Mońǵolııa batysynda qazaqtar mekendeıtin Baıan-О́lgeı 1940 jyly Qobda aımaǵynan bólinip, osyndaǵy qandastarymyzdan shyqqan sanaýly ǵana azamat 30-jyldary Komınternniń Máskeýdegi KÝTV oqýyna baryp, bilim aldy. Sol jyldary halyqqa bilim berý, saýatsyzdyqty joıý aımaq basshylarynyń alǵa qoıǵan eleýli maqsaty boldy.
Alaıda halyqtyń jappaı saýatyn ashý, jazý-syzýǵa buqarany qamtý úshin kadrlar tapshy edi. 1940 jyly jańadan ornaı bastaǵan Baıan-О́lgeı qazaq aımaǵyn qurýǵa daıyndyq máselelerinde saýat ashý men jańa nızamda oqytatyn mektepterdi júıeli túrde jolǵa qoıý máselesin Qazaqstan kómegimen sheshýdiń joly qarastyryldy. Bul Mońǵolııa elinde halyqty jalpy saýattandyrý naýqanyna dóp keldi. Soǵan oraı Baıan-О́lgeı aımaǵynda turatyn qazaqtarǵa qazaq tilinde bilim beretin mamandardy atajurttan arnaıy shaqyrtý kún tártibine shyǵarylyp ókimettiń qoldaýymen Máskeý arqyly sheshimin tapty.
(N.Mankeevtiń jeke qorynan)
Mońǵolııa qazaqtarynyń tarıhyn zertteýshi marqum professor, qaıratker Zardyhan Qınaıatuly: «Keńes odaǵynyń quramyndaǵy Qazaqstan Mońǵolııa qazaqtarynyń saıası jáne rýhanı ómiri úshin qazaq aımaǵy ornamas buryn da, aımaq ornaǵan kezden keıin de baǵa jetpes úles qosty» dep jazady.
30-jyldary Komıntern joldamasymen Mońǵolııaǵa Qazaqstannan kelgen Abaı Qasymov pen Shárip О́tepov qazaq arasyna partııa, jastar, buqaralyq uıymdar qurýǵa, mektep ornatyp, bala oqytýǵa, halyqtyń saýatyn ashýǵa zor kómek kórsetti. Ol kez qazaqtar basym turatyn Baıan-О́lgeı jeke aımaq bolyp qurylmaǵan kez edi. Shárip О́tepovtiń jazǵanyna qaraǵanda, 1931 jyly Qazaqstannan Berdiqoja Joltaev jáne Qaıyrbaı Tileýberdın degen eki muǵalimdi shaqyryp, Qobdadaǵy qazaq balalaryn oqyta bastapty. Berdiqoja qazirgi О́skemenniń Ahmer aýylynan, Qaıyrbaı Semeıdiń Besqaraǵaı aýylynan eken.
Qazaqstannan kelgen Komıntern ókilderi Abaı Qasymov, Shárip О́tepov jáne olar shaqyrǵan Berdiqoja Joltaev, Qaıyrbaı Tileýberdın Qobda betindegi qazaqtar arasynda úıirme, kýrs, bastaýysh mektep, qyzyl burysh, túrli klýb ashýǵa tikeleı qatysty. Alaıda qazaq tilinde oqytatyn joǵary bilimdi kadrlarmen oqý quraldarynyń joqtyǵyn eskerip, Mońǵolııa halyq partııasynynyń ortalyq komıteti Qazaqstannan pedagog mamandar shaqyrý týraly Máskeýge, keńes odaǵy kommýnıstik partııasy ortalyq komıtetine másele qoıdy.
BK(b)P Ortalyq komıteti bul máseleni Qazaqstan KP Ortalyq komıteti men Qazaqstan úkimetine júktedi. Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń bıýrosy bul máseleni eki dúrkin (1940 jyl 8-11aqpan, hattama №112; 1940 jyl 14 mamyr, hattama №10) qarap, 14 kásibı pedagog mamandy tańdap, olardy Mońǵolııaǵa jiberýdi usyndy. Sońynda olardyń ishinen 11 maman irikteledi.
1940 jyly Qazaqstannan Mońǵolııaǵa barǵan muǵalim sany hattamalarda kórsetilgen derektermen sáıkespeıtinin baıqaımyz. Munyń sebebi – Almatydan bekitilgen azamattardyń taǵdyry Máskeýde sheshiletindikten. Mysaly, pedagog Ahmádı Ysqaqovty Qazaqstan jaǵy Mońǵolııaǵa jiberýge qaýly qabyldasa da, Máskeý ony qoldamaǵan. Bul azamat keıin qazaq til biliminiń zor deńgeıli ǵalymy atandy. Al qalǵan 11 maman: Tóleýbaı Qordabaev, Tileýberdi Saýranbaev, Seıdahmet Esmaǵambetov, Rashıda Qojahmetova, Muǵdı Qadykenov, Jomart Shynyqulov, Oraz Imanalın, Sámbet Qurbanálın, Aıdarbek Qaıyrgeldın, Japar Tynalın, Sultan Aımuhambetov, Qaırolla Moldaǵalıev.
1940 jyly jaz óte Qazaqstannan arnaıy shaqyrýmen kelgen pedagog mamandardy Mońǵolııa úkimetiniń basshysy, marshal Horlogıın Choıbalsan ózi qabyldaǵan. Bul týraly sol jyldardaǵy Mońǵolııa oqý-aǵartý mınıstri B.Mashlaı esteliginde jazylypty. Marshal Choıbalsan Qazaqstannan kelgen mamandar aldynda bylaı depti: «Qazaq qaıda bolsa da – bir halyq. Biz mundaǵy qandastaryńyzǵa jeke aımaq quryp berip jatyrmyz. Sizderdiń salt-dástúr, tilderińiz bir, sondyqtan bul jaǵynan qıynshylyq týdyrmaıdy. Onda mektep júıesi áli ornyǵa qoıǵan joq. Sol iske sizderdiń kómekterińiz asa qajet bolyp tur».
Sóıtip, Qazaqstannan jetken bir top muǵalim Mońǵolııa batysyndaǵy Altaı taýlarynyń baýraıynda jańadan ornap jatqan Baıan-О́lgeı aımaǵyna qyrkúıek aıynyń basynda barady. Olardyń ishinde Japar Tynálın zaıyby Jámishpen, Muǵdı Qadykenov zaıyby Ǵaıshamen, Oraz Imanálın zaıyby Maınurmen, Tóleýbaı Qordabaev zaıyby Kúláshpen, Tileýberdi Saýranbaev zaıyby Zeıneppen birge mońǵol topyraǵyndaǵy qandastaryn saýattandyrý jolynda nebir taýqymetti birge ótkizedi.
Aımaq arhıvindegi materıaldarda Seıdahmet – Qujyrtqa (Hýjırt), Rashıda – Ulanqusqa (Ýlaanqýs), Aıdarbek – Delıúnge (Delúún), Sultan – Aqkólge (Sagaannýýr), Tóleýbaı – Aqqolǵa (Sengel), Tileýberdi Baınurǵa (Baıannýýr) jiberilip, qalǵandary О́lgeı túbindegi halyqty saýattandyrý, mektep ashý jumysymen aınalysady.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dıplomatııa salasynyń ardageri Roza Saýranbaevanyń 2000 jyly Almatyda jaryq kórgen «Alǵashqy ustaz» atty kitabynda 11 muǵalimniń altaýy QazPI-diń túlekteri ekeni jazylǵan. Árıne, ekeýi bitiretin kýrs stýdentteri eken de, al bireýi Mońǵolııadan qaıtyp kelgen soń, QazPI-di syrttaı oqyp bitirgen.
Olardyń ómirbaıanyna kelsek, mysaly, Jambyl oblysynyń týmasy Sámbet Qurmanálın 1904 jyly Merke aýdanynda dúnıege kelipti. 1933 jyly Almatydaǵy Abaı atyndaǵy QazPI-diń fızıka-matematıka muǵalimi mamandyǵyn bitirgen. 1933-1934 jyly QazSSR Oqý-aǵartý mınıstrliginde mektep jaýapty ınspektor, 1935-1937 jyldary Almatydaǵy mýzykalyq horeografııa mektebiniń dırektory bolypty. Ol qalalyq oqý-aǵartý bólimindegi qyzmetinen Mońǵolııaǵa arnaıy issaparǵa barǵan.
Al bárinen úlkeni (1904 jylǵy) Muǵdı Qadykenov Jambyl oblysy, Qordaı aýdanynda týyp, muǵalimdik tájirıbe jınaǵan azamat eken. 1923 jyldan bastap týǵan aýylynda birinshi dárejeli mekteptiń muǵalimi, oqý isiniń meńgerýshisi bolyp, al 1925-1930 jyldary QazPI-de oqyp, joǵary bilim alǵan. Elge qaıtyp oralǵan soń, aýyldaǵy jastardy oqytyp, keıin Almatydaǵy temirjol bólimi meńgerýshisiniń orynbasary, ınspektor-metodıst qyzmetin atqarǵan. Áıeli de muǵalim bolǵan.
Mońǵolııaǵa barǵandar arasyndaǵy QazPI-di bitirgen taǵy bir pedagog – Jomart Shynyqulov. Ol 1914 jyly Almaty oblysy, Ile aýdanynda týǵan. Jambyl qalasyndaǵy FZÝ-da oqyp, keıin Almatyda pedagogıkalyq tehnıkýmǵa túsken. 1939 jyly Almatydaǵy QazPI-di bitirgen. Mońǵolııa qazaǵynyń saýatyn ashýǵa barǵan pedagogter ishindegi eń jasy Rashıda Qojahmetova sol kezde nebári 20 jasta eken. QazPI-diń fılologııa fakýltetin bitiretin kýrstyń, ıaǵnı 4-kýrs stýdenti bolǵan. Rashıda 1920 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Terekti aýdanynda týǵan. 15 jasynda Almatydaǵy Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýttyń daıyndyq bólimine túsip, sonan keıin qazaq tili, ádebıeti mamandyǵynyń stýdenti bolǵan. 19 jasynda partııa músheligine ótken. Bir jyldaı Mońǵolııada qyzmet istep, Qazaqstanǵa qaıtyp oralǵan soń, QazPI-di bitirgen. Keıin mamandyǵy boıynsha uzaq jyl tabysty eńbek etip, «QazSSR-diń eńbek sińirgen muǵalimi» ataǵyn alǵan.
Mońǵolııaǵa barǵan top ishindegi Seıdahmet Esmaǵambetov 1908 jyly Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdanynda dúnıege kelgen. 17 jasynan eńbekke aralasyp, Aqjol temirjol stansasynda jumysshy bolǵan, Qyzyl ásker qataryna shaqyrylyp, onda 5 jyl áskerı mindetin oryndaǵan. 1935 jyly QazPI-ge túsip, bitirgen jyly qazaq tiliniń muǵalimi retinde Mońǵolııaǵa jiberilgen. Mońǵolııaǵa attanǵan tájirıbeli pedagog Oraz Imanalın sol kezdegi Aqtóbe oblysynyń Oral aýdanynda dúnıege kelgen. Mektepten keıin aýylyndaǵy bastaýysh mektepte muǵalim bolyp istegen. Almatydaǵy QazPI-ge oqýǵa túsip bitirgen. Almatydaǵy №21 orta mektepte qazaq tili, ádebıetinen sabaq bergen. «Úzdik muǵalim» degen ataqqa ıe bolǵan.
Mońǵolııaǵa jol tartqan pedagog mamandar arasyndaǵy Tóleýbaı Qordabaev 1915 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abraly aýdanynda dúnıege kelgen. Jastaıynan eńbekke aralasyp, Novosibir, Máskeý qalalaryndaǵy qurylys salasynda, jıhaz fabrıkasynda istegen. 1933-1935 jyldary Almatydaǵy QazPI-de oqyǵan. Mońǵolııaǵa barar aldynda Jambyl oblysynyń Shý aýdanyndaǵy mektepte muǵalim, Almaty, Aqtóbe oblystaryndaǵy mektepterde muǵalim bolyp istegen. Mońǵolııa qazaqtaryn saýattandyrýdaǵy erekshe eńbegi úshin osy eldiń «Altyn juldyz» ordenimen, basqa da medalderimen marapattalǵan. Mońǵolııa qazaǵy ortasynda alǵash mektep ashqandar ishinde Aıdarbek Qaıyrgeldın Novosibir pedagogıkalyq ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitirse, Haırolla Moldaǵalıev Lenıngrad pedagogıkalyq ınstıtýtyn támamdapty.
Qazaqstannan kelgen 1909 jylǵy pedagog Tileýberdi Saýranbaev Almaty oblysynda qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelipti. Jastaıynan jetimdik taýqymetin kórip, eńbekke erte aralasady. Aýdandyq kommýna mektebinde, daıyndyq kýrsynda, pedagogıkalyq tehnıkýmda oqıdy. Túrkistan qalasyndaǵy balalar úıinde, Almaty qalasyndaǵy №22 temirjol mektebinde tárbıeshi, muǵalim bolyp isteıdi. 1938-1939 jyldary mekteptiń oqý isiniń meńgerýshisi, mektep dırektory qyzmetin atqarady. 1940-1944 jyldary Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynda mektep ashyp, halyqty saýattandyrady. Osy qyzmeti úshin Mońǵol úkimetiniń «Qurmet gramotasymen» marpattalady. 1944 jyly elge oralyp, burynǵy temirjol mektebinde muǵalim, oqý isiniń meńgerýshisi, mektep dırektory bolady. Keıin 1951 jyly QazPI-diń tarıh muǵalimi mamandyǵyn bitirgen. Mońǵolııa topyraǵynda dúnıege kelgen qyzy Roza Saýranbaeva uzaq jyl dıplomatııa salasynda qyzmet etti. Ákesi týraly «Alǵashqy ustaz» kitabyn shyǵardy.
Qazaqstannan barǵan 11 ustazdan sabaq alǵandardyń, kózkórgenderdiń jazǵandaryna qaraǵanda, bulardyń alystaǵy qandastar ortasyna kelýi aspannan bilim nuryn tókkendeı áser qaldyrypty. Olar sol bir qıyn, taýqymeti aýyr ómirge qaramaı, qazaq balalaryn oqytyp, úlkenderdiń saýatyn ashyp, jankeshti eńbek etken.
Olar kelgende Baıan-О́lgeıde bar-joǵy 2 bastaýysh mektep bolypty. Qazaqstan muǵalimderi kele sala 7 mektep ashýǵa uıytqy bolǵan. Buryn jergilikti qazaq estimegen «qońyraý», «klass», «oqý quraly», «parta», «taqta», «galstýk» sekildi jańa sózderdi alǵash osy muǵalimderden estıdi.
Qazaqstan muǵalimderi voleıbol, shahmat oıyndarymen birge kúıtabaq ta ala kelipti. Atajurtta «gazet» degen únqaǵaz, «jýrnal» degen shyǵatynyn, onda qazaq ádebıetimen tanysýǵa múmkindik bolatynyn alǵash solardan estip bildi. Sóıtip, qazaq arasyna atajurttan muǵalimderdiń kelýi shettegi aǵaıynnyń rýhanı ómirine jańashyldyq, betburys ákelgen erekshe oqıǵaǵa balandy.
1941 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵys keńes odaǵyna jetýine baılanysty 7 muǵalim keri shaqyrylady. Al Tóleýbaı Qordabaev, Tileýberdi Saýranbaev, Seıdahmet Esmaǵambetov, Sultan Aımaǵambetov taǵy 6-7 jyl qyzmet istep, alǵashqy 7-synyp túlekterin oqytyp bitirtken.
Qazaqstan ustazdarynan jeti klastyq bilim alǵan qazaq balalary sol bilimimen joǵary oqý oryndaryna túsip, sátti bitirip, ult ıntellıgensııasynyń kóshin bastady. Baıan-О́lgeı aımaǵynyń ortalyq muraǵatyndaǵy bilim materıaldarymen tanysqanymyzda, aımaq ortalyǵyndaǵy orta mektepti 1944 jyly Ú.Aqtyshhan, Ý.Japarhan, N.Bazkeı, Á.Kálmik, J.Ápendi, B.Boqybaı, B.Kábdı úzdik bitirip, Mońǵolııa Oqý mınıstriniń buıryǵymen Almatyǵa QazPI-ge arnaıy baǵdarlamamen jiberilgen. Olar Almatyda 3 jyl oqyp, eline oralyp, Qazaqstannan kelgen mamandardyń ornyn basqan. Olardyń arasynan keıin Mońǵolııanyń alǵashqy saıası qoǵam qaıratkerleri, mınıstrler men professorlar, áıgili dárigerler, aqyn-jazýshylar, jýrnalıster, muǵalimder shyqty. Qazaqstan pedagogteriniń Mońǵolııa qazaqtaryn aǵartý jolynda tókken teri bosqa ketpedi. Jyldan jylǵa qazaq mektepteriniń sany óse tústi. Bul azamattar ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Muǵalim bolyńdar!» degen batasyn, úmitin aqtady dep oılaımyz.
Dosan BAIMOLDA,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory
