– Oralhan Bókeıdiń Sherhan Murtazaǵa aıtqan «Mine, Siz 60 degen asýǵa shyqtyńyz, tómenge qarańyzshy, Aǵa, men kórinem be eken?» degen sózi jıi aıtylady. Sizge bul suraqty sál ózgertip qoıǵym keledi, 60-tyń asýynan tómen qaraǵanda, neni kóresiz?
– Alpystyń asýyna kóterilgende kórgenim: meniń ómirim eki qurlyqqa bólinip qalǵandaı eken. Alǵashqy otyz jylym keńestik dáýirde ótipti. Odan keıingi otyz jylym Táýelsizdik kezeńinde ótip keledi. Osy eki qurlyqtyń arasynda Bosfor buǵazy sekildi bir tereń darııa bar...
Áýelgi qurlyqtaǵy ómirim oıyma jıi oralady. Baqytty balalyq, stýdenttik qyzyqty da dýmandy shaq. Ádebıet pen ónerge degen sheksiz qushtarlyq. Alǵashqy áńgimelerim baspasóz betinde jaryq kórgen kezdegi erekshe qýanysh...
Al qazir zaman ózgerdi ǵoı. Sonymen birge bizdiń ómirge degen kózqarasymyz, sana-sezimimiz de úlken ózgeriske ushyrady. Egemendiktiń alǵashqy 30 jylyn úshke bólip qarasaq, alǵashqy onjyldyqta el táýelsizdigi úshin biz qandaı qurbandyqqa bolsa da daıyn edik. Ekinshi onjyldyqta áne-mine tirshiligimiz túzeletin shyǵar dep kúttik. Al sońǵy onjyldyqta, keshirińiz, bárinen kúder úzip, túńile bastaǵandaı kúı keshtik.
Endi mine, Jańa Qazaqstan, Adal azamat, Ádildik degen keremet ıdeıalardyń týy kóterilip jatyr. Bul – ómir shyndyǵynan týǵan Aqıqat.
– «Túngi jalǵyzdyq» áńgimesinde: «Beıýaqta kóshe boıymen zymyraǵan birli-jarym kólikterdiń sońynan qýa túsip, qalt toqtaı qalsa, álgi gúrildegen mashınalardyń daýsynan da tóbe quıqańdy shymyrlatardaı jalǵyzdyq saryny esip qoıa beredi» degen joldar bar. Jalpy, áńgimeniń óne boıynan jalǵyzdyq áýeni estilip turǵandaı. Sizdegi jalǵyzdyq qaı kezden bastaý aldy?
– Bala kúnimde bizdiń úı aýyldan-aýylǵa kóship-qonyp júrdi. Ákemizdiń qyzmeti eki-úsh jylda bir aýysyp turýshy edi. Ol kisi elim, jerim dep ómir boıy adal eńbek etken azamat. Shóleıt daladaǵy shaǵyn-shaǵyn bólimshelerge basshy bolyp, qudyq qazdyryp, sý shyǵartyp, ozat sharýashylyq atandyryp, el alǵysyna bólenip júrdi.
Bir jaqsysy, úıimiz kóshken saıyn biz Qazyǵurt taýynyń bókterine qaraı jaqyndaı tústik. Eń sońynda, Keles ózeniniń boıyndaǵy túgin tartsań maıy shyǵatyn kók maısaly qonysqa jetip toqtadyq.
Úıimiz kóshken saıyn men de mektepten-mektepke aýysyp, «bóten bala» atanyp júrdim. Keı aýyldarda bastaýysh, segizjyldyq mektep qana boldy. Ondaı kezde ortalyqtaǵy ápkemizdiń, Arys qalasyndaǵy naǵashymyzdyń úıinde jatyp oqydym.
Kim bilsin, jalǵyzdyq meniń kóńilime sol bir shaqta, bala kezimde uıa salyp alǵan bolar. Áıtse de jalǵyzdyq – jalpy adamzat balasyna tán sezim ǵoı. Sondyqtan da «Ol ne? Qandaı sezim?» dep eshkim de, eshqashan da suramaıdy. Túptep kelgende, adamzat balasynyń kóńilindegi saǵynysh ta, súıispenshilik te sol jalǵyzdyqtan bastaý alyp jatady-aý deımin.
Meniń «Túndegi jetim tamshylar» atty áńgimemdegi Jańbyrbaı degen keıipkerim japadan-jalǵyz qalyp, kóńili qatty jabyqqan sátte, syrttaǵy tyrs-tyrs tamǵan tamshylardyń dybysyna qulaq túrip otyryp: «Qyzyq-aı, ujymdasyp, memleket bolyp ómir súrip kelemiz degenimizben, adamdar da osy bir tamshylarǵa uqsaıdy. Syrttaı qaraǵanda tolassyz quıǵan jańbyrdaı tirshilik, al ishteı zer salyp, úńilip qarasań, árqaısysy jeke-jeke úzilip túsip jatyr...» dep oılaıdy.
– Alǵashqy jazǵan shyǵarmańyz qalaı dúnıege keldi?
– Alǵashqy «Dolana» dep atalatyn áńgimem stýdenttik shaqta baıaǵy «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde jaryq kórdi. Ol kezde men QazMÝ-dyń ekinshi kýrsyn támamdap, oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde óndiristik tájirıbeden ótip júrgenmin. Jaz aıynyń jaımashýaq kúnderiniń biri edi. Tańerteńgilik redaksııaǵa kelgen poshtany birinshi bolyp qarap shyǵatyn kórnekti jazýshy aǵamyz Marhabat Baıǵut qolymdy qysyp quttyqtap: «Jańa ǵana oqyp shyqtym, jaqsy áńgime eken. Tiliń óte shuraıly. Pisken órik sııaqty táp-tátti. Tógilip tur ǵoı» dep jymıdy.
Sodan soń belgili jazýshy Násireddın Serálıev aǵamyz redaksııaǵa telefon soǵyp, jyly pikir bildirgeni esimde. Oblystyq radıo komıtetinde qyzmet isteıtin Qaraýylbek Qazıev aǵamyz da qýanyp, ystyq sálemin joldapty.
Ol kisiler sol kezdegi Shymkent qalasynyń shyraıyn keltirip júretin bıik tulǵalar edi ǵoı!..
Biz úshinshi kýrsqa kóshken jyly álgi áńgimemdi qazirgi qazaq ádebıetiniń kózi tiri klassıgi Dýlat Isabekov aǵamyz oqyp shyǵyp: «Ata men balanyń arasyndaǵy syılastyq pen súıispenshilikti ádemi jetkizgen ekensiń» dep, respýblıkalyq «Jalyn» baspasynan jyl saıyn shyǵyp turatyn dástúrli «Arman qanatynda» atty jınaqqa qosty. Jańylmasam, sol jınaqtaǵy eń jas avtor men boldym-aý deımin.
– Shyǵarmashylyq jolyńyzǵa áser etken, qozǵaý salǵan bir tulǵa jóninde aıta ketesiz be?
– Shyǵarmashylyq jolǵa túsýime áser etip, maǵan erekshe janashyrlyq tanytqan bir aıaýly jan – QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde ózimizden nebári bir-aq kýrs joǵary oqyǵan Jumabaı Ábilov degen stýdent jigit edi. Ol fakýltetimizdegi Muhamedjan Seralın atyndaǵy ádebı birlestikke jetekshilik etetin. Bizdiń alǵashqy áńgimelerimizdi oqyp shyǵyp, óz aıaǵymen redaksııaǵa aparyp, Táken Álimqulov, Sherhan Murtaza, Sáken Júnisov, Saıyn Muratbekov, Zeınolla Serikqalıev sekildi klassık jazýshylardyń saraptamasyna usynyp, alǵysóz jazdyryp alyp, alǵash gazet-jýrnaldarda jaryq kórýine sebepshi bolǵan da sol bir aq kóńil, ádebıet pen óner dese, iship otyrǵan asyn jerge qoıatyn adal azamat-tuǵyn.
Halyqaralyq Túrkistan ýnıversıtetinde dáris berip, ustazdyq etip júrgen shaǵynda kenetten jol apatynan qaıtys boldy...
О́z basym, jer betindegi jumyr basty pendeler úshin jumbaq, tylsym dúnıeniń bar ekenine senemin. Sondyqtan da jazýshylyq ónerdiń de – ákeniń qanymen, ananyń aq sútimen boıǵa darıtyn erekshe qasıet ekenine kúmán keltirmeımin.
Meniń ákem Baltaqara degen kisi aınalasyndaǵy eldi sózimen de, isimen de tez uıymdastyryp ala qoıatyn óte sheshen kisi edi. Al anam Tursyn ózimen áńgimelesip otyrǵan jandy zeıin qoıa tyńdap, toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin bir-aq aıtatyn aıaýly jan bolatyn. Dúnıeden óterinde bir jyldaı syrqattanyp júrdi. Kitapty kóp oqýshy edi. Keıin bildik, ol kisi kitap oqýmen ǵana shektelmepti. О́zi de «Bizdiń áýlet» atty kitap jazyp qaldyrypty. Ol kitapta sonaý asharshylyq jyldarynda О́zbekstanǵa ótip, odan ári Qyrǵyzstanǵa asyp jan saqtaǵan bir aýyldyń taǵdyry baıandalady. Mine, osy hıkaıany oqyǵan jandar tańǵalyp: «Saǵan jazýshylyq óner anańnan daryǵan eken ǵoı, shyǵarmalaryńnyń tili qandaı uqsas», desip jatty. Men anamnyń qoljazbasyndaǵy bir aýyz sózdi ózgertken emespin. Bul – tabıǵı, shynaıy uqsastyq.
– О́mirińizge erekshe yqpal etken oqıǵa týraly aıta ketseńiz.
– Ákem áý basta meniń jol qurylysy ınjeneri bolǵanymdy qalaıtyn. Maǵan ylǵı da: «Sen Tashkenttegi avtomobıl joldary ınstıtýtyna túsýge tıistisiń» dep otyrýshy edi.
Bir qyzyǵy, biz onjyldyq mektepti bitirgen jyly ońtústik óńirde qatty qurǵaqshylyq boldy da, ákem sonaý Soltústik Qazaqstan oblysynan qamys oryp ákelýge attanǵan brıgadaǵa jetekshi bolyp ketti. Sol bir oraıly sátti paıdalanyp, men Almatyǵa qaraı tarttym.
Sáti túsip, ózim armandaǵan jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa qabyldandym. Ákem renjigen joq. Ekinshi emtıhandy tapsyratyn kezimde Almatyǵa kelip: «Bizdiń istep júrgen jumysymyz ben qyzmetimizdi jazyp qaldyratyn adam da kerek qoı!» dep basymnan sıpap, arqamnan qaqty.
Bálkim, meniń ómirime úlken betburys jasaǵan osy bir oqıǵa bolar.
– Búgingi qoǵamda sizdi ne nárse alańdatady?
– Árıne, kóp nárse alańdatady. Biz sosıalıstik júıeniń tárbıesin alyp, kapıtalıstik qoǵamda ómir súrýge májbúr bolǵan urpaqpyz. Eń qıyny, oı-sananyń beıimdelýi, kózqarastyń ózgerýi. Alysqa uzamaı-aq, taıaýda bolǵan bir oqıǵany eske alaıynshy. Qazan aıynyń bas jaǵynda Ankara qalasyndaǵy Qazaq mádenıeti qoǵamynyń ókilderi men búginde óz elimizge ǵana emes, kórshi elderge de keńinen tanymal bola bastaǵan «Turan» ansambliniń kezdesýine kýá boldyq. Olardyń ónerine rızashylyǵyn bildirgen kisiler: «Ústerińizdegi «Turan» dep jazylǵan fýtbolkalaryńyzdyń artyq danasy bolsa, bizge estelikke berińizdershi. Satyp alaıyq!» desip jatty.
Mine, men osy oqıǵany kelesi kúni bir túrik áriptesime qýana-qýana aıtyp edim, ol: «Mynaý bir keremet ıdeıa eken!» dedi de, «Turan» ansambliniń jigitterine: «Biz sizderdiń fýtbolkalaryńyzdy shyǵarýǵa daıynbyz. О́zimizdiń shaǵyn dúkenimiz bar» dep birden kommersııalyq usynys jasaýǵa kiristi.
Sonda men ishteı tańǵaldym. Bizge mundaı oı birden kele qoımaıdy-aý dep...
Qazir ana tilimizdiń hali múshkil. Basqalarǵa ókpe artyp qaıtemiz, óz ultymyzdyń teń jartysy ana tilimizde kitap oqymaıdy. Mundaı kezde qandaı kórkem shyǵarma jazsa da, jazýshynyń tabysqa jete qoıýy qıyn ǵoı...
Jańa shyǵarmanyń ádil baǵasyn beretin eń áýeli – ádebı orta.
Ekinshiden, zııaly qaýym. Úshinshiden, jas urpaq.
Bizde qazir, ókinishke qaraı, talanttardyń eńbegin baǵalaý kemshin. Sondyqtan da qoǵamnyń ádebıetke degen yqylasy, qushtarlyǵy tym-tym tómen. О́ner adamdary úshin bul – tragedııa.
Osy rette men ózimniń «Saqaldy qyz» atty áńgimemde sýretshi men saqaldy qyzdyń taǵdyryn qatar ala otyryp, óle-ólgenshe óz qııalyna ózi aldanyp, ómirdiń bar qyzyǵynan qur qalǵan, kózi tirisinde birde bir sýreti óz baǵasyn ala almaǵan baıǵus sýretshiniń óneri de qyz balaǵa bitken saqal sııaqty túkke qajeti joq, tabıǵattyń bir qateligi emes pe degen oıdy aıtqym kelgen-di.
Bul áńgimege jaqsy pikir bildirgen jandar, ásirese jastar kóp-aq. Áıtse de meniń álgi oıym áńgimemde jasyrynyp qalǵan sekildi...
– «Shybyn jan kókke ushqanda» atty shyǵarmańyzdyń sońynda: «Bir jaqsysy, mynandaı zaý bıikte ushyp kele jatqanda jer betindegi qıyn suraqtardyń barlyǵy da tómende qalyp, ózińdi qus sııaqty samǵap ketkendeı jeńil sezinesiń» – degen sóılem bar. Dál qazir ózińizdi qalaı sezinesiz?
– Iá, ushaqta otyrǵan kezde men ózimdi ylǵı da osylaı jeńil sezinemin. Bas qatyratyn nárselerdiń barlyǵy da tómende, jer betinde qalǵan sııaqty kórinedi. Bálkim, bizdiń keýdemizdegi shybyn jan da ólsheýli ýaqytta bitip, kókke ushqan kúni bárin umytyp, bárinen arylyp, jep-jeńil bolyp ketetin shyǵar degen oı keledi. Bir jaǵy, atalǵan hıkaıattaǵy keıipkerimniń kúnásin osylaı jýyp-shaıǵym da keldi.
Sebebi ol – pende ǵoı. Pende bolǵan soń, óz jaratylysyna qarsy tura almaıdy. Ákesimen jasty kisiniń baılyǵy, mansaby úlde men búldege bólegenimen, sezimi, qushaǵy qanaǵattandyra almaıdy... Tabıǵatqa, jaratylysqa qarsy turýdyń qajeti qansha?!
– Orys ádebıeti degende, kimdi eske alasyz?
– Orys ádebıetindegi meniń eń súıikti jazýshym – Anton Chehov.
– Sońǵy kezde ózińizge erekshe áser etken qazaq jazýshysynyń shyǵarmasy jóninde aıta ketesiz be?
– Táýelsizdik dáýirindegi erekshe áser etken shyǵarma – Sherhan Murtazanyń «Aı men Aısha» romany.
– Prozadan bólek fılosofııalyq tolǵamdar, dramatýrgııalyq eńbekter jazý oıyńyzda bar ma? Alda qandaı josparlaryńyz bar?
– Oıda bar. Biraq ynta-yqylas kúnnen-kúnge kemip barady. Maılyqoja aqyn aıtqandaı:
«Jyrlaǵannan ne paıda,
Tyńdaýshy baǵa bermese?..»
Eń basty ókpe – ana tilimizdiń qadirin túsirip, ózge tilge jaýtańdatyp qoıǵan zamanǵa...
Búginde qoǵamymyz qatty synǵa alyp jatqan eski Qazaqstannyń otyz jyly Táýelsizdik dáýiri úshin oımaqtaı ǵana bolyp kóringenimen, bútindeı bir urpaqtyń jarty ómiri ǵoı. Kelisesiz be...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Batyrhan SÁRSENHAN,
«Egemen Qazaqstan»
