Tarıh ǵylymynyń abyroıy

Onyń týyp-ósken jeri – Qa­ra­ǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdany. Mahmut atamyz ben Um­syndyq anamyzdyń otbasynan taraǵan on perzent – búginde erjetip, ómirde óz oryndaryn tapqan azamattar. Akademık Han­geldi Mahmutuly únemi ata-babasynyń ǵumyrnamasyn, tár­bıesin, urpaq sabaqtastyǵyn maqtanyshpen aıtyp otyrady. Arǵy atalary osal emes. HVIII ǵasyrda 20 jyldaı Tashkentti bılegen, ádil bı, batyr Nııaz Barqyulynyń urpaǵy.

О́ziniń ǵıbratqa toly ǵumy­rynda H.Ábjanov talaı be­lesti baǵyndyrdy, otan­dyq tarıh ǵylymynyń irge­li máse­lelerin zerdeleýge ózin­dik úlesin qosyp, shákirt tárbıe­lep, olardyń ǵylym jolyna tú­sýine yqpal etti.

Men Hangeldi Mahmutuly­men alǵash ret 1993 jyldyń tamyz aıynda tanys­qan edim. Sol jyly Abaı atyndaǵy Alma­ty memlekettik ýnıversıtetiniń (qa­zirgi QazUPÝ) tarıh fakýl­te­tin «Tarıh jáne qosymsha qu­qyq» mamandyǵy boıynsha úzdik támamdap, atalǵan joǵary oqý ornynda Qazaqstan tarıhy kafedrasyna oqytýshylyq qyzmetke qalǵan bolatynmyn. Tamyz aıynyń ortasyna qa­­raı ol kisi telefon soǵyp: «Siz jańadan ashylǵan Tarıh­nama jáne derektaný kafed­rasyna oqytýshylyq qyzmet­ke qa­byldandyńyz. Men sol kafed­ranyń meńgerýshisimin. Erteń ýnıversıtetke kelińiz, qalǵan má­seleni kezdesý barysynda anyq­taımyz», dedi.

Tańerteń kelisken ýaqyt­ta ýnıversıtetke kelsem, aldymnan bir qaraǵanda Álkeı Marǵulan­ǵa, endi birde Muhtar Áýezovke uqsaıtyn bir kisi shyqty. «Men keshe ózińe telefon shalǵan Han­gel­di aǵań bolamyn», dedi jyly shy­raımen. Sodan keıin jumys ba­ry­syn, basqa da mán-jaılardy túsindirdi. Osylaısha, H.Áb­ja­novtyń baısaldylyǵy men para­sat­tylyǵynyń arqasynda ýnıversıtette alǵash ret tarıh ǵy­ly­mynyń tarıhna­masyna, de­rek­tanýyna arnalǵan arnaıy kafed­ra jáne «Arhıvtanýshy» ma­man­dyǵy ashylyp, oǵan jetek­shilik etti.

Birge qyzmettes bolǵan 1993-1999 jyldar aralyǵynda Han­geldi Mahmutuly meniń ustaz, ǵalym bolyp qalyptasýyma ar­qaý bolyp, otbasylyq ómirimde de aǵalyq qoldaýyn kórsetti. Bilim, ǵylym joly ınemen qudyq qazǵandaı ekenin jaq­­sy bile tura, sol joldy tań­da­ǵan­dyqtan, kandıdattyq, dok­tor­lyq dıs­sertasııalardyń ta­qy­rybyn anyqtaý, zertteý ju­mystarymen aınalysý baǵy­tyn­daǵy dańǵyl joldy Hangeldi aǵamyz salyp berdi. «Aqmaral, bizdiń tarıhymyzda zerttelmegen dúnıe kóp qoı. Degenmen múl­dem qarastyrylmaǵandary da bar. Sen osy Qazaqstan mýzeıleri­niń qalyptasý, damý tarıhyn zertteseń qalaı bolady?» degen pikirin qabyldap, 1999 jyly kandıdattyq, keıin araǵa on jyldaı ýaqyt salyp doktorlyq dıssertasııa qorǵadym. Osy eńbegimniń arqasynda qazirgi tańda elimizdiń irgeli mádenı oshaqtarynyń biri Ulttyq mýzeıde qyzmet atqaryp júrmin.

Osy aralyqta aqylshy, ke­­ńesshi bolyp janymda as­qar taýdaı aǵam Hangeldi Mah­mut­uly boldy. Shyn máninde, qa­zirgi tańda mýzeı isine arnal­ǵan mundaı keshendi eńbek bu­dan keıin jazylmaǵan eken. Eli­mizdiń jalpy mádenı nysan­darynyń, máselen, arhıv isi, kitaphana isi tarıhyna arnal­ǵan zertteýler joqtyń qasy edi. Hangeldi Mahmutuly Otan tarıhynyń osy bir baǵytyn zert­teý nysany etti. Muny aka­demıktiń tujyrym­dy oılaýy­nyń nátıjesi dep baǵalaýǵa bo­lady.

Hangeldi Ábjanov Alma­tyda bas­talǵan qyzmettik jo­lymyz 2000 jyl­dyń basynda elorda tórindegi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­­­zııa ulttyq ýnıversıtetinde jal­ǵasyn tapty. Sol jyldary Seıit Qasqabasov, Rym­ǵalı Nur­ǵalı, Qoıshyǵara Sal­ǵara­uly, Aqseleý Seıdimbek, Tursyn Jurtbaı, Sartqoja Qarjaý­baı syndy tulǵalar­men áriptes boldy. Tarıh, til, ádebıet salasyndaǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttaryn basqaryp otyr­ǵan marǵasqa aǵalarymyz­ben taǵylymdy pikirlesý onyń tarıh ǵyly­my­na degen kózqa­ra­syna, zertteý daǵdysyna aıtar­­lyqtaı ózgeris ákeldi. Osy­laı­sha, «Qazaqstan tarıhy» aka­de­mııalyq kóptom­dyǵy­nyń jazy­l­ýyna qatysyp, mádenıet ta­rıhy, Qazaq handyǵy, dástúrli qazaq qo­ǵamy bólimderiniń dá­ıek­ti jazylýyna ózindik úlesin qos­ty. Sonymen qatar Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men Astana qalasynyń damýyna eńbek etti.

«Ultyna, jurtyna qyzmet qylý – bi­lim­nen emes, minez­den», dep Alash kósh­basshysy Álıhan Bó­keı­han aıtpaq­shy, ǵalymnyń boıyn­daǵy týa bit­ken para­sattylyǵy men jaı­­­sań minezi otandyq ta­rıh ǵylymy­nyń damýyna aıtar­lyqtaı áser etti. Ǵalymnyń ǵy­lymı-zertteý baǵyt­ta­ry: tarıh metodologııa­sy jáne dáýir­­leý máse­lesi, baıyr­ǵy túr­kiler mura­sy, tarıh úde­risi jáne ulttyq ıdeıa, ult zııa­lysy, ulttyq ıdeıa jáne azat­tyq qozǵalysy, sosıalızm jáne Qazaqstan mádenıeti, tarıhı ólketaný jáne onomastıka, til men tarıh baılanysy máselesi.

Búginde akademık H.Ábja­novtyń oı-eleginen týyn­da­ǵan ǵylymı ustanymdar tarıh ǵy­­lymynyń teorııalyq-ádis­na­­ma­lyq tustarynyń ult­tyq, órkenıettik ja­ǵynan paıymdalýyna yqpal etip ke­le­di. Máselen, ǵalym óz eńbekterin­de Qa­zaq­stan tarıhyn zertteý­diń metodo­lo­gııasy máselesine erekshe mán berip, «ol ǵyly­mı izdenis pen nátıjeni oralym­dy uıymdastyrýǵa hám dáıekteý­ge múm­kin­dikti molaıta, jetildi­re berý qajet» eke­­nin kórsetedi. О́z eńbekterinde Qa­­zaq­stan tarıhyn zertteýdiń túrli me­to­­­dologııalyq ustanymdaryna nazar aýdarǵan.

Akademık H.Ábjanov ult tarıhyn dáýir­leýdi jańasha meto­dologııalyq kóz­qaras tur­ǵy­synan: Kóne Qazaqstan; Túr­kilený, ıslamdaný, qazaqtaný dáýirindegi Qazaqstan; Qazaq handyqtary nemese tabıǵı-dás­túrli damý dáýiri; Zar zaman dáýi­ri; Totalıtarlyq zorlyq pen ke­ńestik modernızasııalaý dáýiri; Azattyq dáýiri dep qarastyrý­dy usynady. Ǵalymnyń bul paıy­my – otandyq ǵylymdy zerdeleý­degi úlken jańalyq. Mundaı qadam burynǵy qatyp qalǵan ıdeologııa men syńarjaq metodologııadan arylyp, jańa­­sha etnokonseptik qaǵıdattar­ǵa negiz­del­gen órkenıettik meto­dologııalyq usta­nym­darǵa jete­leıdi, bul jas zert­teýshiler úshin óte mańyzdy.

Hangeldi aǵamyzdyń tarıh ǵylymyn damytýǵa qosqan úlesi, janynda júrgen adamǵa degen adal, taza qarym-qatynasy, adamdyq qasıet­teri, sóıleý ádebi, bir sóz­ben aıt­qanda, qazaq ǵalymyna tán, ulttyq ǵylymda etalon sanalatyn ǵy­lym­ǵa, árip­testerine, shákirtterine, oı eńbe­gine degen adal qarym-qatynastyń qaı­­ta­lan­bas bederli mádenıetin kórse­tedi.

Talantty ǵalymnyń jetek­shiligi­men 15 ǵylym doktory, 41 ǵylym kandıdaty daıarlandy. «Shákirtsiz ustaz – tul», «Us­ta­zy jaqsynyń ustanymy jaq­sy» demekshi, Hangeldi Mahmut­ulynyń shákirtteri elimizdiń túkpir-túkpirinde qyzmet atqa­ryp, Qazaqstan tarıhy­nyń ózekti máselelerin zerttep, ǵy­lymnyń damýyna óz úlesin qosyp otyr.

Akademık Hangeldi Ábja­nov­ qa­la­mynan 600-den astam ǵylymı jáne ǵy­ly­­mı kópshilik zertteý dú­nıe­­ge keldi. Jaqynda ǵana mereıto­ıyna oraı tusaýy kesilgen bes tomdyq «Ta­bal­dyryq», «Taǵ­dyr», «Tulǵa», «Tar­tý», «Tarıhshy» kitaptarynyń or­ny bólek ári mańyzy joǵary. Bul eńbekter ǵalymnyń jyldar boıy tirnek­tep jınaǵan qun­dy materıaldarynyń negizinde jazylǵan. Ár kitaptyń maz­mu­ny qazaq tarıhynyń ǵasyrlar qoı­naýyna engen qupııa-syrla­ryn ashady. Máselen, «Tulǵa» kita­byn­da Abylaı dáýiri, Abylaı hannyń zama­ny jaıynda aıtylsa, «Tartý» kita­byn­da ege­­men­dikke, derbestikke jetý jo­­­­lyndaǵy mańyzdy oqıǵa­lar je­lisi baıan­dalǵan. Alash zııa­ly­lary men qýǵyn-súr­gin qur­bandary bo­ıynsha zert­teýleri, tujyrymdary tarıh aqtań­daq­taryn joıýǵa qosqan súbeli úlesi dep baǵalaýymyz kerek.

Hangeldi Mahmutulynyń taǵy bir erekshe aıta ketetin us­ta­nymy – ádi­lettilik, týrashyl­d­y­ǵy. Osy qasıet­terdi jas urpaq­tyń boıyna darytý maqsatyn­da aıanbaı eńbek etip keledi. Biz ustazymyzdy búgingi tarıh ǵylymynyń abyroıy, bıik tulǵasy sanaımyz. Ǵalymnyń tarıhı-tanym­dyq ǵylymı týyndyla­ry men shynaıy shyǵarmashylyǵy – sala mamandary úshin sheberlik mektebi.

Aqmaral IBRAEVA,

Ulttyq mýzeı dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor