Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Reshıde Iýksel osydan 31 jyl buryn Almatyda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna da qatysqan. Dúnıeniń ár tarabyna tarydaı shashyraǵan qazaqty atajurtqa jınaǵan alqaly jıynǵa sol jyly álemniń 33 elinen 800-den asa qandas qatysqan edi. Búkil qazaqtyń basyn biriktirý jónindegi uly armannyń oryndalǵan sátine kýá bolǵan Reshıde hanym tarıhı basqosýdy «О́te keremet ótken edi» dep eske aldy. Ol Eýropa, ásirese Túrkııa qazaqtaryna zor áser etken osy quryltaıdan keıin Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵanmen birge atajurtqa eki ret kelgen. Sóz arasynda qandasymyz bıyl qarasha aıynda Astanada ótetin Túrki memleketteri uıymynyń X sammıtine de kelý josparynda bar ekenin aıtyp qaldy. Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasty damytý baǵytyndaǵy mańyzdy is-sharalardyń basy-qasynan tabylatyn qandasymyz: «Týǵan topyraqpen tamyrlastyqty tereńdetip, ata dástúrdi nyǵaıtyp, ana tildi umytpaý úshin bizderge mundaı jıyn óte qajet», deıdi.
– Reshıde hanym, aldymen ýaqyt bólip gazetimizge suhbat berýge keliskenińiz úshin alǵysymdy bildiremin. Basqosýda syrttaǵy qandastarymyzdyń áleýeti, ozyq tájirıbesi jóninde oılar aıtylyp, usynystar ortaǵa salyndy. Jalpy, osyndaı formattaǵy forýmnan ne kútesiz? Mundaı basqosýlar Qazaqstanǵa ne beredi? Qandastarymyzǵa qandaı jol ashady?
– Mundaı kezdesýler eki jaqqa da, ásirese shetelde júrgen qazaqtarǵa qajet. О́ıtkeni forýmda óte mańyzdy máseleler talqylanyp, ózara túsinistik qalyptasady dep senemin. «Otandastar» forýmy damýǵa jáne turaqty qyzmet etýge, óndiris, bilim berý, ǵylym, áleýmettik, saıası, quqyqtyq máselelerde álemdik deńgeıdegi áleýetimizdi, kúsh-jigerimizdi biriktirýge jol ashady. Bul jıyn qazaqtardyń búgin de, bolashaqta da mádenıetti, órkenıetti, áleýmettik jáne isker ekenin aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq basqa órkenıettermen teń dárejede nátıjeli dıalog qalyptastyra alatyndyǵynyń kórsetkishi bolmaq. Álemniń ár túkpirinen kelgen qandastarymyzben kózbe-kóz júzdesip, áńgimelesýdiń ózi bizderge úlken kúsh, tyń ıdeıa beredi. Bizdiń bir-birimizge aıtarymyz kóp, bóliser tájirıbemiz de mol. Sol sebepti de forýmdy uıymdastyrǵan Abzal Saparbekulyna jáne «Otandastar» qoryna alǵysymdy bildiremin.
– Sizdi Qazaq eli Túrkııa qazaqtary arasynan shyqqan tuńǵysh áıel dáriger, Túrkııa Parlamentine depýtattyqqa kandıdat bolǵan tuńǵysh qazaq retinde tanıdy. Saıasatqa siz zeınetke shyqqannan keıin kelgen ekensiz. Munyń qandaı da bir sebebi bar ma?
– Ystanbul ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin bitirgennen keıin 28 jyl memlekettik aýrýhanada otbasylyq dáriger bolyp jumys istedim. Al Túrkııada memlekettik qyzmettegi adam saıasatpen aınalysa almaıdy. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin saıasatqa bet burýymnyń basty sebebi osy ǵana.
Men ózińiz atap ótkendeı, Túrkııada turatyn qazaq ultynan shyqqan tuńǵysh áıel dáriger, tuńǵysh máslıhat depýtaty, saıası partııa ishinde tuńǵysh Ystanbul oblystyq áıelder qanatynyń múshesi, áıelder qanatynyń sheshim qabyldaý keńesiniń múshesi jáne partııanyń Ortalyq sheshim qabyldaý keńesiniń múshesimin. Bul rette saıasatta árdaıym tuńǵyshtar qatarynda bolýǵa múmkindik bergen AQ partııanyń tóraǵasy, qurmetti prezıdentimiz Rejep Taııp Erdoǵan myrzaǵa alǵysymdy bildiremin. Men saıası jumystarymdy Ystanbul oblystyq áıelder qanatynyń múshesi retinde bastadym. Al Túrkııanyń túkpir-túkpirinde, shetelderde jáne Eýropada ómir súretin qazaqtar arasynda jaqsy tanylýym saıasatty tańdaýyma sebep boldy. Sheteldegi qazaq dıasporasynda tuńǵysh joǵary bilim alýym, saıasatqa aralasýym da taǵdyryma áser etti. Meni jalpy tórge súıregen osy «tuńǵysh» degen túsinik.
– Siz Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan basshylyq etetin «Ádilet jáne damý partııasynyń» múshesisiz. Partııa múshesi retinde kótergen máselelerińiz bılikke jetip júr me? Jalpy, qandaı máseleni kóterip júrsiz?
– AQ partııanyń Ortalyq sheshim qabyldaý keńesine jaqynda ǵana saılandym. Oǵan deıin AQ partııanyń Áıelder qanaty sheshim qabyldaý keńesiniń syrtqy baılanys komıssııasynda qyzmet atqardym. Bir atap óterligi, partııa tóraǵasy, Prezıdentimiz áıelderdiń partııada jáne Túrkııa Uly ulttyq májilisinde joǵary laýazymdy qyzmetter atqarýyna mol múmkindik jasady. Áıelderdiń usynys-pikirlerine, syndaryna, únine qulaq asyp, el damýyna qosqan úlesterimizdi joǵary baǵalady. Prezıdent pen onyń jubaıy áıelderdiń basshylyq etýimen birqatar jobanyń júzege asýyna múmkindik berip, barynsha qoldap keledi. Partııa organdarynda aıtylǵan pikirlerdiń júzege asýy árdaıym quptalady. Jalpy alǵanda, bastamalarymyz eshqandaı qarsylyqqa ushyramaı, qoıylǵan talaptar óte qysqamerzimde oryndalady.
Árıne, partııa qatarynda júrip tek Túrkııadaǵy qazaqtardyń máselesin kóterý durys emes dep oılaımyn. Sol jerdiń asyn iship, aýasyn jutyp otyrǵan soń búkil el azamatyn alańdatqan saýaldarǵa jaýap izdeımiz. Memlekettiń ishinde qandaı sheshilmegen túıtkilder bar, solar aıtylady. Al Túrkııadaǵy qazaq dıasporasynyń múshesi retinde sheteldegi qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý, bilim berý ortalyqtaryn ashý, qazirgi jas urpaqtyń ana tilinde sýsyndaýy, sondaı-aq, osyndaǵy qazaq qyz-kelinshekterdiń jumyspen qamtylýy sekildi máselelerdi kún tártibinen túsirmeı kelemiz. Onyń ishinde, ásirese áıelderdiń jeke kásip ashyp, isin dóńgeletip áketýine qoldaý kórsetýge erekshe mán beremiz.
– Jalpy, ol jaqtaǵy qandastarymyzdyń saıası belsendiligi qandaı?
– Túrkııada saıası qyzmetpen aınalysý úshin mindetti túrde Túrkııa Respýblıkasynyń azamaty bolý qajet. Túrkııada turatyn qazaqtar qandaı da bir saıası partııaǵa múshe bolýǵa, saıası uıymdarda qyzmet etýge, saılaýǵa jáne saılanýǵa tolyq quqyly. Jergilikti ózin-ózi basqarý qurylymdarynda, úkimette saıası qyzmet etý zańmen qorǵalady. Túrkııanyń konstıtýsııasy men zańdary Túrkııada turyp jatqan qazaqtardyń da quqyqtary men bostandyqtaryn tolyq qorǵaıdy. Keıbir qazaqtar ózderi qurǵan úkimettik emes uıymdarda demokratııalyq jolmen jumystaryn júrgizip otyr. Saıası partııalarǵa múshe bolyp, jumys istep júrgen birli-ekili qandasymyz bar. Múlde joq dep aıta almaımyn. Biraq saıasatta júrip, qandaı da bir bıikke qol jetkize qoıǵandar ázirge joq.
– Bir sózińizde «Áke-sheshem ómirden ozǵaly beri qazaq tilinde sóıleýim nasharlap ketti» dep qaldyńyz. Túrkııada qazaqtarmen jıi kezdespeısiz be?
– Men Ystanbuldaǵy Zeıtınburný aýdanynda týyp-óstim. Sol jerde oqydym jáne dáriger bolyp qyzmet atqardym. Otbasylyq dáriger bolǵandyqtan kóptegen qazaq otbasyn emdedim. Ata-anam, úlkenderimiz bar kezde qazaqsha jaqsy sóıleıtin edik. Alaıda qazirgi jas býyn túrikshe sóılegendikten, biz qalamasaq ta qazaqshamyz álsiredi. Shyndyǵyna kelgende, bul ózge elderde turyp jatqan qazaqtardyń barlyǵy úshin ózekti másele bolyp tur.
– Shyny kerek, ózge eldegi, ásirese Túrkııadaǵy qandastarymyzdyń arasynda, ásirese qyz-kelinshekterdiń kóbi – saýda-sattyqtyń aınalasynda júredi. Bul jaıynda ne der edińiz?
– Buryndary ózge elderde turyp jatqan qazaqtar eń aldymen kúnkóris qamymen júrip, tek ózderiniń ál-aýqatyn arttyrý úshin ǵana jumys isteýge májbúr boldy. Alaıda búgingi tańda qazaq azamattarynyń kóbi balalarynyń bilim alyp, belgili bir mamandyq ıesi bolýy úshin ýnıversıtette oqyǵanyn qalaıdy. Ásirese qyz balalardyń bul baǵyttaǵy talpynystary erekshe bolýy qýantady. Keıingi onjyldyqta medısına salasyn tańdap, joǵary bilim alǵan qazaq qyz-kelinshekteriniń qatary kóbeıgen. Bul da meni qatty qýantady. Olardyń arasynda ásirese, farmasevt, tis dárigerleri kóp. 80-jyldary dárigerlik salada men jalǵyz qazaq bolǵan edim.
Kóptegen áıeldiń saıası belsendiligi joǵary. Bul elde joǵary bilim alý úshin barlyq jaǵdaı bar, múmkindikter de mol. Sen – qazaqsyń, sen ózbeksiń dep eshkimdi bólip-jarmaıdy.
– Bir suhbatyńyzda siz ákeńizdiń «Biz Túrkııaǵa dástúrdi saqtaý úshin keldik» degen sózin mysalǵa keltirgen ekensiz. Túrkııadaǵy qazaq jastary dástúrdi bile me? Qandastarymyz jat jerde salt-dástúrimizdi qanshalyqty ustanady?
– О́tken ǵasyrdyń 50-jyldary ákem men onyń baýyrlary Altaıdan shyǵyp, Tıbet pen Gımalaı arqyly úlken joldan ótip, Úndistanǵa kelgen. Bul – Qytaı bıliginiń qysymy bastalǵan kez edi. Úndistanda ákem bastaǵan áýlettiń bárine bosqyn mártebesi berilip, qaýipsizdikpen qamtamasyz etiledi. Kashmırdiń Pákistan bóligine taban tiregende qazaqtarǵa amerıkalyq ókilder Amerıkaǵa kóshýge usynys jasaıdy. Mundaı usynys Germanııa tarapynan da bolǵan. Biraq bizdiń aqsaqaldarymyz «Biz dinimiz ben tilimizdi saqtaý úshin keldik» dep, bul usynystan bas tartqan.
Ákem Túrkııaǵa tili úshin, dini úshin, salt-dástúrlerin saqtaý úshin keldi. Qazaq ádet-ǵuryptary, qazaq mádenıeti, qazaq tili Túrkııada muqııat saqtalady. Ýnıversıtetterimizde qazaq tili men ádebıeti oqytylyp jatyr, qazaqtar úkimettik emes uıymdar aıasynda túrli kitaptar men jýrnaldar shyǵaryp, konsertter men sımpozıýmdar ótkizedi. Toı, janaza, aýyzasharlar qazaqtyń ádet-ǵurpy, salt-dástúri boıynsha ótedi. Kóptegen meıramhana, ásirese qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn usynatyn dámhanalar ashylyp jatyr. Arnaıy qazaq sharýashylyǵynda bıe baılanyp, qymyz óndiriledi. Biz qazaqy dástúrimizdiń mádenı muramyz retinde saqtalýy úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasap jatyrmyz. О́zge elderde turatyn qazaqtar da dástúrimizdi saqtaý jolynda dál osylaı tyrysyp júr.
– Qazaq eliniń damýynda qandastardyń alar orny qandaı?
– Qazaqstannyń damyp, ál-aýqaty joǵary elge aınalýy úshin Túrkııa azamaty bolǵan kóptegen otbasy Qazaqstanǵa ınvestısııa salyp, qosymsha quny joǵary ónimder men qyzmetter usynyp keledi. Túrik-qazaq kásipkerleriniń saýda-ónerkásip salalaryndaǵy yntymaqtastyǵy kún sanap artyp otyr. Ásirese Qazaqstan Úkimeti bul turǵyda jan-jaqty qoldaý kórsetip keledi.
– Jat jerde júrse de bıikke kóterilgen, belgili bir nátıjege qol jetkizgen qandastarymyz bar. Olardyń jetistikke jetýdegi syry nede dep oılaısyz? Siz ózińizdiń formýlańyzben bólise alasyz ba?
– Túrkııada turatyn nemese Túrkııaǵa oqýǵa jáne jumys isteýge kelgen Qazaqstan azamattary el zańdarynda kórsetilgen quqyqtaryna sáıkes jumysyn istep, oqýyn oqyp júr. Túrkııa azamaty bolsa da, Qazaqstan azamaty bolsa da qazaqtarymyz eshqandaı kedergige tap bolmaı, alǵa qoıǵan josparlaryna saı júrip jatyr. Marqum Prezıdentimiz Turǵyt О́zal: «Túrkııada meni qosqanda 80 mln qazaq turady» dep aıtqandaı, Túrkııada qazaqtar osy eldiń balasyndaı.
Túrkııada turatyn qazaqtar Túrik ekonomıkasyna eleýli úles qosty. Ásirese bylǵary men teri óńdeýde aldyńǵy lekten kórinip, osy salaǵa ınnovasııa engizip, el qazynasyna salyq tóleýde rekord ornatty. Plastık óńdeý jáne basqa salalarda da osyndaı jetistikke jetkender az emes. О́mir ózi múmkindik beredi, sol múmkindikti múlt jibermeý kerek.
– Atajurtqa osy joly kelgende neni baıqadyńyz? О́zgeshelik, ózgeris bar ma?
– Joldasym Fethı Ahmet Iýksel – Ystanbul ýnıversıtetiniń geofızıka professory. Joldasymnyń jumys barysymen de atajurtqa kelip turamyz. Ol 1995 jyldan bastap qazaqstandyq arheologter tobymen birlese otyryp, oǵyzdar men qypshaqtardyń ejelgi qorymdaryn qazý jumystaryn júrgizip keledi. Bir kezderi Pavlodar ýnıversıtetinde geofızıka páninen sabaq ta berdi. Torǵaı óńirinde de boldyq. Atajurtpen baılanysym tyǵyz. Atajurtqa oralǵan saıyn meniń tolqynysymdy, tebirenisimdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes.
Meni qýantqany – qazaq eliniń qarqyndy damyp jatqany. Elorda da eńselenip qalypty. Eń bastysy, qazaq tilinde sóıleıtinder edáýir kóbeıgen. 90-jyldary kelgende 90 paıyz oryssha ortaǵa túsip qalatyn edim. Keshe qonaqúıge toqtaǵanda da aldymnan shyqqan jap-jas qazaqtyń ul-qyzdary taza qazaqtyń tilinde sóılep, qurmet kórsetip tur. Osyǵan qatty qýandym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
