Qyrdaǵy eldiń erlik salty deımiz be, qutyrynǵan minezi deımiz be, osy jaǵyn tap basyp aıtý qıyn. Jaz ortasy aýa qyzylsyraǵan jigit aǵasy jalǵyz kók serkesin baýyzdap alǵan soń, terisin sypyryp, jaıǵastyra qoısa bolar edi ǵoı. Ol óıtpeıdi. «Áı, osyny taqymǵa basyp, jelin shyǵaryp alsam qaıtedi» degen oı maza bermeı, aqyry at ústinde qarymyn baıqap kóredi. Aıtpaqshy, ákesi Nazar aımaqqa málim aıtýly shabandoz, ókinishtisi, ajaly kókpardan bolǵan. Solaı bola tura Tarban da oqta-tekte «Nege kókparshy bolmadym eken?» dep keııtin. Bálkim, sol keıisiniń ornyn toltyraıyn dedi, bálkim, qanda bar qasıet, jataq Tarban soımaq serkesin taqymdap, etin bir jumsartyp almaq áreketi sorǵa aınalady. Ákesi kókpar tartyp júrip qaıtqanyn da biletin, bir jaǵynan shabandoz bolýdan qorqatyn. Dál osyǵan uqsas oqıǵa Dúkenbaı Dosjannyń «Kókparynda» da bar.
Kókpardyń eń aýyry – doda. Muny Táken de, Dúkenbaı da sýretteıdi. Úlken dodalarda júz, eki júz attyly bir serkege talasady. Bertinde salma kókpar shyqqaly doda qazir joqqa tán. Dodada ólgen-tirilgenin bilmeıdi jigitter. Keskilesken urys sekildi. Talaıy mertigedi. Mertikkeni bylaı tursyn, jazym bolady, ólim qushady. Sonda da qoımaı kókpar tartady qazaq. Nege? Joǵaryda attary atalǵan eki jazýshy da osyǵan toqtalady, kókpar arqyly qazaqtyń tabıǵaty men taǵdyryna dendeıdi. О́lip jatsa da, óletinine kózi jetse de qoımaıtyn bul ne degen kózsizdik?
Qos áńgime etnografııalyq sıpatta bolǵanymen, dalalyqtardyń minez-qulqy, atqa minse, rýhtanyp ketetin asaý, tarpańdyǵy qylań urady. Táken áńgimesinde kókpardan qorqaqtaıtyn Tarban kók serkesin ózdi-ózi taqymdap qyzyqtap júrgende attyly eki aýyldasy kıligip, tutqıyldan tartysa jónelgende álgi qorqaǵyń qyzynyp, arýaqtanyp ketedi. «Shapqan attyń qulaǵynda sharap bolady desedi. Kókparshyny «qyzdy-qyzdy» qurtatyn desedi», dep keltiredi avtor. Demek, at qulaǵynda oınap, kókpar tartý qanǵa sińgen qasıet bolǵandyqtan, «ondaı kózsiz erlik qaıda apardy?» deı almaımyz...
Dúkenbaıdyń «Kókparyndaǵy» Serdaly ákeden jastaı qalǵan jalǵyz. Sheshe, týǵan baýyr joq, rýlastary ǵana bar. Ákesi Seriquldyń ajaly kókpardan kelgen. Serdalyǵa sol oıynnyń ne qajeti bar edi? Bir jaǵynan qanda bar, ekinshi jaǵynan esh qamqorsyz jalǵyz qalǵan soń atqa minip, jylqy baǵyp ketken. Atqa mingen jigittiń ermegi – kókpar. Úshinshi jaǵynan aýyl aqsaqaldarynyń qamshylar sózi bar emes pe? «Sadaǵań keteıin, kókpardyń piri edi. Qyrǵyzalynyń namysyn bermeı ótti ǵoı. Ákesine tartsa, myna kókpar osy balaniki bolar. Ákeńdi kórgen aqsaqaldarǵa kórset ónerińdi!», degen sózder qoltyqqa dym búrikpeı qoıa ma?
Árıne, mundaı sózderden soń Serdaly janyp túsedi. Birinshi kózge túsedi. Topty jaryp sýyrylyp alyp shyǵady serkeni. Atynyń birer teri ishinde ekenin biledi, jaraýy jetpegen. Sóıtse de qorjyndasa tartqanda qatarynan úzdik shyǵyp bir baıqaıdy da, Serdaly kókpardy tastap, árirek baryp turady. Qaıtsam ba degen oı meńdeıdi. Onyń ústine mana aýyldan shyǵarda birtúrli qobaljyp, júregi atqaqtaǵany esinde edi. Súıgenin de oılaıdy: «Osydan qolǵa birer mal bitirip qosylsaq! «Qosylmaq bop ýádelesken!» Keregi joq kókpardyń! Jastyǵyn qor etip bitti. О́zderi-aq namysqa qurban bolyp qyrqysa bersin. Qasynda Qaraqyz, aldynda bes-on tuıaǵy bolsa bolǵany. Tynyshtyq kerek, tilemeıdi artyqty». Bul – Serdalynyń ishki oıy.
Solaı ekioıly bolyp turǵan Serdalyǵa el úlkenderi «Dodany buzsyn, namysty jyqpasyn», dep sálem aıtyp jiberedi. Súıgenin oılap, qaıtýǵa bet alǵan Serdalyǵa! Namysqa shapqan qazaq emes pe? Dodaǵa enedi Serdaly. Dodany buzý degen aıtqanǵa ǵana ońaı. Tebisip, qamshylasqan júzdegen attylyny bir shetinen buzyp-jaryp, serkege talasqan ortasyna kıligýdiń ózi qııamet-qaıym bilgenge. Odan ári kúshińdi asyryp, aılańdy qosyp, serkeni alǵan kúnde qalyń attylyny qaǵyp-soǵyp shyǵý degen... Bul jerde ózi pushpaǵynan ustaı almasa da, kıip-jaryp arandatyp, serkeni taqymdap tartyp bara jatqandy syrtynan qamshymen soǵyp, qastandyq qylatyn shaldýar dúleıler kóp. Ony avtor: «О́zderi shyǵarmasa da ózgege shyǵartpaıdy. San tosqaýyl adamdy da, atty da janshyp jiberedi», deıdi. Týra ómirdegideı, ózine qatysy bolmasa da, qaǵyp tastaýǵa tyrysady. Jazýshy osy tusyn jetkize bilgen kókpardyń. Bir oqyǵan baıqaı bermeýi múmkin-aý, qaıtalap oqyǵanda eki áńgimede de kókpar qazaqtyń óz taǵdyry degen oılarǵa jeteleıdi. Adam taǵdyryn ózi jasaıtynǵa uqsaıdy. Sol oıdy qapysyz sýretteıdi.
Aýyldyń ójet eri, jap-jas, otaý qurmaǵan Serdalynyń dodany buzǵany nege kerek, sońynda ólip tynsa? Sońynda qalǵan tuıaq joq. Tul ketti. Ony oılasań bul Serdalynyń da, ákesiniń de qasireti emes, jasynan tartysyp ótken jurttyń, qazaqtyń qasiretine aınalyp shyǵady. Atasy kámpeskelenip ashtyqtan ne repressııada atylǵan, ákesi soǵystan qaıtpaǵan jalǵyz uldy aqyry kókparda óz qazaǵy tepkilep, qamshylap óltirgendeı jaǵdaı emes pe? Basynda álgindeı taǵdyry bar jetim qazaqqa endigi ýaqytta tartysa berip ne kerek?
Al T.Álimqulovtyń «Kókparyndaǵy» Tarban jazdaı semirtip, kúzde bala-shaǵasynyń aýzyna tosqaly otyrǵan serkesinen aıyrylǵany óz aldyna, astyndaǵy tory dóneni omaqasa qulap, moıyny qaıyrylyp, pyshaqqa iligedi. Sóıtip, taza-taqyr qalǵan soń oǵan atalasy Ámirbek astyndaǵy atyn mingizip jiberedi. Bul da qyr qazaǵynyń márttigi. Keshke úıine bireýdiń atyn minip, aldyna aq-adal maly serkesiniń ornyna tory dóneniniń ertoqymyn óńgerip barǵan qazaq mana ózi kesip laqtyryp ketken serkeniń tórt sıraǵynyń quıqasyn qaı balasynyń aýzynan tabar eken?
