Baqyt Shákirov halyq ıgiligine jaraıtyn jobany júzege asyrýda aıaǵyn «tusaýlap» júrgen jaıttar baryn jaıyp saldy.
«Akademık Albert Bolotov júzege asyrǵan vertıkaldy rotorly stansanyń tıimdiligi zor. Búginde Kegen aýdanynyń sharýa qojalyǵyna ornatylyp, paıdalanylyp jatyr. Bul jobaǵa sheteldikter asa qyzyǵýshylyq tanytyp keledi. Sebebi alys jerlerge elektr energııasyn jetkizý óte qıyn bolǵandyqtan rotorly stansalardy qoıý yńǵaıly ári tıimdi. Jel energııasynyń keleshegi – óte zor. О́ıtkeni jel ekologııalyq taza, onyń qory eshýaqytta taýsylmaıdy, arzan ári tıimdi bolady. Muny paıdalaný tabıǵattyń ekologııalyq tepe-teńdigin buzbaıdy. Bizdiń tabıǵatymyzdyń úzbeı soǵatyn jelin kádege jaratý arqyly elektr energııasyn eselep óndirýdiń múmkindigine áli de kózjumbaılyq tanytýdamyz. Mamandardyń deregine súıensek, jeldiń adam basyna shaqqandaǵy úlesi jaǵynan Qazaqstan birinshi orynǵa shyǵatyn kórinedi. Sondaı-aq odan atmosferaǵa zııandy qaldyqtar men zalaldy bý jiberilmeıdi. Damyǵan elderde jel energııasyn paıdalaný ózekti máselege aınalǵan. Mysalǵa aıtsaq, Germanııada atom stansalary toqtatylyp, barlyq elektr qýatynyń 20 paıyzy tabıǵı jelden alynatyn kórinedi. Al bizdegi bul kórsetkish nebári 3 paıyzdan aspaıdy», deıdi B.Shákirov.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda jylyna 26 mVt elektr energııasy óndiriletin bolsa, naqtyly 29 mVt tutynylady. Sonda bul kórsetkishke jetpeıtin 3 mVt energııany Reseı men Qyrǵyzstannan satyp alýǵa májbúrlik bar. Iаǵnı elimizde elektr qýatynyń tapshylyǵy jyldan-jylǵa artpasa, kemimek emes.
Elimizde elektr energııasyna tapshylyqty boldyrmaý, otandyq elektr energııasy salasyn jańartý qajettigin Memleket basshysy qyrkúıektegi «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda atap aıtty. «Túptep kelgende, Qazaqstan elektr qýatyn basqa jaqtan almaýǵa tıis, ıaǵnı kórshiles elderge táýeldi bolmaýy kerek. Bizdiń qazirgi ahýalymyz máz emes. Bul – eń aldymen, memlekettik qaýipsizdik máselesi. Jalpy, qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, buǵan múlde jol berýge bolmaıdy», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
B.Shákirov osy bir tapshylyqtyń ornyn toltyrýda jel energetıkasyn damytý arqyly tyǵyryqtan shyǵýǵa bolatynyn jyldar boıy alǵa tartyp keledi. Bul baǵytta uly, óndiristi avtomattandyrý salasy boıynsha PhD Qýanysh Músilim ǵylymnyń sońǵy jetistikterin paıdalana otyryp, jańa tehnologııalardyń kómegimen jel elektr stansalaryn jetildirýdi qolǵa alǵan.
«Akademık Bolotovtyń jobasy propellerli emes, rotorly stansa bolýymen erekshelenedi. Iаǵnı jel qalaqshalary dóńgelek sheńberdiń ishinde vertıkaldy túrde ornalastyrylady. Dástúrli propellerli stansalardyń qalashyqtary jeldiń jyldamdyǵy sekýndyna 22 metrden asqanda shaǵylyp qalý qaýpi týyndaıdy. Oǵan Jońǵar qaqpasynda marqum Z.Nurqadilovtiń bastamasymen salynǵan quny óte qymbat malaızııalyq jel elektr stansasynyń jyldar boıy qur bosqa qańyrap turýy dálel. Al biz aıtyp otyrǵan rotorly stansalar jel sekýndyna 50 metr jyldamdyqpen soqsa da jumysyn esh kedergisiz atqara beredi. Onyń taǵy bir ereksheligi, jeldiń baǵytyna esh táýeldi emes, 360 gradýs aınalyp soqsa da elektr qýatyn óndirýge qaýqarly. Jyl on eki aı boıy qysta Ebiniń, jazda Balqashtan soǵatyn Saıqannyń jeli bir damyl tappaıtyn Jońǵar qaqpasyndaǵy tabıǵattyń tylsym qubylysyn aýyzdyqtap, adam ıgiligine paıdalanar bolsaq, elimizdegi elektr energııasyna degen suranysty arttyryp qana qoımaı, tapshylyqty joıýǵa múmkindik týar edi. Búginde bul joba Jońǵar qaqpasyndaǵy poshta mekemesinde de jumys istep tur», deıdi Baqyt Músilimuly.
Otandyq óndiristi damytyp, energııa tapshylyǵyn joıýda asa mańyzdy jobany arqalap júrgenine biraz jyldyń júzi bolǵanymen, ázirge tıisti mınıstrlikter tarapynan qoldaý bolmaı turǵanyna nalyǵan Baqyt Músilimuly tıimdiligi orasan zor jobany satyp alýǵa sheteldik kompanııalardyń qyzyǵýshylyǵy basym ekenin jasyrmady.
Dese de, energetıka salasyndaǵy súbeli jobanyń óz elinde júzege asyp, ıgiligin el-jurty kórýin qalaıtyn eljandy azamattar «estıtin Úkimet» ornap, Ádiletti Qazaqstannyń saıasaty júzege asa bastaǵan tusta jarqyn isteriniń aıaqsyz qalmaýynan úmitti.
Jasy jetpiske jaqyndap, samaıyn qyraý shalǵan azamattyń isine kese-kóldeneń kedergi keltirip turǵan zańsyzdyqtardyń da joly kesilmeı turǵany qynjyltady. Bul – tabany kúrekteı 30 jylǵa jýyq qyzmet etken Talǵar qalasyndaǵy eksperımentaldy quıý-mehanıkalyq zaýytyna (TELMZ) menshik ıesi retinde bas suǵa almaýy. Keńestik kezeńde egis alqaptaryn sýarýǵa, kógaldandyrý jumystaryna qajet qubyrlar óndirýde aldyńǵy orynǵa ıe, myńǵa jýyq adam jumys istegen zaýytta sheberden bastap, bas ınjenerge deıin kóterilgen B.Shákirov jekeshelendirý jyldary atalǵan zaýyttyń 62,5 paıyz aksııasyna ıelik etedi.
«Jekeshelendirýdiń talaptaryna sáıkes, birinshi kezekte zaýyttyń salyqqa qaryzy men jumysshylardyń eńbekaqysyn tóleýge mindetteldik. Kásiporynnyń jetekshisi bolyp qyzmetime kiriskennen keıin bir jyl ishinde 20 mln teńge salyq 8,5 mln teńge jalaqy qaryzy men 137 mln teńge debıtorlyq-nesıe qaryzyn ótedik. О́ndiriske 185 mln teńge ınvestısııa quıyldy. Sóıtip, kásiporyn tórt jyl ishinde aıaǵynan nyq turyp, qýatyn tolyqqandy atqara bastady. Bilikti mamandar men tájirıbeli jumysshylardy turaqtandyrý, olardyń áleýmettik máselelerin jeńildetý maqsatynda balabaqsha salyp berdik. Biraq bul qýanyshymyz kópke sozylmady. Turaqty tabys kózine aınalǵan kásiporynǵa kóz alartqan shendi azamattar meniń 62 paıyzdyq úlesime qaramastan, zańdy belinen basyp, meniń syrtymnan sheshim shyǵaryp, aqyr aıaǵynda kásiporynnan shettetildim. Keıin kele balabaqshany memleketke 259 mln teńgege satyp, qarjysyn da qaltasyna basyp alǵan. Kásiporynnyń ataýyn ózgertý arqyly meni aksıonerler qatarynan zańsyz shyǵaryp tastaǵan is-áreketterin sotqa berdim. Ádildiktiń jolyn taba almaı shyrǵalańǵa túskenime de 20 jylǵa jýyqtady. Zaýyttyń bastapqy ataýyn qalpyna keltirip, aksııa ıelerine qaıtarý jaıly sot sheshimi shyqqanyna qaramastan, sot oryndaýshylary sıyrquımyshaqtatyp keledi. Qolymda zańdy qujattardyń baryn qaıteıin, sot sheshimi oryndalmaǵaly 17 jyl boldy. Bálkim, bul ádildikke Ádiletti Qazaqstan jaǵdaıynda jetetin bolarmyn. Prezıdent Q.Toqaev qol qoıǵan «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý týraly» zańynyń pármeni tıer», deıdi Baqyt Músilimuly.
Menshigindegi zaýytqa ıelik etip, jumysyn qaıta jańǵyrtsa, jel elektr stansasyna kerek qurylǵylar men bólshekterdi shet elderden satyp almaı, ózinde óndirýdi josparlap otyr. О́ıtkeni quny AES-ten on ese arzanǵa túsetin ári ekologııalyq qaýip-qateri joq jel elektr stansalary elimizge orasan zor paıdasyn tıgizetinine senimdi.
«Menshigimdegi zaýyt qaıtarylyp, zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalatyn jel elektr stansalary salynsa, bes oblys elektr qýatymen jetkilikti kólemde qamtamasyz etiledi. Joba quny shamamen 1 mlrd teńgeni quraıdy. Eger joba júzege asar bolsa, 1 kVt elektr quny 2 teńgege túsedi. Al qazirgi ýaqytta 1 kVt baǵasy 8,31 teńgeden aınalyp jatyr. Bul – tutynýshylar úshin óte qymbat. Qarapaıym halyqqa qoljetimdi shaǵyn elektr stansalarynan bastap, iri kólemde elektr qýatyn óndiretin qurylǵylardy jasaýǵa bolar edi. Joǵaryda aıtqan Jońǵar qaqpasynyń alapat múmkindigin paıdalana otyryp, Qonaev qalasynyń mańynan jańartylatyn energııa kózderin kóbeıtip, shetkeri aýyldarǵa, elektr jaryǵyna jarymaı otyrǵan sharýashylyqtarǵa, kásiporyndarǵa deıin qamtamasyz etýge múmkindik týar edi. Eń bastysy, ıesiz qańyrap qalǵan kásiporyn qaıta jandanyp, zaýyttyń ózine ǵana 800-den asa adam jumysqa oralyp, júzdegen bilikti ınjenerdiń qyzmetke tartylatyny sózsiz. Zaýyttan jasalyp shyqqan elektr satnsalaryn ornatýmen, quraýmen aınalysatyn adamdar sany eselep artary anyq. Buǵan qosa bul zaýytta gaz tasymaldaý qunyn arzandatatyn qurylǵylardy jasap shyǵarý múmkindikteri de qarastyrylyp otyr», deıdi «Talǵar eksperımentaldy quıý-mehanıkalyq zaýyty» JShS-niń meńgerýshisi Baqyt Shákirov.
Al ázirge otandyq óndiristi damytyp, elimizdiń energetıka salasyna sony serpin berýge nıetti B.Shákirovtiń ár kúni ádildik izdeýmen ótip jatyr.
Almaty oblysy
