Infraqurylymdy jańǵyrtý – jańa ekonomıkalyq úlgige kóshý joly

Jobalardy tolyq júzege asyrýǵa qarjy qajet

Elimizdegi sýarmaly jerlerdiń 35%-y Túrkistan oblysynda. Barlyǵy 552 myń gektar sýarmaly jerlerdiń boıyn­da 520 eldi meken, ıaǵnı mıllıonǵa jýyq aýyl turǵyndary tirshilik etedi. Osy eldi mekenderdiń azamattary ónimderin ortaq naryqqa shyǵaryp, el óńirlerin kókónispen, jemis-jıdekpen, mal azyǵymen qamtamasyz etýge eleýli úles qosyp jatyr. О́kinishke qaraı, keıingi jyldary oblystyń sharýalaryn aǵyn sýmen qamtamasyz etý de, sý sharýashylyǵy nysandarynyń jaǵdaıy da ózekti máselege aınalyp otyr.

Otyrar, Saýran, Ordabasy, Báıdibek, Jetisaı, Shardara aýdandary jáne Túr­kistan men Arys qalalarynyń aınala­syndaǵy sýarmaly jerlerdi sýmen qamtamasyz etý ózekti másele kúıinde qalyp keledi. Jyl boıy egisin egip, shyǵynyn shyǵarǵan sharýalar shilde-tamyz aılarynda egistikke sý jetkize almaı qyrýar shyǵynǵa batýda jáne bul – jyl saıyn qaıtalanatyn jaıt. Osy máselelerdi sheshý úshin jasalǵan jobalardyń keıbirine qarjy da bólingen. Alaıda olardy aıaqtaýǵa qarjylandyrý toqtap, tolyq júzege asyrylmaǵan. Oblysta sý sharýashylyǵy júıelerin qalpyna keltirýdiń 2023-2030 jyldarǵa arnalǵan «Jol kartasy» jasalǵan. Oblys ákimdiginiń málimetine súıensek, eger bul josparǵa respýblıkalyq bıýdjetten qoldaý kórsetilse, 3 jańa sý qoıma salynyp, 17 sý qoımasy jóndeledi. Jańadan 120,3 mln tekshe metr aǵyn sý jetkiziledi. Jańa 12,2 myń gektar sýarmaly jer iske qosylyp, 250 myń gektar sýarmaly jerdiń melıoratıvtik jaǵdaıy jaqsarady. Sapaly aýyz sýmen 250 myńǵa jýyq turǵyn qamtamasyz etiledi. Kanaldar, qashyrtqylar, aýyz sý qubyrlary jóndelmek. Jol kartasyna jalpy 58 joba engizilgen. Iá, qaıtalap aıtaıyq, eger respýblıkalyq bıýdjetten qoldaý kórsetilse. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, qarjylandyrý toqtap, tolyq júzege asyrylmaǵan jobalar da barshylyq. Mysaly, Eýropa qaıta qurý jáne damý banki qaryzy esebinen «Otyrar aýdanyndaǵy Sháýildir alabynyń ishki kollektorlyq-drenajdyq jelilerin 12,4 gektar alańda qaıta jańar­tý» jobasy. Jobanyń quny – 2 842 mln teńge. Kelisimshartqa sáıkes 2020 jyly 568 mln teńge kóleminde avans tólengen. Onyń 8,2%-y ǵana, ıaǵnı 235 mln teńge ıgerilgen. Joba aıasynda uzyn­dyǵy 55,2 shaqyrym «Sháýildir» bas qa­shyrtqysymen 364 shaqyrym ishki qa­shyrt­qylar mehanıkalyq tazalaýdan ótkizilip, jumys isteý qabilettiligin arttyryp, 12,4 myń gektar jerdiń me­­lıo­ra­tıvtik jaǵdaıy jaqsaratyn bol­ǵan. Alaıda bas qashyrtqynyń 41,2 sha­qy­rymy, ishki qashyrtqylardyń 105 shaqy­rymy ǵana aıaqtalyp otyr. Joba tolyq iske aspaǵan. Bul oraıda búginde atalǵan jobany EQDB qaryzynan alyp tastaý jáne qalǵan jumystardy odan ári «Qazsýshar» RMK qarajaty esebinen aıaqtaý máselesi qaralyp jatyr.

Sondaı-aq oblys ákimdigi Báıdibek aýdanynda «Báıdibek ata» sý qoımasyn salý» jobasy boıynsha jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirlep, memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysyn aldy. Jobany iske asyrýǵa 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasynda jalpy somasy 5 mlrd teńge, onyń ishinde 2024 jyly – 3,4 mlrd teńge jáne 2025 jyly 1,6 mlrd teńge kózdelgen. Jobalyq quny – 4 405 mln teńge, Eýropa qaıta qurý jáne damý banki qaryzy esebinen Otyrar aýdanynda sorǵy stansasynyń qurylysymen Sháýildir qorektendirý kanalyn qaıta jańǵyrtýǵa kelisimshartqa sáıkes 2020 jyly 881 mln teńge kóleminde avans tólenip, biraq qarjy ıgerilmegen. Jobaǵa sáıkes 29,7 shaqyrym kanal betonmen qaptalyp, sý tastaý kanalynyń 6,8 shaqyrymyn mehanıkalyq tazalaýdan ótkizý qajet bolatyn. Joba tolyq iske asqan jaǵdaıda «D.Altynbekov», «Kókmardan» kanaldaryna sýarý maýsymynda kepildi aǵyn sý jetkizilip, 12 myń gektar jer sýmen qamtamasyz etilýge tıis edi. О́kinishke qaraı, ol jobanyń da toqtap qalǵanyna eki jyldyń júzi bolypty. Qurylys jumystary toqtap turǵan jobalardyń taǵy biri – Jetisaı aýdany aımaǵynda 2012 jyly bastalǵan «Sharýashylyqaralyq K-30 kanalynyń gıdroqurylǵylaryn qaıta qurý» jobasy. Jóndeý jumystary 2016-2017 jyldary toqtap qalǵan. Al 2018 jyldan bas­tap qaıta jalǵasqanymen, 2019 jyldan beri qurylys jumystary júrgizilmegen. Kanaldyń jalpy uzyndyǵy – 30,6 shaqy­rym. Sonyń ishinde 25 shaqyrymy betondalý kerek bolsa, onyń 14 shaqyrymy ǵana jáne ishki tarmaqtarynyń 175 shaqyrymynyń 52 shaqyrymy ǵana betondalǵan. Josparlanǵan 4 nasos stansasynyń birde-bireýi qoıylmaǵan. Jobanyń tapsyrys berýshisi – Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi sý resýrstary komıteti, merdiger – «Kerneu Limited» JShS. Qurylysqa qaralǵan 6,076 mln teńgeniń 3,600 mln teńgesi ıgerilgen bolatyn. Mamandardyń málimdeýinshe, atqarylǵan qurylys jumystarynyń sapasynda kóptegen kemshilik oryn alǵan. Kanaldyń jóndeýden ótken bólikteri qaıta jaramsyz kúıge aınalyp, ishki sý júıeleriniń sý ótkizý qabileti nashar­laǵan.

Sondaı-aq Jetisaı aýdanyndaǵy Qyzylqum, Sh.Dildábekov, Maqtaly, J.Eralıev, Abaı, Yntymaq aýyldyq okrýgterinde tik drenajdy uńǵymalar jaramsyz kúıde. Atalǵan jaǵdaı egistik jerlerdiń melıoratıvtik jaǵdaıynyń nasharlaýyna ákelip soǵyp jatyr. Kúzgi-kóktemgi jaýyn-shashyn, egistik alqap­tarynyń sor shaıý jumystary kezinde jerasty sýlarynyń deńgeıi kóterilip, joǵaryda atalǵan aýyldyq okrýgterdegi eldi mekenderdi sý basyp qalý qaýpi bar. Bul oraıda jýyrda Úkimet basshysy­na depýtattyq saýal joldaǵan senatorlar joba boıynsha Komıtet tarapynan jasatylǵan 210 tik drenajdy uńǵymany qalpyna keltirý JSQ-na túzetý engizý, mem­lekettik saraptama qorytyndysyn alý jáne Islam damý banki qaryzynyń esebinen 210 tik drenajdy qalpyna keltirý jumystaryn jedeldetý sharalaryn qabyldaý qajettigin aıtqan-dy. Úkimet basshysy Á.Smaıylovtyń senatorlarǵa bergen jaýabyna qaraǵanda, Islam Damý Bankiniń qaryzy sheńberinde Túrkistan oblysynda jalpy aýdany 136,8 myń gektar ırrıgasııa men drenajdy qalpyna keltirý jónindegi jobany iske asyrý jalǵasyp jatyr. «Temelsu kompanııasy búginde oblys boıynsha 512 tik drenajdy uńǵymalardy qalpyna keltirý boıynsha 5 jańa joba ázirledi. Qazirgi kezde barlyq 5 joba boıynsha jalpy somasy 42,4 mlrd teńgege sharttar jasaldy, onyń ishinde 2,3 mlrd teńge (5,3%) ıgerildi. Joǵaryda atalǵan jobalardy aıaqtaý merzimi – 2025 jyl», delingen Premer-mınıstrdiń ja­ýabynda. О́ńir úshin mańyzdy taǵy birqatar jobany qarjylandyrý Úkimet tarapynan qoldaý tappaı otyrǵany aıtylǵan depýtattyq saýalda senatorlar Á.Bektaev, A.Satvaldıev, M.Qydyrbek jobalardyń barlyǵy der kezinde iske qosylǵan jaǵdaı­da aýdandardaǵy 200 myń gektarǵa jýyq jerlerge kepildi sý beriletinin aıtady. Al Premer-mınıstr depýtattar kóter­gen máseleler Úkimettiń turaqty baqy­laýyn­da jáne olardy sheshý jónindegi ju­mys odan ári jalǵasatynyn málim etti.

Aǵyn sý máselesin sheshýde kórshi mem­leketke táýeldilik te keri áserin tıgizý­de. Bul máseleni júıeli túrde sheshý maq­sa­tynda «Túrkistan magıstraldy kana­lyn kúrdeli jóndeý» jobasy iske asyry­lyp jatyr. Búginde IV kezeńniń joba­sy daıyn. Jalpy quny – 11,5 mlrd teńge. Qosymsha 26 shaqyrym betondalady. Joba tolyq iske asqanda 89 mln tekshe metr sý únemdeýge múmkindik beredi. Nysan qurylysyn bastaýǵa 2024 jylǵa 5 mlrd teńge qajet.

204 eldi mekenniń sý júıeleri tozǵan

Oblysta aǵyn sýmen qatar tabıǵı gazben, aýyz sýmen qamtamasyz etý másele­leri de ózekti. Aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi boıynsha «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda 2025 jyldyń qorytyndysymen halyqty 100 paıyz aýyz sýmen qamtama­syz etý josparlanǵan. Búgingi tańda ob­lys­tyń 833 eldi mekeniniń 720-sy ne­me­se 86,4% aýyz sýmen qamtamasyz etil­­gen. Aýyz sý 113 eldi mekende (90,6 myń adam) múldem joq bolsa, 204 eldi meken­niń (591,5 myń halyq) sý júıe­leri tozǵan. Oblys ákimdigi ol eldi meken­derdi ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etý jáne tozyǵy jetken jeli­­lerdi rekonstrýksııalaýǵa arnalǵan joba­laý-smetalyq qujattamalardy ázir­legen. Respýblıkalyq bıýdjettiń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan jobasynda oblystyń sýmen jabdyqtaý jáne sý burý jónindegi 31 jobasyn iske asyrýǵa 25,4 mlrd teńge bólý kózdelgen. Jobalaý-sme­talyq qujattamalary ázirlengen birqatar joba da qarjy qarastyrýdy qajet etedi. Atap aıtqanda, Shardara qalasynyń Saıram aýdany Qarabulaq eldi mekeniniń, Maqtaaral aýdany Atakent kenti men О́rkenıet eldi mekenderiniń jáne Saýran aýdanynda Eski Iqan, Keles aýdanynda Ońtústik, Sozaq aýdanynda Syzǵan eldi mekenderiniń turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýge 33,1 mlrd teńge, onyń ishinde 2024 jylǵa jobany qarjylandyrýǵa 13,2 mlrd teńge qajet. Mysaly, 59 myńǵa jýyq halqy bar Qara­bulaq aýyl okrýgi turǵyndarynyń 60 pa­ıyzy ǵana aýyz sý qubyrlaryn paıdalana alady. Bul qubyrlardyń ózi 1968 jyly tartylǵan, ıaǵnı búginde tozyǵy jetken, táýlik boıy sý berýge jaramsyz. Aýyl halqynyń 30-35 paıyzy qudyq jáne ózdigimen qazyp alǵan sý uńǵymalaryn paıdalanyp jatyr. Aýdan ákimdigi tarapynan jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha jerasty sý qoryna taldaý júrgizilip, oń qorytyndy alynǵan. Jalpy quny 9,4 mlrd teńgeni quraıtyn joba-smetalyq qujattary ázirlengen, memlekettik sarap­ta­manyń oń qorytyndysy bar.

Oblys turǵyndarynyń 80 paıyzy aýyl­dy jerlerde turady. Iаǵnı aýyldardy qajetti ınfraqurylymmen qamtý – bas­ty baǵyttardyń biri. О́ńirde bir jylda múl­dem aýyz sýy joq 10 eldi mekendegi 9 myń turǵyn aýyz sýmen qamtyldy. Sondaı-aq 10 eldi mekendegi tozyǵy jetken aýyz sý qubyrlary jańartyldy. Oblys ákim­diginiń málimetinshe, jyl sońyna deıin 16 eldi mekende sý júıeleri júrgizilip, aýyz sý beriledi. Eldi mekenderdi úzdiksiz jáne sapaly aýyz sýmen qamtý úshin jerasty sý ken oryndaryn, sý kózderine izdeý-barlaý jumystaryn júrgizip jatqan ýákiletti organdar tarapynan sý qorlary bekitilip jatyr.

Tabıǵı gazben qamtý deńgeıi 86,7%-ǵa jetkiziledi

Oblysta 833 eldi mekenniń 465-i nemese 55,9%-y tabıǵı gazben qamtamasyz etilgen. «Amanat» partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasy aıasynda bekitilgen «Jol kartasy» boıynsha 2025 jylǵa deıin qosymsha 202 eldi mekenge tabıǵı gaz qubyryn tartyp, qamtý deńgeıin 86,9% jetkizý josparlanǵan. О́ńirdiń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyna sáıkes eldi mekenderdi gazben qamtamasyz etýge respýblıkalyq bıýdjetten 2024 jylǵa 14,2 mlrd teńge qarastyrý jos­parlansa, Qarjy mınıstrligi tarapynan tek qana ótpeli 6 nysannyń qurylysyna 3,1 mlrd teńge maquldanyp otyr. Bul óz kezeginde eldi mekenderdi tabıǵı gazben qamtamasyz etý boıynsha keshendi jospardyń túpkilikti nátıjege jetýine kedergi týdyrady. Sondyqtan 2024 jylǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý úshin jańa 69 nysannyń qurylysyna 18,1 mlrd teńge qarjy qajet. Birinshi kezektegi eldi mekenderdi tabıǵı gazben qamtamasyz etý jobalaryn qarjylandyrý máselesi boıynsha túbegeıli sheshim shyǵarylmasa, bıýdjet qarajaty esebinen salynǵan gaz nysandary qaraýsyz qalýy, tozýy jáne de talan-tarajǵa túsip, gaz qurylǵylary men jelileriniń jaramsyz jaǵdaıǵa jetkizilýi ábden múmkin.

Oblys halqy tabıǵı gazdy otandyq «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıstraldy gaz qubyrynan tutynýda. О́tken jylǵy jalpy oblystyń tabıǵı gaz tutyný mól­sheri 716,5 mln tekshe metrdi qurady. Tabıǵı gazben qamtamasyz etý salasynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Mysaly, keıingi bir jylda 21 eldi mekendegi 53 myńǵa jýyq turǵyn gazben qamtyldy. Jalpy oblysta 1,5 mıllıonnan asa halyq tabıǵı gazben qamtylǵan. Bıyl 103 nysannyń qurylysyna 16,5 mlrd teńge bólindi. Jyl sońyna deıin 68 nysannyń qurylysy aıaqtalyp, 122 myńǵa jýyq turǵyn qonystanǵan 57 eldi mekenge gaz tartylady. Qalǵan 35 nysannyń qurylysy keler jyly aıaqtalady. Sóıtip, jyl qorytyndysymen gaz tutynýshylar sany 1 mln 659 myń 343 abonentke (78,3%) jetpek. Aldaǵy 3 jylda qosymsha 200 eldi mekendi tabıǵı gazǵa qosyp, qamtý deńgeıi 86,7%-ǵa jetkiziledi. О́ńirde qurylysy júrgizilip, biraq iske qosylmaı turǵan gaz qubyrlary men gaz taratýshy stansalaryn jóndep, qaıta iske qosý, eldi mekenderdi «kógildir otynmen» qamtý jumystary júrgizilip jatyr. Bul oraıda oblys ákimi Darhan Satybaldy apparattyq jıynda strategııalyq turǵyda mańyzdy, gazdandyrý máselesin turaqty baqylaýda ustap, josparǵa saı jumys júrgizý qajettigin aıtty. Qaraýsyz qalǵan nysandar qaıta iske qosýdy, gaz kirgizý jumystaryn da meılinshe jyldamdatýdy tapsyrdy.

Oblys ákiminiń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan jumystar nátıjesinde Jetisaı aýdanyndaǵy «Jetisaı», «Kırov» AGTS-teriniń qurylys jumystary aıaqtalyp, gazǵa qosylý jumystary júrgizilip jatyr. Dál osy sekildi birneshe aýdanda gaz taratýshy jelilerdi jóndeýden ótkizý jumystary qolǵa alynǵan. Mem­lekettik saraptamadan 96 jobanyń oń qorytyndysy alynǵan. Olardy qaıta qalpyna keltirýge qarjy qarastyrylyp jatyr. Sozaq aýdanynda gazdandyrý qurylysyna bıýdjetten 1,5 mlrd teńge bólinip, 2 nysan salynyp jatyr. Aýdan ortalyǵy Sholaqqorǵanda qurylys ju­mystary bıyl aıaqtalady. Tabıǵı gaz júıe­sine qosylý úshin AGTS bar magıs­traldy gaz kubyry-tarmaǵyn tolyq aıaq­taýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 411,1 mln teńge qarjy bólý qajet. Saryaǵash aýdanynyń Jibek Joly aýyl okrýgine qarasty eldi mekenderdi gazben qamtamasyz etý maqsatynda 2011-2012 jyldary salynǵan avtomattandyrylǵan gaz rettegish stansasy anyqtalǵan aqaýlardan áli iske qosylmaı tur. Bul baǵyttaǵy jumystar júrgizilip jatyr. Al Keles aýdanyndaǵy «Ǵ.Mu­­ratbaev» gaz taratý stansasy 22 eldi me­kenge gaz taratýda. Buǵan qosa aýdan­daǵy qosymsha 9 eldi mekendi gazǵa qosý jumystary júrgizilip jatyr. Sonymen qatar aýdanda aýmaǵy 51 gektar bolatyn jylyjaı kesheniniń qurylysy bastaldy. Osyǵan oraı keshenge qajetti gaz kólemin jetkizý úshin stansa qýattylyǵyn arttyrý qajet. О́ńirdegi 29 gaz taratý stansasynyń 9-y bıyl qaıta jańǵyrtýdan ótken.

Jumysty sapasyz atqarǵandardyń jaýapkershiligi qaralady

Prezıdent Joldaýynda energetıka­lyq qaýipsizdik máselesin de sheshý qa­jet­tigi aıtyldy. Qoldan kelgenshe óz re­sýrs­tarymyzǵa arqa súıegen abzal ekeni eskertildi. Bul oraıda elektr jelisimen oblystaǵy eldi mekenderdiń 98 paıyzy qamtylǵanyn aıta ketelik. Bıyl 71 ny­sannyń qurylysyna bıýdjetten 10,7 mlrd teńge bólindi. Nysandar paıdalanýǵa tapsyrylǵannan keıin 55 myń turǵyn sapaly elektr qýatymen qamtylady. Oblysta qajetti elektr qýatynyń 80 paıyzy syrtqy kózderden tasymaldanady. Osy oraıda elektr qýatynyń tap­shylyǵyn «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip, bý-gaz qondyrǵy stansasyn salý arqyly sheshý josparlanyp otyr. Stansanyń qýattylyǵy 1 myń MVt-ty quraıdy. Nysan úshin jer ýchaskesi belgilengen. Qurylys merzimi 2024-2026 jyldarǵa eseptelgen, 2 myńnan asa ju­mys orny ashylady. Jobany iske asyrý nátıjesinde oblystyń elektr qýat tapshylyǵy sheshilmek.

Sondaı-aq óńirde keıingi 5 jylda turǵyn úı salasy boıynsha qurylys qarqy­ny artqany belgili. Alaıda ózekti máseleler de az emes. Úılerdi ýaqtyly tap­syr­maý, abattandyrý jumystaryn talapqa saı júrgizbeý jáne ózge de túıtkilderi bar. Bul oraıda oblys ákimi Darhan Satybaldy apparat otyrysynda turǵyn úılerdi ýaqtyly tapsyrý jaǵynda min baryn aıtty.

«Keıbir kommersııalyq baǵyttaǵy úılerdiń sharshy metriniń baǵasy óte qymbat. Biraq sol baǵasyna saı emes, kólik turaǵy, abattandyrý jumysy joq. Sondyqtan kompanııalarmen úı baǵa­­syn tómendetý nemese sapasyn jaqsar­­ta túsý jóninde tıisti jumystar júrgizilýi kerek. Turǵyn úı qurylysyna, arendalyq úılerge qatysty jumysyn durys atqarmaǵan ákimder men jaýapty orynbasarlarynan túsinikteme alynsyn. Qarjyny alyp, jumysty keshiktirgen jáne sapasyz atqarǵan merdigerlerdiń jaýapkershiligin de zań aıasynda qarap shyǵyńyzdar», dedi oblys ákimi.

Oblystyq qurylys basqarmasynyń málimetinshe, bıyl óńirde barlyq qarjy­landyrý kózderi esebinen 866,4 myń shar­­shy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý mindeti qoıylǵan. Segiz aıdyń qory­tyndysymen oblys boıynsha 525,6 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa qabyl­danǵan. Túrkistan qalasyndaǵy ákim­shi­lik-iskerlik ortalyǵyndaǵy 62 tur­ǵyn úıdiń tap­syrys berýshisi – oblystyq qury­lys basqarmasy. Bıyl 55 turǵyn úıdiń qury­lysyn aıaqtap, jalpy 185 myń shar­shy metrdi quraıtyn 3 140 páterdi paıda­lanýǵa tap­syrý josparlanǵan. Qazir­gi tańda 1 409 páter nemese 81 188 myń shar­shy metr úı paı­­da­lanýǵa berilgen. Qury­lysty mer­zi­­minen keshiktirgen merdi­gerler­den kelisim­shartqa sáıkes 2,5 mln teńge óndi­ril­gen.

Túrkistan oblysy