Degenmen, janarmaıdyń qoljetimdiliginiń artynda kúrdeli ekonomıkalyq model jatyr: arzan benzın – bul tegin resýrs emes, memlekettik retteý men janama shyǵyndardyń nátıjesi, ol uzaq merzimde ekonomıkanyń tıimdiligin tómendetip, tómen baǵalarǵa táýeldilikti qalyptastyrýy múmkin.
Qaı elderde janarmaı arzan?
Álemdegi janarmaı baǵasy arzan elder qataryna Lıvııa, Iran, Venesýela, Kýveıt, Aljır, Túrikmenstan, Mysyr, Qatar, Saýd Arabııasy, Bahreın jáne Oman kiredi.
Keıbir elderde baǵany tómen deńgeıde ustap turý áleýmettik saıasattyń bir bóligi sanalady. Biraq keıde mundaı model ekonomıkalyq qurylymda teńsizdik týdyryp, shıkizatqa táýeldilikti kúsheıtedi.
Qazaqstan osy qatarda salystyrmaly túrde turaqty el retinde kórinedi, alaıda baǵany qalyptastyrý logıkasy uqsas, memleket mańyzdy ról atqarady.
Arzan benzın jáne táýeldilik áseri
Ekonomıster uzaq ýaqyt boıy resýrs baǵasynyń tómen bolýy «táýeldilik» tártibin qalyptastyratynyn aıtady.
Benzın arzandaǵanda, halyq energııa tıimdiligin arttyrýǵa, kólikti jańartýǵa nemese shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa yntaly bolmaıdy. Adamdar resýrs árdaıym tómen baǵamen qoljetimdi bolady dep oılaıdy, biraq shyn máninde onyń quny ekonomıka ishinde qaıta bólinedi.
Energetıka mınıstrligi benzın men gaz baǵasyna qatysty shaǵymdardy qabyldaıtyn jeli ashty
Ekonomıkalyq teorııada qarapaıym qaǵıda bar: tegin eshteńe joq. Eger tutynýshy az tólese, aıyrmany memleket, sala nemese bolashaq ınvestısııalar jabady.
Benzın baǵasynyń tómen bolýy birinshiden, bıýdjetke jáne munaı óńdeý sektoryna qysym túsiredi. Shekteýli marjınaldyq ınvestısııalarǵa jáne modernızasııaǵa múmkindik azaıady.
Ekinshiden, ishki janarmaıdy tutyný artady. Bul joldarǵa túsetin júktemeni kóbeıtip, ınfraqurylymnyń tez tozýyna ákeledi.
Úshinshiden, kórshiles eldermen baǵa aıyrmashylyǵy paıda bolady. Bul janarmaıdyń zańdy jáne zańsyz túrde shetelge ketýine jol ashady.
Bul faktorlar benzın baǵasynda tikeleı kórinbegenimen ekonomıkanyń jalpy tıimdiligin tómendetip, qosymsha shyǵyndar týǵyzýy múmkin.
Damyǵan elderde benzın nege qymbat?
Damyǵan elderde jaǵdaı kerisinshe. Eýropa, Japonııa jáne Ońtústik Koreıada benzın áldeqaıda qymbat, lıtrine 2-3 dollardan asady. Bul resýrs tapshylyǵynan emes, sanaly saıasattyń nátıjesi. Joǵary baǵa salyqtar arqyly qalyptasyp, olar ınfraqurylym, ekologııalyq jobalar jáne qoǵamdyq kólikti damytýǵa jumsalady.
Sondyqtan damyǵan elderde benzın baǵasynyń qymbat bolýy – problema emes, turaqty damý men retteý quraly bolyp sanalady.
Qoljetimdilik pen reformalar arasyndaǵy balans
Qazaqstandaǵy benzın baǵasynyń tómendigi bıznestegi, ásirese logıstıka men aýyl sharýashylyǵyndaǵy shyǵyndardy azaıtady.
Mamandardyń aıtýynsha, halyqty qoldaý men salany tıimdi etý mindeti qatar turǵandyqtan janarmaıdyń qoljetimdiligi men naryqtyq mehanızmder arasynda tepe-teńdikti saqtap qalý úshin uzaq merzimde baǵany ıkemdi tásilmen qalyptastyrý qajet bolady.
Qorytyndylaı kele, Qazaqstannyń qazirgi tańda eń qoljetimdi benzın baǵasy bar elder qatarynda bolýy naqty ekonomıkalyq artyqshylyq beredi. Biraq arzan benzın – arzan ómir emes, kúrdeli retteý júıesiniń nátıjesi. Negizgi maqsat – bul artyqshylyqty ekonomıkalyq tıimdilikti tómendetetin faktorǵa aınaldyrmaı, damýdyń negizi etý.
