Mustafa Shoqaıdyń ǵıbratty joly

Ortalyq Azııadaǵy jańa qoǵamdyq qury­lys, barlyǵy 64 kún ómir súrgen Túr­kistan muqtarııatyn keńes ókimeti qula­typ, Qoqandy qandy qyrǵynǵa aınal­dyrǵannan soń Mustafa Shoqaı emı­gra­sııaǵa ketýge májbúr boldy. Áýeli Kav­kaz­ǵa, Grýzııaǵa jetip, ony qyzyl armııa basyp alǵannan keıin Batýmı arqyly Túr­kııa­ǵa bardy. Odan ári Fransııaǵa jetip, sonda 20 jyldan astam ýaqyt turdy.

Reseıdiń mańdaı aldy ýnıver­sı­tet­teri­niń birinde tereń bilim alyp, sa­ıası jumystyń alǵashqy mektebinen ótken Mustafa Shoqaıǵa Parıjden jyly oryn taýyp, ózine jetetindeı tirlik etýge ábden bolatyn edi. Biraq ol tabıǵatynda on­daı jan emes-ti. «Muǵajyrlyq (emı­gra­sııa­lyq – Á.B.) ómirdiń mashaqaty kóp-aq», dep ózi aıtqandaı, jat jerdegi tirliktiń taýqy­metin tarta otyryp, Túrkistan halqy­nyń azattyǵy úshin kúresin bir sát tolas­tatpaı, qaıta kúsheıte tústi. Endi qalam­nyń kúshine júgindi.

Kóp uzamaı burynnan ózi jaqsy biletin, keshegi Reseı ýaqytsha úkimeti­niń bas­shy­lary A.F.Kerenskıı men P.N.Mılıý­­kovtyń «Poslednıe novostı» jáne «Dnı» basylymdaryna qatysyp, bel­­sen­di jumysqa kiristi. Sodan 1919 jyly Grýzııada bastalǵan qajyrly jumys Parıjde jalǵasyn taýyp, bas-aıaǵy bes jylda tek orys tilinde 100-den astam maqa­lasy jaryq kórdi. Keńes odaǵynyń túrki halyqtaryna qatysty, onyń ishinde Túrkistan aımaǵynda júrgizip jatqan óktem orystandyrý saıasatyn qatal synǵa aldy. Bul Máskeýge jetip jatqany anyq. I.Stalın 1925 jyldyń 29 mamyrynda RKP(b) Qyrǵyz (Qazaq) ólkelik komıtetiniń bıýro múshelerine arnaıy hat jazdy. Onda «Aqgvardııashyldar baspasózinde belgisiz emes», Mustafa Shoqaı týraly: «Biz ókimetti, jastardy saıası jáne ıdeologııalyq tárbıeleýdi partııada joq býrjýazııalyq ıntellıgentterge tabys­taý úshin alǵanymyz joq. Bul shaıqas tolyǵymen jáne kommýnısterdiń paıdasyna sheshilýi qajet. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda Qyrǵyzstanda (Qazaqstanda – avtor) shoqaıshylardyń jeńiske jetýi ábden múmkin. Al bul Qyrǵyzstandaǵy (Qazaqstandaǵy – Á.B.) kommýnızmniń ıdeologııalyq jáne saıası kúıreýimen teńbe-teń», dep jazdy.

Mundaı baǵadan keıin keńes ókimetine Mustafa Shoqaıdan artyq jaý bolǵan joq. «Qazaq SSR tarıhy» sonaý Qoqan avtonomııasyn «reaksııalyq búlikshil úkimet» dep atady. Al onyń basshysy bolǵan Mustafaǵa «satqyn», «opasyz», «kontrrevolıýsıoner», «naǵyz pantıýrkıst» jáne «panıslamıst» degendeı attar taǵylyp, túrli mazmunda maqalalar jazyla bastady. Osynyń aıaǵy 1968 jyly Almatydaǵy «Jazýshy» baspasynan S.Shákibaevtyń «Úlken Túrkistannyń kúıreýi» atty derekti povesiniń shyǵýyna ákeldi. Ol 1972 jyly orys tilinde de jaryq kórip, 200 myń danamen búkil odaqqa tarady. Tipti 1976 jyly qyrǵyz tilinde de shyqty. Bul kitapta Mustafa Shoqaı gıtlershilermen aýyz jalasqan, azııalyq tutqyndardy keńes ókimetine qarsy soǵysýǵa úgittep, olardan «Túrkistan legıonyn» jasaqtaýǵa qatysqan, Otanyn satqan opasyz, dushpan retinde sýretteldi.

Elimiz táýelsizdik alǵan soń Mustafa Shoqaı týraly burynǵy oı pikir ózgerdi. Jazýshy Beıbit Qoıshybaevtyń 1990 jyly 17 mamyrda «Ana tili» gazetinde basylǵan «Beıməlim taǵdyr. Mustafa Shoqaev týraly birer sóz» atty maqala keńestik jabyq taqyryptyń perdesin alǵash ashty. Al belgili qoǵam qaıratkeri, ataqty jazýshy Ənýar Əlimjanovtyń «Qazaq ədebıeti» gazetiniń 1991 jyly 24 jəne 31 mamyrdaǵy sandarynda jarııalanǵan «Mustafa Shoqaı... Ol kim?» degen tereń tolǵanystan týǵan kólemdi maqalasy búkil qoǵam nazaryn uly tulǵaǵa aýdardy. Sodan sol jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti men «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynda Mustafa Shoqaıdyń «Sovetter bılegen Túrkistan» jáne «1917 jyl estelikterinen úzindi» atty eńbekteri týǵan elinde tuńǵysh ret jaryq kórdi.

Munyń barlyǵy keńestik ıdeologııa yqpalynan bosaı almaǵan, «Úlken Túrkistannyń kúıreýi» atty kitaptyń avtoryn qarsy shabýylǵa shyǵardy. Ol «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1992 jylǵy 24 shildesindegi sanynda «Qurǵaq dolbar dálel emes», «Kýstanaıskıe novostı» gazetiniń 1993 jylǵy 25 naýryzynda «Fakty protıv domyslov» atty maqalalar jarııalap, burynǵy oılaryn qaıtalady. Jańadan eshnárse qosa almady. Joǵarydaǵy «Qazaq ádebıeti» gazeti birden S.Shákibaevtyń maqalasyna ja­ýap retinde Ánýar Álimjanovtyń «Uly adamnyń arýaǵymen alyspaıyq» degen maqalasyn qatar basty. Maqala: «Mustafa Shoqaı eshkimniń aqtaýyn qajet etpeıdi. Ol ózin-ózi, óziniń eńbegimen, óziniń erligimen aqtaıdy, ony tarıh aqtady, ýaqyt aqtap, túrki tildes halyqtar oǵan óz baǵasyn berip otyr», «Arýaqpen arpalysý, uly adamnyń arýaǵymen arpalysý jeńiske jetkizbeıdi», degen sóz­der­men aıaqtaldy.

 Alaıda derekti kitaptaǵy odaqqa tara­­ǵan jalǵan málimetter týraly san ret jazylyp, talqyǵa tússe de, Mustafa Shoqaıdy «Túrkistan legıonyn» qurýǵa qatysty, nemistermen birge qyzmet etti degen pikir áli de eles berip keledi. Munyń birneshe sebebi bolyp otyr. Birinshi sebep – osy kezge deıin Mustafa Shoqaıdyń «Iаsh Túrkistan» jýrnalynda jarııalanǵan 224 maqalasy engen 1998-1999 jyldary shyqqan eki tomdyq, 2007 jyly basylǵan úsh tomdyq jınaqtary kóptegen kitaphanada joq. Al 2012-2014 jyldary jaryq kórgen, on tildegi shyǵarmalarynyń on eki tomdyq jınaǵy oblystyq kitaphanalarǵa taraǵan joq edi. Bıyl bul eńbekterdiń elektrondyq nusqalaryn respýblıkadaǵy oblystyq kitaphanalarǵa túgel taratyp, olardyń basshylaryna bul ádebıetterdi ári qaraı aýdan, qala kitaphanalaryna jetkizýdi ótindik. Al orys, fransýz, aǵylshyn, nemis, polıak, túrik tilderindegi 600 júzdeı eńbegi osy kezge deıin ana tilimizge aýdarylmaı otyr. Tıisti mekemelerge birneshe ret jazyldy. Ázir nátıje shyǵatyn emes.

 Ekinshi bir sebep – halyq arasynda Mustafa Shoqaıdyń ejelden kórshi bolyp, oń yqpaly da az bolmaı kele jatqan Reseıdi synaǵanyn unata bermeıtinder bar. Alaıda Mustafa Shoqaı Reseıdi orys halqynyń otany retinde emes, shetkeri aımaqtar úshin ozbyr ulttyq saıasat ustanǵan patshalyq, keńestik bıliktiń ortalyǵy retinde synady.

Endi joǵarydaǵydaı túsinikterdiń saldaryna birneshe mysal keltire keteıik. 2012 jyly belgili aqyn Qasymhan Begmanov shyǵysqazaqstandyq orystildi jýrna­lıstermen birneshe aı sottasqan bolatyn. 2014 jyly Astana máslıhatynda Mustafa Shoqaıdyń atyn qaladaǵy №51 orta mektepke berý týraly usynys qaralǵanda, bireýi ǵylym doktory, professor, ekinshisi keıin Parlament Senatyna depýtat bolyp saılanǵan máslı­­hat depýtattary Mustafa Shoqaıdy nemis fashısterimen baılanystyryp, usy­­nysqa qarsy shyqty. Eń ókinishtisi qal­­ǵan jıyrmadan astam depýtattyń birde-bireýi Mustafa Shoqaıdy qorǵaı almady. Saıası saýatsyzdyqqa daýa bar ma? Al Qyzylordada 2017 jyly Mustafa Shoqaıdyń eńseli eskertkishi boı kótergende jańylys emes, tikeleı jaǵymsyz ún qatqandar taǵy shyqty. Qazir ashyq baspasózde jazylmaǵanymen áleýmettik jelilerde qaıshy kózqaras áli bar.

Bulardyń barlyǵyna negiz bolǵan Serik Shákibaevtyń «Úlken Túrkistannyń kúı­reýi» atty kitabyndaǵy jalǵan jala­nyń atadan balaǵa jalǵasyp kele jat­qanyn, osy kitap týraly buryn da jazyl­ǵa­nyn eskerip, erterekte oqyl­ǵan bul kitap­ty qaıta qaraýǵa májbúr boldyq.

Bul kitap «dokýmentaldy» dep atal­ǵa­nymen, ondaǵy málimetter oıdan quras­tyrylǵan, shyndyqtan tipten alshaq jat­qany Mustafa Shoqaıdyń myna oıyn eske túsirdi. «Bir ǵylymı ótirikke qarsy» (Qoqan avtonomııasyna 14 jyl tolýyna oraı) atty maqalasynda bylaı jazylyp edi: «Tarıh jazýdyń eki joly bar. Birinshi joly: zertteýshi ómirde bolyp ótken oqıǵalardy kóńil qoıyp jınastyrady. Olardy hronologııalyq tártibi boıynsha zamannyń jaǵdaıyna, ahýalyna qaraı zertteıdi... Shyn mánindegi ǵylymı tarıh, mine, osyndaı tásilmen jazylady. Ekinshi jol: zertteýshi kózdegen maqsattaryn kúni buryn belgilep alady da, soǵan jetý úshin oqıǵalardy oıdan shyǵarady... Keńes tepkisindegi halyqtardyń ulttyq qozǵalystary týraly jazyp júrgen bolshevık tarıhshylar osy ekinshi túrge jatady».

Áńgime bolyp otyrǵan kitap avtory sońǵy joldy tańdaǵan. Osy týraly birer oıymyzdy ortaǵa salaıyq. Aldymen aıtarymyz – on segiz taraýdan turatyn kitaptyń alǵashqy tórt taraýy oıdan qurastyrylǵan málimettermen kómkerilip, Mustafa Shoqaıdyń Túrkis­tan legıonyna qatysty máseleni nemis basshylarynyń qoldaýy, munyń bar­ly­ǵyna Ýálı Qaıýmnyń qyzǵanyshy, kún­shil­dik otynyń tutanýy, súzek aýrýyna shal­dyqqan Mustafaǵa ý berip óltirýimen aıaq­talady. Tipti qujattar boıynsha 1941 jyldyń 27 jeltoqsanynda qaıtys bolǵan Mustafa Shoqaıdy 1942 jyldyń naý­ryz aıynda baqılyq boldy degenge ne aıtýǵa bolady? Budan ári qalǵan on tórt bólimde Túrkistan legıonyndaǵy jumys­tar, «Úlken Túrkistannyń» prezıdenti bol­ǵysy kelgen Ýálı Kaıým týraly ja­zyl­ǵan.

Avtor kitaptyń birinshi taraýyn «uzyn boıly, tolyq deneli», «bir jyldan astam gestaponyń tutqynynda bolǵan», «tutqyn hatty ózin tanystyrýdan bas­tady», «Kerenskıımen birge Peterbýrg ýnıversıtetinde oqyp, eserlerdiń úıir­me­sine kiredi» bolmasa «tutqyn sovet áskerleriniń ishindegi musylmandardan jańa armııa qurǵysy keletin» degen oıdan qurastyrylǵan sózderdi oqyp, kóre otyryp ne aıtýǵa bolady dep tolǵandyq. Birinshiden, Mustafa Shoqaı «uzyn boıly, tolyq deneli», «bir jyldan astam gestaponyń tutqynynda bolǵan» degender qııaldan qurastyrylǵan. Mustafa nemister Parıjdi basyp alǵanda eki-úsh aptadaı Kompıen lagerinde ǵana boldy. Sonan soń ol Peterbýrg ýnıversıtetine 1910 jyly tússe, A.F.Kerenskıı 1904 jyly bul oqý ornyn bitirip ketti. Kezinde júzden astam ártúrli, ár deńgeıdegi qaıratkermen, ǵalymmen hat jazysqan, úsh júzden astam hat saqtalǵan Mustafa Shoqaıdyń epıstolıarlyq murasynda qalaısha nasıstik Germanııanyń memleket jáne saıası qaıratkeri, Ulttyq sosıalıstik nemis jumysshy partııasynyń eń yqpaldy músheleriniń biri jáne onyń ıdeologi Rozenbergke jazǵan haty saqtalmaǵan? Al alǵashqy tórt taraýdan «Sovet úkimetiniń ult máselesi jónindegi saıasatyn áshkerelemek boldy. Ásirese Túrkistanda qazaq, qyrǵyz, ózbek, tájik, túrikmen ult respýblıkalarynyń qury­lýyn bolshevıkterdiń otarshyldyq saıasatynyń nátıjesi dep kórsetti», «Shoqaevtan artyq sovetke qas adam tabyla bermes», degen sózder men onyń lagerlerdi aralaýy, olardyń aýyr turmysy týraly málimetterge ǵana senýge bolady.

Al shyndyq bylaı bolǵan edi. Nemister Parıjge basyp kiredi de, Shoqaılardyń beıbit kúnderi aıaqtalady. Áýeli Mustafa tutqyndalyp, Kompıen lagerine orys­tarmen birge qamalady. Onda eki-úsh apta bolyp úıge oralady. Jaryna lagerde ıntellektýaldy ortada bolǵanyn, eki kúnge suranyp kelgenin, ózine túrkistandyq tutqyndar aldynda radıodan sóz sóıleý usynylǵanyn, biraq bul usynystan bas tartqanyn aıtady. Munyń sebebin «1941 jyly Germanııadaǵy M.Shoqaıdyń qyzmeti: áskerı tutqyndarmen – Túrkistan tutqyndarymen baılanys» atty jazbasynda jazǵandaı, sońǵy eki jylda atamekendegi oqıǵalarǵa zer salyp otyrýdyń múmkin bolmaǵandyǵy jáne keńes mektebinde daıarlanǵan kadrlardy jete bilmeýimen, sondyqtan aldymen túrkistandyq tutqyndarmen kezdesip, ólkeniń qoǵamdyq saıası jaǵdaıyn taný­dyń qajettigimen túsindirgen bolatyn. Nemis­ter bul usynyspen kelisedi. Sodan kóp uzamaı Berlınge áskerı kólikpen jolǵa shyǵady.

Berlınde tutqyndarmen kezde­sý­di alty aptadaı kútkennen soń Mustafa Shoqaı túrkitildes komıssııa qyz­met­­ker­leriniń basshysy retinde 27-28 tamyz kúnderi Germanııadaǵy Gan­no­­­ver mańyndaǵy eki lagerde, 6-25 qyrkúıekte Shyǵys Prýssııadaǵy jeti, 7-30 qazan kúnderi Polsha men Ýkraı­na­da ornalasqan bes lagerde bolady. Nasısterdiń ásire násilshildikten týyndaǵan túrkistandyq tutqyndardyń jantúrshigerlik jaǵdaıyn alǵash kór­gennen-aq Mustafanyń kóńili qula­zyp sala beredi. Qarasha aıynyń ishinde bir adam Marııa Iаkovlevnaǵa hat ákelip beredi. Onda: «Men bul baqytsyz adam­darǵa kómektese almaıtynyma qatty renjidim. Olar kómek suraıdy jáne menen qatty úmittenedi. Men olarǵa kómek­tesetinimdi aıttym, biraq munyń bári olardy tynyshtandyrý úshin. Olarǵa kómektesýge dármensiz ekenimdi bile otyryp, men olardy aldaýym kerek. Men budan ári shydaı almaımyn, ólgenim jaqsy. Keshe 35 adamdy atýdan qutqarý múmkin boldy, biraq ol uzaq ýaqytqa ma belgisiz», dep jazylǵan.

Mustafa Shoqaı tutqyndar jaǵdaıyn ózgertýge, eń bolmasa qıyndyǵyn jeńil­­deteıin degen oımen nemisterdiń bas­shy­lyǵynan tutqyndardyń taǵ­dyryna arasha túsip, bilimdilerin temir tordan bosatyp, olardyń bilimin ári qaraı jalǵastyrýyna ne mamandyqtaryna laıyqty jumys taýyp berý úshin tynym tappaıdy. 1941 jylǵy qyrkúıekte Sývalkı lagerindegi túrkistandyq tut­qyndar aldynda ǵana óte qysqa sóıleıdi. Tutqyndardyń adam tózgisiz jaǵdaıyn kózben kórgen Mustafa bulardyń aldynda jazylyp sóıleı de almaıdy. Ony myna mátinnen aıqyn ańǵarýǵa bolady: «Sizderge qarap júregim qan jylaıdy. Osyndaı temir tikenniń artynda ustaıtyndaı sizder ne istep edińizder?». Jeke kezdesýlerde de osyndaı mazmunda sóılesedi. Amaldyń joqtyǵynan qurǵaq ýáde bergen, tipti aldaýǵa barǵan kezderi de bolmaı qalmaǵan.

Marııa Shoqaı «Meniń Mustafam» atty esteliginde jarynyń lagerlerdi aralap bolǵannan keıin jazǵanynan mynadaı úzindi de bar: «Sizder, nemis­ter, ózderińizdi Eýropadaǵy eń máde­nıetti adamdarmyz dep sanaısyzdar. Eger sizderdiń mádenıetterińiz meniń kórip júrgenderim bolsa, onda men senderge de tutqyndaǵylardyń shekken azabyn kórýlerińizdi tileımin. Sizder HH ǵasyrda ómir súre otyryp, HIII ǵasyrda Shyńǵys hannyń jasaǵan zulymdyǵynan asyryp jiberdińizder. Mádenıetti halyq ekendikterińizdi aıtý­ǵa haqylaryńyz joq». Bul hatty qasyndaǵy Ýálı Qaıýmǵa aýdartyp, SS (nemis áskeri, «Schutzstaffel» sózinen qysqartylyp alynǵan) ofıserleriniń birine tabys etedi. Ofıser ony oqyp shyǵyp, Mustafaǵa: «Pikirlerińdi óte týra aıtypsyń, munyń artyqtaý emes pe?», deıdi. Ol: «Eger sizder osyǵan baılanysty maǵan atý nemese asý jazasyn berseńizder de razymyn. Mundaı mádenı qoǵamda ómir súrgennen góri ólgenim artyq. Bul qorqynyshty jaǵdaılardan soń tipti de ómir súrgim kelmeıdi», degen jaýap alady.

Mustafa Shoqaıdyń arqasynda bir­­­qatar tutqyn aman qalady. Soǵys aıaq­tal­ǵannan keıin olardyń bir bóligi Ger­ma­nııada qalýdy uıǵardy nemese Túrkııa jáne basqa da Eýropa elderine qonys aýdar­dy, al ekinshi bir bóligi elge oraldy. Olar­ǵa nemis tutqyny bolǵan­dyq­tan ártúrli jaza júkteldi. Kóbi atyldy, qalǵany on jyldan jıyrma bes jyl­ǵa deıin túrmege qamaldy. Buǵan Sta­lın­niń «Bizde tutqyndar joq, tek otanyn sat­qan­dar bar», degen biraýyz sózi sebep boldy.

Mustafa Shoqaı eki jarym aı tut­qyn­dar lagerin aralap, endi Parıjge qaıtýǵa bet alǵanda lager basshylyǵy komıssııa múshelerine tutqyndar arasynda súzek aýrýy qaýpi qarqyn alyp bara jatyr dep eki aptaǵa karantın jarııalanǵanyn habarlaıdy. Biraq on shaqty kún ótip, karantın ýaqyty bitkende komıssııa músheleriniń arasynda eshqandaı aýrý joq dep tıisti dərigerlerdiń qaraýynan keıin olardyń qaıtýlaryna ruqsat beriledi. Alaıda poıyzǵa otyrǵanda Mus­tafa aýyryp, Berlınge jetkende aýrýy kúsheıe túsip, ystyǵy 40 gradýs bolady. Shaqyrylǵan dəriger, professor Rýdnev naýqas dıagnozyn anyqtaı almaı, súzekke kúdik keltirip, aýrýhanaǵa jatýǵa keńes beredi. Biraq Mustafa aýrý­hanada esin jııa almaı, 7 kún jatady. 27 jeltoqsan kúni keshki saǵat 6.30-da medbıke bir ıne salypty, odan ne qalaı­ tynyn suraǵan kórinedi. Buǵan ol «uıqy» dep jaýap beredi de talyqsyp ketedi. Osy uıqysynan oıanbaıdy.

Marııa Shoqaı jarynyń qaıtys bol­­ǵanyn estigende-aq óz ajalynan emes ekenine senimdi boldy. Alǵash kóńi­line kúdik retinde Mustafa basqarǵan tut­­­qyn komıssııasynyń kómekshisi, lager­lerdi aralaǵanda qasynda bolǵan Ýálı Qaıým túsedi. О́ıtkeni arada júrgen sol, Mustafanyń nasısterge degen kóz­qa­ra­syn jaqsy biletin de sol. Onyń ústine Ýálı Qaıýmnyń keıingi tirlikteri de esh uıqaspaı, qamkóńildini qaıǵyǵa baty­ra­ túsedi. Bul qazany tek jary ǵana emes, Mustafa Shoqaıdy ustaz tutqan shákirt­teri de, oǵan jany jaqyndar da, jalpy atyna qanyqtar da Ýálı Qaıýmnyń qolynan boldy dep oılaıdy.

Lagerdi aralaǵanda Mustafamen birneshe kún birge júrgen Qares Qanatbaı onyń óltirilgenin, oǵan ý bergen Ýálı Qaıým ekenine kúmán keltirmegen. Al belgili aqyn Hamza Abdýllın Mustafany ýlaý jóninde buıryqty doktor Gerhard fon Mende bergenin, ony Ýálı Qaıým oryndaǵanyn aıtady. Osy arada bir máseleni aıta ketken artyq bolmas. Ol kezde okkýpasııalanǵan Shyǵys terrıtorııa­lary ımperııalyq mınıstrliginiń Kavkaz fılıalynyń bastyǵy laýazymyndaǵy Gerhard fon Mende tikeleı mundaı tapsyrma bere almaıdy. Qatań tártipke júıelengen basshylyqta sýbordınasııa da qatań saqtalady. Al ondaı sheshimdi kim bolsa sol emes, tek Rozenbýrg qana bere alatyn edi. Muny keıin sol kezdiń kýágerleri de aıtqan bolatyn. Al tapsyrmany kimniń oryndaǵany kúni búginge deıin belgisiz.

Mustafa Shoqaıdyń qupııa jaǵdaıda qaıtys bolǵanyna seksen jyldan asty. Osy kezge deıin bul týraly irgeli eńbekter men merzimdi baspasóz betterinde az aıtylyp, kem jazylǵan joq. Ajal neden, kimnen boldy degen kúdik seıilmeı, talaı boljam aıtyldy. Degenmen pikirler onyń ajalyna nemis basshylyǵy kináli degenge oıysa beredi. Lagerlerdi aralap shyqqannan keıin 1941 jylǵy qazan aıynda Mustafa Shoqaıdyń qupııa túrde «Asa senimmen» degen eskertýmen «Men bul joldardy siz úshin ǵana jazyp otyrmyn jáne muny asa qupııa ustaýyńyzdy suraımyn», dep bastalatyn nemis lagerlerindegi kórgen-bilgenderin baıandaǵan hatty Ýálı Qaıým ózi ǵana oqyp qoıdy deýge bolady ma? Bolmasa nemis armııasynyń grýppenfıýreri S.S.Ioahımge: «Gete, Feıerbah, Bah, Bethoven, Shopengaýer sııaqty ulylardy tárbıelegen ulttyń tutqyndarǵa jasap otyrǵan zulymdyǵyn kóre otyryp, men Túrkistan legıonyn basqarý týraly usynystan jáne sizdermen ári qaraı jumys isteýden bas tartamyn», degen mazmundaǵy Mustafa Shoqaıdyń hatyn oqyp, tanysa otyryp, nemis basshylyǵy hat ıesiniń kózin joıýdan basqa ne oılaýy múmkin?

Mustafa Shoqaı týraly shyndyqty óziniń óte jaqsy tanysy, Fransýz sosıa­lıstik partııasy jetekshileriniń biri, jýrnalıst Per Renodeldiń kelesi sózderimen tııanaqtaǵymyz keledi: «Báribir kúnderdiń kúninde kim de bolsa senýden qalatyn ótirikpen ózińdi aldaýsyratqannan góri, ótkennen oı túıip, sabaq alǵan áldeqaıda paıdaly emes pe? Osy oraıda jaza bas­paıtyn, joqqa shyǵarýǵa jatpaıtyn óz málimetteri men qujattarynyń jıyn­ty­ǵyn­ qolymyzǵa ustatqan Mustafa Shoqaı biz­ge zor ǵıbrat kórsetip otyr. Ol aqıqat aldyn­da alǵysqa laıyq».

Endi arýaqty tynysh jatqyzyp, jalǵan jalalardan aryltyp, onyń mol murasyn nasıhattaýǵa, máńgi ólmes ósıetteri men amanattaryn táýelsiz elimizdiń búgingi urpaqtaryna jetkizýge júıeli túrde kóńil bólsek, utarymyz áldeqaıda kóp bolar edi. Berisi Túrkistan halyqtaryna, arysy búkil túrki qaýymyna qaryz bolmaı, solardyń jarqyn bolashaǵy úshin kúrestiń qaıtalanbas úlgisin kórsetken uly tulǵaǵa budan artyq ystyq yqylas, budan artyq shynaıy qurmet bola qoımas.

Ábdijálel BÁKIR,

saıası ǵylymdar doktory,

professor