Kúı shalqyǵan qońyr kesh
Rýhanı keshke qarııalar men orta býyn jáne jastar jınaldy. Tyńdarmandarǵa rızashylyǵyn jetkizgen ańyz adamnyń shóberesi Tólegen Qýanyshov bul kúnniń ereksheligine toqtalyp, ónerpazdarǵa alǵysyn bildirdi.
«Áýletimiz úshin búgin ózgeshe kún. Halyq ártisi, «Kúı anasy» atanǵan Dına sheshemiz osydan 71 jyl buryn, 1955 jyly 31 qańtarda dúnıeden ozǵan. Osy keshtiń bastalar aldynda kúıshi Dına kóshesinde ornalasqan anamyzdyń eskertkishine urpaqtary atynan gúl shoqtaryn qoıdyq. Elorda ákimdigi janyndaǵy E.Rahmadıev atyndaǵy fılarmonııanyń ult-aspaptar orkestri osy eske alý keshin uıymdastyryp otyr, anamyzdyń shyǵarmashylyǵyn aldaǵy ýaqytta da nasıhattaýyna tilekshimiz. Fılarmonııanyń basshylyǵyna jáne qyzmetkerlerine áýletimizdiń atynan shynaıy alǵysymdy bildiremin. Osyndaı keshter basqa óńirlerde ótip jatsa jáne respýblıkalyq aýqymda ótkizilse óte oryndy bolar edi», dedi Tólegen Shańǵytbaıuly.
Kúı keshi atalǵan fılarmonııanyń ult aspaptar orkestriniń oryndaýynda Dına Nurpeıisovanyń «Toıbastar» shyǵarmasymen bastaldy. Kesh barysynda orkestr D.Nurpeıisovanyń «Kerbez», «16-shy jyl», «8 Mart», «Jeńis», «Qazaqstanǵa 30 jyl», «Naýysqy», «Ásemqońyr» kúılerin jáne Túrkeshtiń «Baıjuma», Qurmanǵazynyń «Qaıran sheshem», «Saryarqa» kúılerin oryndap, kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Orkestrdiń súıemeldeýimen oryndalǵan atalǵan shyǵarmalarǵa Qazaqstannyń Halyq ártisi, professor Aıtqalı Jaıymov pen Mádenıet qaıratkeri Nurlan Bekenov dırıjerlik etti.
Ospan batyr, Dına Nurpeıisova, Shara Jıenqulova: Tyń derekter arhıv qoryna endi
Uly kompozıtordyń kúıleri jekeleı de oryndaldy. Atap aıtqanda, Muhıt Salybekov «Shynar», mádenıet salasynyń úzdigi Ámına Boshymova «Domalatpaı», respýblıkalyq baıqaýlardyń laýreaty Saǵı Baımuhat «Ana buıryǵy», Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Anar Muzdahanova «Baıjuma», respýblıkalyq baıqaýlardyń laýreaty Daryn Qudaıbergen «Jiger», Aıtolqyn Toqtaǵan «Jańa bozsholaq» kúılerin naqyshyna keltire oryndap, kúı súıer qaýymdy uly ónermen sýsyndatty. Osy tusta aıta keteıik, Phd doktory Aıtolqyn Toqtaǵannyń jýyrda Dına Nurpeıisova týraly monografııasy jaryq kórdi. Bul – uly kúıshi jaıynda tuńǵysh Phd eńbek.
Sonymen qosa, respýblıkalyq baıqaýlardyń laýreaty Aıym Bekbaeva aıtýly keshte Dına Nurpeıisovaǵa arnap jazylǵan Aıtqalı Jaıymovtyń «Kúı ana» shyǵarmasyn oryndasa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, professor Turar Álipbaev D.Nurpeıisovanyń «Bulbul» jáne «Qara qasqa at» kúılerin tyńdarman qaýymmen taǵy bir márte qaýyshtyrdy.
Qazaq qyzdarynyń arasynan tarıhta qalǵan alǵashqy kúıshi
Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, professor Turar Álipbaevtan pikirin bilgen edik.
«Bıyl dúldúl kúıshige – 165 jyl, búgingi keshpen mereıtoıdyń basy bastalyp ta jatyr. Dına Nurpeıisova Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń qolynan kúı úırengen biregeı shákirti. Almatyda Abaı atyndaǵy opera teatry sahnasynda Qurmańǵazynyń kúılerin alǵashqy nasıhattaýshy. XIX ǵasyrda ómir súrgen halyq kompozıtorlarynyń kúılerin birden-bir jetkizýshi.
Al, Dına Nurpeıisovanyń kúılerin jetkizýshilerdiń biri ustazymyz Qarshyǵa Ahmedııarov. Úntaspaǵa jazylǵan D.Nurpeıisovanyń kúılerin Q.Ahmedııarovqa ákep bergen Saǵym Jalmyshev degen dombyrashy. Al, birqatar shyǵarmasyn kúıshi Ýaqap Qabıǵojın jetkizgen. Saǵym Jalmyshevtiń qasynda 10 jyl júrdim. Kúı ananyń shyǵarmalaryn sol kisiden úırendik, kóptegen maǵlumattar da aldyq», dedi ol.
Aıtýynsha ol kúıdi dál Dına Nurpeıisovadaı tartqan adamdy áli kezdestirmegen.
«Kóptegen shyǵarmalardy úntaspaǵa jazǵan ol kisiniń dybys salý máneri, oryndaýyndaǵy tehnıkalyq sheberligi qaıtalanbaıdy. Stılin birden bilemiz, óıtkeni Dına Nurpeıisova óz aldyna bir mektep. Dına anamyz qazaq qyzdarynyń arasynan tarıhta esimi altyn árippen jazylǵan alǵashqy kúıshi», deıdi T.Álipbaev.
Kúıdi jaqynyraq otyryp tyńdaýdyń jóni bir basqa
Kesh sońynda sóz alǵan Qazaqstannyń Halyq ártisi, professor Aıtqalı Jaıymovtyń aıtýynsha, kúıdi 3 000 kórermen syıatyn zalda tyńdaý bir bólek, jaqynyraq otyryp tyńdaýdyń áseri tipti basqa. Al, fılarmonııanyń kameralyq zalynda sahna men kórermender aralyǵy óte jaqyn.
«Kúıdi kıiz úıde tyńdaǵan halyqpyz ǵoı. Sondyqtan kúıdi osylaı jaqynyraq otyryp tyńdaý óte jaqsy. Jalpy, sahna degen Eýropadan kelgen ǵoı. Al bizdiń dástúrimizde kúıdi shaı iship áńgimelesip otyryp tyńdaǵan. Dına anamyzdyń ózi de kilemge otyryp, janyna jastyq qoıyp tartqan ǵoı, dombyra oryndyqta otyryp tartylatyn aspaptar qatarynan emes, qurylymy basqasha bolǵandyqtan maldas quryp otyryp tartylǵan. Kúı tartqanda dombyrashynyń qoly bos bolý kerek, al oryndyqta otyrǵanda oryndaýshyǵa ońaı emes. Keleshekte baıaǵy qazaqy dástúrimizdegideı kesh ótkizsek degen oıymyz bar», dedi Aıtqalı Jaıymov.
«Domalatpaı» kúıi Mehsetı Gánjáýıdiń óleńimen úndes
K.Baıseıitova atyndaǵy О́ner ýnıversıtetiniń dombyra kafedrasynyń professory Aıtjan Toqtaǵannan pikirin suraǵan edik. Onyń aıtýynsha, Dına Nurpeıisovanyń bir ereksheligi – ımprovızatorlyǵy.
«Kýá bolǵan úlken kisilerdiń sózinshe, Dına sheshemiz bir kúıdi ekinshi kúni tartqanda sol kúıdiń 2-shi nusqasyn tartyp, al úshinshi kúni 3-shi nusqasyn tartady eken. Bul degenimiz – tógilip jatqan ishki baılyqtyń moldyǵy ǵoı. Isa Baızaqov jyrda qandaı bolsa, Dına Nurpeıisova kúıde sondaı bolǵan», dedi A.Toqtaǵan.
Professordyń pikirinshe, Dına Nurpeıisovanyń óz janynan shyǵarǵan kúılerin dombyrashylar jaqsy oryndap júr, alaıda, mazmuny baıı tússe, nur ústine nur.
«Bir mysal aıtaıyn, О́nertaný ǵylymynyń doktory Ásııa Muhanbetova «Domalatpaı» kúıi týraly bylaı degeni bar: «Ázerbaıjannnyń XVIII ǵasyrda ómir súrgen aqyn qyzy Mehsetı Gánjáýıdiń mynadaı óleńi bar:
Nakolese vremen,
Ne god, ne dva.
Krýjıtsıa,
Polý jıva, polý mertva.
Krýjıtsıa vse,
I etot mır krýjıtsıa,
I ý menıa krýjıtsıa...
Golova.
Osy óleńniń mýzykalyq balamasy Dına Nurpeıisovanyń kúıi «Domalatpaı».
Ásııa Muhanbetova óte durys aıtyp otyr. «Domalatpaı» kúıi dóńgelengen dúnıeni, ıaǵnı, «bári qozǵalysta» degen kóshpeli dúnıetanymdy beınelegen. Dına anamyzdyń mýzykalyq murasy óte baı, aldaǵy ýaqyttarda D.Nurpeıisova kúıleriniń tabıǵaty (harakterıstıkasy) neǵurlym ashylyp, mazmuny baıı tússe dep oılaımyn. Dınananyń úlken merekesi áli alda, qazaq halqy men dombyra bar kezde Dına bar», dedi professor Aıtjan Toqtaǵan.
Halqymyzdyń tarıhyn, bolmysyn, rýhyn beınelegen ańyz tulǵa Dına Nurpeıisovanyń kúıleri tereń oı men názik sezimge toly. Uly dombyrashynyń árbir kúıi – ult rýhanııatynyń máńgilik murasy, altyn qazynasy.
