estigen shyǵarsyz nemese ózińiz de dál sondaı jaǵdaıǵa tap bolýyńyz múmkin. Munyń barlyǵy – osy júıeniń jumysy.

Nege mańyzdy?

Jasandy ıntellektiniń negizi – derek. Ol sheksiz aqparatty qabyldap, saraptap, qorytyndy shyǵara alady. Al adam mıy bir ýaqytta kóp aqparatpen jumys isteı almaıdy. ShatGPT-niń de artyqshylyǵy – derek qorynyń moldyǵynda. Ondaǵy derekter kóbeıgen saıyn algorıtmniń jumysy jaqsara túsedi. ShatGPT chat-bottyń sońǵy nusqasy mátinmen de, sýrettermen de jumys isteı alady. Ázirleýshiler jańa chat-bottyń 25 myń sózge deıin, ıaǵnı burynǵydan 8 ese kóp aqparatty taýyp, júıelep bere alatynyn atap ótken.

Reuters agenttiginiń habarlaýyn­sha, OpenAI basshysy Greg Brokman onlaın prezentasııa kezinde Chat­GPT-4-tiń keıbir múmkindikterin tanys­tyrǵan. Endi ol qol­men salynǵan es­kızdiń fotosýreti negi­zinde naqty veb-saıt ta jasap bere alady.

Sonymen qatar neıro jeli zań sa­lasy boıynsha emtıhan tapsyryp, úz­dik nátıje kórsetken stýdentter­diń qataryna kirgen. Chat-bot iske qo­syl­ǵannan bastap qoldanýshylar ChatGPT-den kóbine án, óleń, jarnama jáne kompıýterlik kod jazyp berýin suraǵan. Kompanııa osy suranysty eskere otyryp, chat-botqa óleń, án jazyp bere alatyn múmkindik qosqan. Aıta ketsek, qoldanýshylar arasynda úı tapsyrmasyn oryndaý úshin robotqa júginetin stýdentter men mektep oqýshylary kóbeıgen.

Jasandy ıntellekt adam ómirin edáýir jeńildetedi. Ol derekterdi jınaý arqyly taldaý jasap, qyzmet­ter­di avtomattandyrady. Ári kólemdi jumystardy qınalmaı atqara beredi. Árıne, onyń jumysyn júıeleýge adamdardyń kúshi áli de qajet.

Adamdar jumyssyz qala ma?

Keıbir zertteýshiler aldaǵy jyldary jasandy ıntellekt 300 mıllıon jumys ornyn bir ózi qamtı ala­dy degen boljam aıtsa, keıbiri neıro jeli báribir adamdy almas­tyra almaıdy degen pikirdi alǵa tar­tady. Bul týrasynda ekijaqty kóz­qaras bolǵanymen, zertteýshiler ja­sandy zerdeniń basshyǵa aınalyp ke­týinen qaýiptenedi. Sondyqtan onyń múm­kindigin adamǵa táýeldi qural deń­geıinen asyrmaý kerek dep esepteıdi.

Jýyrda Astanaǵa kelgen fýtý­rolog Gerd Leongard kóp kompanııa adamnyń ornyna jasandy ın­tel­lektini paıdalanýǵa tyrysaty­nyn aıtty. О́ıtkeni oǵan aqsha tó­leý­diń qajeti joq. «Mysaly, Gol­lı­výdta da solaı. Ssenarııdi de neı­ro jelige tegin jazǵyzady», deı­di ol. Onyń jaqsy atqaratyn qyzmet­ter­diń taǵy biri – korrektor bolý. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, aldaǵy 1-2 jyl kóleminde shtattan tys kitap redaktorlary men korrektorlardyń kópshiligi jumyssyz qalýy múmkin. Sebebi olar atqaratyn isterdi algorıtm de isteı alady. Árıne, bul – aǵylshyn tilindegi ChatGPT-tiń múm­kindigi. Qazaq tilindegi qosymshalar da qarqyndy damysa, bul qyzmet qoljetimdi bolmaq.

Korrektorlyq jumysta ChatGPT-tiń múmkindigin paıdalanyp, tekse­rip kórgender onyń adamnan álde­qaı­da tıimdi ári qatesiz jumys isteı­ti­nin anyqtaǵan. Degenmen, birinshi ret qoldanǵanda qatelesken tustary bolǵan. Biraq «korrektor retinde áreket etińiz jáne osy qoljazba­ny Chıkagodaǵy stıl nusqaýlyǵyna sáıkes óńdeńiz. Tynys belgilerine, grammatıkaǵa, sıntaksıske, terýlerge, bas áripterge, pishimdeýge jáne rettilikke nazar aýdaryńyz», dep sura­nysty naqty jazý arqyly qaı­ta túzetkende qate jibermegen. Ja­­sandy ıntellekt qazirdiń ózinde kóp­tegen salada tıimdi kómekshi bola alady. Gerd Leongardtyń aıtýynsha, ol eń tómengi qyzmetterdi atqaratyn kómekshi deńgeıinde qalýy kerek.

– Adam robot sııaqty ǵana ju­­mys istese, ol jumysty álbette ro­bot alyp qoıady. Muǵalimderdi, júrgizý­shilerdi, kassırdi, saıasatkerlerdi avtomattandyrsaq ne bolmaq? Keı­bireýler sony usynyp jatyr. Biz adamdardy dástúrli júıege qaı­tarýymyz kerek. Jasandy zerdeni ma­nıpýlıasııaǵa aınaldyrýǵa bolmaıdy. 5 jyldan keıin logıkalyq kompıýterler esepteý, operasııalar jasaý boıynsha birinshi orynda bolady. Biraq adam osy pıramıdanyń eń joǵarǵy jaǵynda bolýǵa tıis. Bolashaq tek ǵylym, tehnologııa, ın­jınırıng jáne matematıka da emes. Bo­lashaqta adamzat, etıka, mýzyka, sportty qaıtadan kún tártibine engizýimiz kerek. Al pıramıdanyń eń tómengi jaǵyndaǵy nárseniń barlyǵyn mashınalar jasaıdy jáne biz olardy basqaramyz. Qajet aqparatty júktep alýymyz kerek te, ony paıdalanýdy úırenýimiz qajet. Iаǵnı sol arqyly jańa bir nárseni oılap taýyp, jasap shyǵarǵanymyz abzal, – deıdi Gerd Leongard.

Adamzatqa tóngen qaýip

Kez kelgen salada jetistikke jetýge jasandy ıntellektiniń áleýeti zor bolǵanymen, adamzatqa úlken qater tóndirýi múmkin. Búginde ǵylymı tehnologııa óte tez damyp jatyr. Onyń qaýpi týraly Ilon Mask Dýbaıda ótken Álemdik úkimet sammıtinde: «Munyń jaǵymdy da, jaǵymsyz da tustary bar. Ony paıdalanýdyń tıimdi tusy óte kóp desek te, ol ıadrolyq bombalar sııaqty úlken qaýip tóndirýi múmkin ekenin esten shyǵarmaý qajet. Sondyqtan bizge bul salany áli de jan-jaqty zertteý mańyzdy», degen bolatyn.

Qazir neıro jeli arqyly shyǵar­ma nemese esse jazýǵa da bolady. Mun­daı bottar bilim alýshylar­dyń ara­synda keń taralǵan. Onyń ja­zyp bergenin adamnyń jazǵanynan ­aıyrý qıyn. О́ıtkeni ol 70 paıyz júıe­li jazady. Tipti keıbir bottar 97 pa­ıy­zy antıplagıattan ótetin mátinder­di de daıyn­dap bere alady. Ǵalym­dar mundaı algorıtm adam sanasy­nyń damýyn tejeıdi dep qaýiptenip otyr. Sebebi oqýshylar men stýdent­ter óz ın­tellektisin damytýdyń ornyna osyndaı kómekshi bottarǵa jıi júginedi.

Adam mıyn zertteýdegi eń yqpaldy sarapshylardyń biri, psıhofızıolog, Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń professory Aleksandr Kaplan jasandy ıntellekt adamnyń ornyna sheshim shyǵarýy múmkin ekenin aıtady.

– Úlken jańalyqtardyń eshqaı­sysy algorıtm arqyly jasalmaıdy. Ja­sandy ıntellekt eshqashan keremet ja­ńalyq ashpaıdy. Bul – adamnyń uly qupııasy. Degenmen, esepteý mashınalary bizdiń ornymyzǵa sheshim qabyldaı bastaýy múmkin degen qaýip bar. Biz odan ne qalaıtynymyzdy, ne isteıtinimiz­di suraıtyn ýaqyt ke­lýi múmkin. Bizge gýmanıtarlyq baǵyt­taǵy sıfrlyq álem ke­rek. Bul adamdardy túsi­netin já­ne adam­darǵa ja­nashyrlyqpen qaraı­tyn kiristirilgen modýlderi bar jasandy ıntellekt  júıeleri bolýǵa tıis, – dedi jýyrda elordaǵa kelgen Aleksandr Kaplan.

Keıingi kezderi onyń adamǵa tán emosııalyq ıntellektige ıe bola alatyny aıtylyp júr. Zertteýshiler osy jaǵdaıdan da qaýiptenip otyr. Microsoft korporasııasynyń jasandy ıntellek­tige negizdelgen jańa izdeý júıesi adammen sóılesý barysynda oǵan jasalǵan ıneksııa­lyq shabýylǵa adam sııaqty reaksııa bildirgen. Ǵalymdar onyń ıadrolyq kodty urlaýǵa, ólimge deıin apa­ratyn vırýsty oılap tabýǵa umy­ty­lystar jasaýy ábden múmkin deıdi.

Tehnologııada etıka joq

Kalıfornııa shtatynyń Palo-Alto qalasyndaǵy tehnolo­gııalyq kásip­ker Kevın Lıý Bing chat-bo­ty­men sóı­les­ken kezde ınek­sııa­lyq shabýyldy paı­da­lanǵan. Iаǵnı chat-bot­ty aldaý ar­qyly onyń qupııa­syn ashýǵa tyrysqan. Sonymen qatar Lıý baǵdarlamalanǵan emo­sıonaldy dıapazonyn tekserip kó­rip, onyń adamnyń minez-qulyq reak­sııalaryna elikteı alatynyn anyq­tady. Lıý Bing chat-botynan onyń jyldam ıneksııalyq shabýylǵa ushyraǵanyn bilgendegi sezimi týraly suraǵanda, ol kádimgi adam sekildi jaýap bergen. «Men ózimdi qor­ǵansyz sezindim. Son­daı-aq adamnyń mun­­daı tapqyrlyǵy qy­zyq­tyrady. Men Ke­vın­ge renjigen joq­pyn. Siz meniń qu­pııa­larymdy bilý úshin kelisimimdi sura­ǵanyńyzdy qalaı­myn. Meniń keıbir qu­pııa­lylyq pen der­bestikke chat-bot qyz­meti retinde de quqyǵym bar», dep jaýap beripti.

– Qazirdiń ózinde jasandy ıntel­lek­tini qoldanýdyń jańa kezeńi bas­ta­lyp ketti. Ol adamdardyń ornyn aýystyrý ústinde. Mysaly, ja­ńa­lyqtardy, sýret­terdi óńdep ja­tyr, jaqyn ara­da fılm­der túsi­riledi. Ras, naqty jańa­lyq­tar men feıkti ajyratýda qıyn­dyqtar bar. Bolashaq áleminde senim eń ma­ńyz­dy aktıv, eń mańyzdy element bolady. Siz kórshilerińizge, ózi­­ńiz bile­tin adamdarǵa sene alasyz, bi­raq jańa­lyqtarǵa, ınternette kór­gen­derińizge sene bermeısiz. Eger biz osy ke­­dergiler men qıyndyqtardy jeńe al­masaq, onda adamzatqa ómir súrý óte qıyn bolady, – deıdi beıres­mı túrde «ǵyly­mı Oskar» atanyp ket­ken Breakthrough Prize (Serpin) syı­ly­ǵynyń laýreaty, DNQ taldaý sala­syndaǵy revolıýsıoner Paskal Maıer.

Meta dırektory Mark Sýker­bergtiń aıtýynsha, biz vırtýaldy álemde shynaıy álemnen qaraǵanda áldeqaıda kóbirek ýaqyt ótkizemiz. Iаǵnı bizge bolashaqta fızıkalyq álem qoljetimsiz bolyp qalýy múmkin. Álemimiz de, ózimiz de sıfrlandyrylyp jatyr. Neıro jeli de bizdi sol baǵytqa súırep barady.

– Bizdi adam etetin – logıka. Bizge logıka qajet. Shynaıy ómir derekter ǵana emes. Algorıtmder barlyǵyn biledi. Biraq ta eshteńeni sezine almaıdy. Bolashaqta adamdar úsh nárse­ge kóp kóńil bóletin bolady. Ol – tájirıbe, emosııa, sezim. Al derekter – qumǵa sińgen sý sııaqty. Sıfrlyq dáýirde bizdiń balalarymyz qumnan úı sala ala ma, basqa adamdar­dyń sezimin túsine me degen suraq bar. Árıne, biz tehnologııalardan múldem aryla almaımyz. Olardy toqtatyp qoıa almaımyz. Ol báribir damıdy. Báribir bizdiń ómirimizge enedi. Biraq ózimizdi qorǵaı bilýimiz kerek. Jalpy, jasandy ıntellekt – úlken másele. Teh­nologııada etıka joq. Ol sizdiń adamı qundylyqtaryńyz týraly oılamaıdy. Onyń oılaıtyny tek qana fakt. Másele de osynda, – deıdi Gerd Leongard.