Foto: ashyq derekkóz
Avtorlar plenarlyq májiliste kún tártibindegi máseleden buryn eń áýeli «Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly» Qazaq SSR Deklarasııasynyń jobasy talqylanǵanyn jazǵan. Sessııanyń alǵashqy kúnderinde Deklarasııanyń negizgi jobasy talqylanyp, oǵan balama negizde «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattar tobynyń jobasy usynylǵan. Soǵan oraı depýtattardan ǵana emes, jalpy jurtshylyqtan túsken pikirler men eskertýlerdi Deklarasııa jobasyna engizý jóninde arnaıy komıssııa qurylyp, ol depýtat S.Zımanovtyń basshylyǵymen bir aptadan astam jumys istegen. Mine, sol komıssııa jumysy qorytyndysynda tolyqtyrýlar engizilgen Deklarasııa jobasy taǵy da qyzý talqyǵa túsip, depýtattar oǵan asa muqııat qaraǵan eken. Parlament músheleri Deklarasııanyń árbir sóılemine, sózine jete mán berip, toqtalyp, aıtylǵan usynysty sol boıda daýysqa salyp otyrǵan kórinedi.
Tilshiler úzilis arasynda respýblıkanyń egemendik alýdaǵy baǵdarynyń jobasy týraly pikirlerin bilý úshin birneshe depýtatty áńgimege tartyp kóripti. Biz qazir depýtattardyń sol sózderin túgel berip otyrmyz.
Altynshash JAǴANOVA:
- Respýblıkamyzdyń egemendigi týraly máselege kelgende parlament músheleriniń oǵan enjar qaramaı, qyzý pikirtalas týǵyzýy, tipten balamaly Deklarasııa jobasyn usynýy zańdy qubylys dep oılaımyn. О́ıtkeni qabyldanǵaly otyrǵan Qazaq SSR-niń egemendigi týraly Deklarasııa jobasy bizdiń halyqtyǵymyzdy aıqyndap, bolashaǵymyzdy baǵdarlap bermek. Iаǵnı, bul – bizdiń respýblıkamyzdyń egemendik alý jolyndaǵy baǵdary. Alaıda, «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattar tobynyń Deklarasııasynyń negizgi jobasyndaǵy oılardy tek qana qazaq ultynyń múddesin kózdeý dep túsinýi janymyzǵa batady. Negizgi jobany talqylaý kezinde keıbir depýtattardyń qyzý qandylyqpen erkin sóılep, tipten qazaq halqynyń namysyna tıetin pikirler bildirgeni tym asqaqtaýshylyq. Bul tarıhty burmalaý. Árıne, men «Demokratııalyq Qazaqstandy» qalaıtyndardyń barlyq pikirlerin joqqa shyǵaryp turǵan joqpyn. Olarda respýblıka bolashaǵyn oılaǵan keleli pikirler de bar. Sondyqtan da, negizgi jobany qaıta qaraǵanymyz, tolyqtyrýlar engizgenimiz durys boldy ǵoı dep oılaımyn. Arnaıy komıssııa qurylyp, balamaly jobadaǵy usynystardy ǵana emes, jalpy jurtshylyqtan túsken barlyq pikirlerdi eskerip, búgingi talqylap otyrǵan Deklarasııanyń tolyqtyrylǵan jobasyn usynýy – Joǵarǵy Sovettiń úlken isi dep baǵalaımyn. Bul joba barlyq Qazaqstanda mekendegen halyqtardyń múddesin tolyqtaı qanaǵattandyrýdy kózdegen. Sondyqtan, respýblıkamyzdyń búgingi tynysyna, maqsatyna saı keledi dep oılaımyn.
Sultan SARTAEV:
- Men Deklarasııanyń negizgi jobasyna tolyqtyrýlar men ózgerister engizý úshin qurylǵan komıssııaǵa múshe boldym. Komıssııanyń jumysy barysynda biz balamaly negizdegi jobaǵa da, halyqtan jazbasha túsken pikirlerge de jete mán berdik. Qaıtkende de bizdiń respýblıkamyzdyń Deklarasııasy Qazaqstanda mekendegen barlyq halyqtardyń teń pravoly damýyn qamtamasyz etetindeı bolýyna, bizdiń ózge halyqtarmen terezemiz teń el ekendigimizdi bildiretin egemendikke jetýimizge basa nazar aýdardyq. О́ıtkeni, bul qujat keleshekte respýblıka ómirinde asa mańyzdy rol atqarmaq. Bul alda qaralatyn Qazaq SSR Konstıtýsııasyn qabyldaýda, Odaqtyq shart jasaýda negizge alynady. Sondyqtan da, tek búgingisin oılap, elimizdiń bolashaǵyn baǵdarlamaı, bura tartqysy keletinderge ǵylymı negizde túsinik berýge tyrysýdamyn. Muny aıtyp otyrǵan sebebim: «Demokratııalyq Qazaqstan» tobyndaǵy depýtattar, sondaı-aq respýblıkamyzdyń keıbir jurtshylyǵy «ulttyq respýblıka degendi joıyp, azamattyq qoǵam quraıyq» degen pikir aıtady. Al, olarǵa men álemdik tájirıbelerge súıene otyryp, mynany aıtqym keledi: sizder oılaǵandaı ulttyq memleket azamattyq qoǵamǵa, ıaǵnı pravolyq memleketke qaıshy kelmeıdi. Máselen, Anglııa – pravolyq memleket. Alaıda, ol aǵylshyndardyń ulttyq memleketi. Sondaı-aq, Fransııa, Ispanııa, Japonııa taǵy da basqa ulttyq negizdegi pravolyq memleketterdi mysalǵa keltirýge bolady. Biz de osy memleketterdiń úlgisinde ózimizdiń egemendi, ulttyq respýblıkamyzdy damytamyz, gúldendiremiz. Deklarasııadaǵy qazaq degen sózden qorqatyn eshteńe de joq. Qazaq ulty, sonaý erte dáýirden tili, dili qalyptasqan, kindik qany tamǵan óz atamekeni bar halyq qoı. Endi kelip ony múlde syzyp tastaý múmkin emes.
Qadyr MYRZALIEV:
– Deklarasııa jobasynyń árbir sóılemi, tipti sózine mán berip, talqyǵa salýymyzdyń ózi depýtattardyń respýblıka egemendigine enjar qaramaıtynyn kórsetip otyr. Alaıda, keıbir eldigimizge, egemendigimizge paıdasy tıe qoımaıtyn pikirlerdiń beleń alýy kim-kimge de tıimdi bola qoımas. Egemendik egespen kelmeıdi. Qaıta ol bizdiń respýblıkamyzdaǵy barlyq ulttardyń yntymaǵy, birligi arqasynda ǵana keledi. Sonda ǵana bizdiń respýblıka ekonomıkasy, mádenıeti gúldengen elge aınalmaq. El bolashaǵyn oılamaı, tek óziniń búgingisin oılaǵan depýtattarǵa toqtaý salaıyq.
1990 jyldyń 25 qazan kúngi 18 saǵat 55 mınótti esimizge saqtaıyq. Qazaqstan parlamenti osy sátte respýblıka kóp ultty halqynyń múddesine qyzmet etetin egemendik týraly tarıhı Deklarasııany qabyldady!
